ۇلتتىق بانك حابارلايدى, تۇسىنىكتەمە بەرەدى, تۇسىندىرەدى

ەگەر 2004-2005 جىلدارى تۇتىنۋشىلاردى قارجىلىق قىزمەتتەردىڭ تالاپتارى, كەڭەستىك كەزەڭدەگى سالىمداردىڭ وتەماقىسى كوبىرەك تولعاندىرسا, 2007 جىلدان باستاپ قارجى ۇيىمدارىنىڭ ارەكەتىنە شاعىمدار كوبەيە ءتۇستى. بۇل – وتىنىشتەردىڭ كولەمدى مۇراعاتىن زەردەلەۋ قورىتىندىسى بويىنشا ۇلتتىق بانك ماماندارى جاساعان قورىتىندىلاردىڭ ءبىرى. بۇل جايىندا تولىعىراق قر ۇب قارجىلىق قىزمەتتەردى تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ جانە سىرتقى كوممۋنيكاتسيالار باسقارماسىنىڭ باسشىسى الەكساندر تەرەنتەۆپەن اڭگىمەلەسسەك. 

– قارجى نارىعىن رەتتەۋشىنىڭ نەگىزگى فۋنكتسيالارىنىڭ ءبىرى – قارجىلىق قىزمەتتەردى تۇتىنۋشىلاردىڭ مۇددەسىن قورعاۋ. الەكساندر لەونيدوۆيچ, ازاماتتارىمىز مۇنداي مۇمكىندىكتى قانشالىقتى ءجيى جانە قانداي جاعدايلاردا قولدانادى؟

– زاڭدىلىق ايتپاسا دا تۇسىنىكتى: قارجىلىق قىزمەتتەردى تۇتىنۋدىڭ وسۋىنە قاراي ۇلتتىق بانككە كەلىپ تۇسەتىن وتىنىشتەردىڭ اعىنى دا ارتا ءتۇستى. رەتتەۋشىگە كەلىپ تۇسكەن وتىنىشتەر­دىڭ كوپشىلىگى زاڭنامانىڭ بۇزىلۋى ما نەمەسە شارت تالاپتارىنىڭ بۇزىلۋى ما, ول انىقتالماعانىن اتاپ وتەمىن. سوعان قاراماستان وتىنىشتەردىڭ كوپشىلىگى, ءبىر جاعىنان, ازاماتتاردىڭ الاتىن قارجىلىق قىزمەتتەردىڭ سالدارلارى مەن تاۋەكەلدەرىن جەتە تۇسىنبەيتىنىن كورسەتسە, ەكىنشى جاعىنان, قارجى ۇيىمدارىنىڭ وزدەرىنىڭ ءتۇسىندىرۋ جۇمىسىن جەتكىلىكتى تۇردە جۇرگىزبەيتىنىن بىلدىرەدى, سونداي-اق زاڭنامانىڭ جەكەلەگەن نورمالارىنىڭ جەتىلدىرىلمەگەنىن كورسەتەدى.

– بۇل فاكتىگە رەتتەۋشى, ەڭ باستىسى, زاڭ شىعارۋشىلار كوز جۇما قاراماعانىن ءبىز بىلەمىز. زاڭناماداعى نەگىزگى ولقىلىقتار قاي جەردە انىقتالدى؟

– جۇيەلى سيپاتتاعى وتىنىشتەردىڭ سەبەپ­تەرىنە جاسالعان تالداۋ قارجىلىق قىز­مەت­تەر­دى تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىقتارىن قو­رعاۋ سالا­سىنداعى نەگىزگى قاعيداتتار مەن تۇجى­رىم­دا­مالىق تاسىلدەردى ازىرلەۋگە مۇمكىندىك بەردى. ماسەلەن, 2007 جىلعا دەيىن ساقتاندىرۋ سەك­تورى بويىنشا وتىنىشتەردىڭ ءوسۋى بايقالدى. ولار­دىڭ ۇلەسى وتىنىشتەردىڭ جالپى سانىنىڭ 35%-نا دەيىن جەتتى. ولار كوبىنە ساقتاندىرۋ ۇيىم­دارى مەن باعالاۋشىلاردىڭ جوسىقسىز قىز­مەتىنە ىقپال ەتكەن كولىك قۇرالدارى يەلەرى­نىڭ اقج مىندەتتى ساقتاندىرۋ ماسەلە­لەرىنە قاتىستى بولدى. ءتيىستى تۇزەتۋلەر مەن وزگەرىستەر دە ەنگىزىل­دى. 2007 جىلعى 7 مامىرداعى زاڭمەن وسى ول­قى­لىقتاردى جوياتىن نورمالار دا ەنگى­زىل­دى. ولاردىڭ كەيبىرىن ەسكە تۇسىرە كەتەيىن. ساقتاندىرۋ كومپانيالارىنىڭ 3 كۇن­دىك مەرزىمدە ءوتىنىش بەرۋشىلەرگە ساقتان­دىرۋ تولەمى تۋرالى ماسەلەنى قاراۋ ءۇشىن جەتكىلىكسىز قۇجاتتار تۋرالى حابارلاۋ مىندەتى كوزدەلگەن. باعالاۋدى ۇيىمداستىرۋ ءتارتىبى جەتىل­دىرىلدى, ماسەلەنى تىكەلەي رەتتەۋدىڭ ءتار­تىبى مەن تالاپتارى بەلگىلەندى. سونىمەن قاتار, ساقتاندىرۋ ومبۋدسمانى ينستيتۋتى قۇ­رىلدى. وسى شارالاردى قابىلداۋ ناتيجە­سىندە ساقتاندىرۋ سەكتورىنىڭ اتىنا كەلىپ تۇسەتىن وتىنىشتەر سانى قىسقاردى جانە بۇل كور­سەتكىش وتىنىشتەردىڭ جالپى سانىنىڭ 4%-نان اسپايدى. ال شاعىمداردىڭ كوپشىلىگى ەرىك­تى ساق­تاندىرۋ تۇرلەرىمەن بايلانىستى بولدى.

– عالامدىق قارجى داعدارىسىنىڭ باستالۋىمەن شاعىمداردىڭ كوپشىلىگىنىڭ «فيگۋرانتتارى» بانكتەر بولعانى ءبىزدىڭ ءبارىمىزدىڭ ەسىمىزدە. تۇرمىستىق دەڭگەيدە بۇل تۇسىنىكتى دە: بۇرىن بەرىلگەن كرەديتتەرگە قارىز الۋشىلاردىڭ شاماسى جەتپەيدى. ونىڭ سەبەبى دە ءارتۇرلى. ال تالداۋشىلار بۇل جايىندا نە دەيدى؟

– 2008 جىلدان بەرى, راسىندا دا, بانك سەكتورى بويىنشا وتىنىشتەر سانىنىڭ ءوسۋى بايقالدى. قازىر بانكتەرگە قاتىستى شاعىمدار وتىنىشتەردىڭ جالپى كولەمىنىڭ 68%-ىن قۇرايدى. بۇل 2015 جىلعى 6480 ءوتىنىشتىڭ 4 407-ءسى! قر ۇب ماماندارى بانك قارىزى شارتتارى تاراپتارىنىڭ قۇقىقتارى مەن مۇددەلەرىنىڭ اراسىنداعى انىق تەڭگەرىمسىزدىكتى انىقتادى. اتاپ ايتقاندا, شارتتاردىڭ تالاپتارى قارىز الۋشىلاردىڭ مىندەتتەرى مەن بانكتەردىڭ شەكتەۋسىز قۇقىقتارىنا قاتىستى بولدى. شارتتاردىڭ تالاپتارىن, ونىڭ ىشىندە سىياقى مولشەرلەمەلەرىنىڭ كولەمىن بانكتەر­دىڭ بىرجاقتى وزگەرتۋ, قوسىمشا كوميسسيالاردى ەنگىزۋ جانە/نەمەسە قولدانىستاعى كوميسسيالاردى ۇلعايتۋ, شەتەل ۆاليۋتالارىنىڭ باعامدارىنا قاتىستى تولەمدەردى يندەكستەۋدى بانكتەر ءۇشىن ءتيىمدى جاعدايلاردا عانا قولداۋ مۇمكىندىگىن قوسا العاندا قاتىستى بولدى. كرەديت دۇربەلەڭى كەزىندە كرەديتتەرگە قول­جەتىم­دىلىك تە سونداي-اق بەرەشەكتى ۋاق­تى­لى وتەۋگە مۇمكىندىكتىڭ بولماۋى تۋرالى ءوتىنىش بەرۋگە سەبەپ بولدى. بانكتەر سول كەزدە قارىز الۋشىلاردىڭ تولەم جاساۋ قابى­­لەتىنە قويىلاتىن تالاپتاردىڭ شەگىن تومەندەتۋ ەسەبىنەن قارجىلىق مۇمكىندىكتەرى مىندەتتەمەلەرگە قىزمەت كورسەتۋگە مۇمكىندىك بەرمەگەن ازاماتتارعا قارىزدى بارىنشا كوبىرەك بەرۋگە تىرىسا وتىرىپ, شەتەلدەن بارىنشا ارزان رەسۋرستاردى قارىزعا العانى بەلگىلى. سونىمەن قاتار, بانكتەردىڭ كرەديت­تەردىڭ تالاپتارى مەن ولاردىڭ قۇنىن اشىپ كورسەتۋىنىڭ ءتيىستى دەڭگەيى بولمادى. قارىز الۋشىلاردىڭ بورىشتىق جۇكتە­مە­سىنىڭ ۇلعايۋىنا سونداي-اق: بانكتەردىڭ پرو­بلەمالىق قارىز بويىنشا شارالاردى ۋاقتىلى قابىلداماۋى; قارىزدىڭ نەگىزگى بورىشىنا قاتىستى سىياقىنى, ايىپپۇل مەن ءوسىمپۇلدى وتەۋدىڭ باسىمدىعى سەبەپشى بولدى. ياعني, مەرزىمى ءوتىپ كەتكەن كەزدە ءبىرىنشى كەزەكتە ءوسىمپۇل, ودان كەيىن سىياقى جانە سوڭعى كەزەكتە نەگىزگى بورىش بويىنشا بەرەشەك وتەلدى. ۇلتتىق ۆاليۋتانىڭ باعامىن تۇزەتۋ دە ءتيىستى ءرول اتقاردى.

– وسى وتكىر ماسەلەلەر جۇيەلى جانە ماڭىزدى تۇردە شەشىلدى. سونداي-اق, نارىق­تىڭ بارلىق قاتىسۋشىلارىنىڭ وكىل­دەرىن تارتا وتىرىپ. ناتيجەسىندە زاڭناما قارجىلىق قىزمەتتەردى تۇتىنۋ­شى­لاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ تۇرعىسى­نان العاندا قانشالىقتى وزگەردى؟

– ايتارلىقتاي وزگەردى دەپ ايتۋعا بولادى. انىقتالعان كەمشىلىكتەر مەن تەڭگەرىمسىزدىكتى تۇزەتۋ ءۇشىن 2006 جىلدان باستاپ بانكتەر كليەنتتەرىنىڭ قۇقىقتارى مەن مۇددەلەرىن قورعاۋ دەڭگەيىن ارتتىرۋ جونىندە بىرقاتار نورمالاردىڭ قابىلدانعانىن ەسكە سالامىن. ماسەلەن, ەسەپتەۋ ادىستەمەسى قابىلداندى جانە بانكتەردىڭ قارىزدار مەن سالىمداردىڭ جىلدىق ءتيىمدى سىياقى مولشەرلەمەسى دەپ اتالاتىن ناقتى قۇنىن اشىپ كورسەتۋ تۋرالى تالاپتار بەلگىلەندى. ودان كەيىن قارىزدار/سالىمدار شارتتارىندا جتسم كورسەتۋ مىندەتى ەنگىزىلدى. بۇل كليەنتتەرگە بارلىق ىقتيمال شىعىستى ەسەپتەي وتىرىپ, كرەديتتەر مەن دەپوزيتتەردىڭ ناقتى قۇنىن باعالاۋعا, بىرنەشە بانكتىڭ وسىنداي ونىمدەرىنىڭ قۇنى مەن تالاپتارىن سالىستىرۋعا مۇمكىندىك بەردى. سونداي-اق 2008 جىلى قازاندا زاڭنامالىق دەڭگەيدە بانكتەردىڭ جەكە تۇلعالارمەن جاسالعان قارىز شارتتارىنا قىزمەت كورسەتۋ بويىنشا سىياقىلار مولشەرلەمەلەردىڭ مولشەرىن, تاريفتەردىڭ, كوميسسيالاردىڭ جانە باسقا دا تولەمدەردىڭ مولشەرى مەن ەسەپتەۋ ءتارتىبىن بىرجاقتى وزگەرتۋىنە تىيىم سالىندى. جەكە تۇلعامەن جاسالعان بانكتىك قارىز شارتىندا سىياقىنىڭ بەلگىلەنگەن نەمەسە وزگەرمەلى مولشەرلەمەسىن بەلگىلەۋ تۋرالى تالاپ ەنگىزىلدى; مولشەرلەمەنى ەسەپتەۋ ءتارتىبى ايقىندالدى, مۇندا بازالىق كورسەتكىش رەتىندە قر ۇب قايتا قارجىلاندىرۋ مول­شەر­لەمەسى ايقىندالدى. قابىلداعان نورمالارمەن تارتىلاتىن رەسۋرستار قىمباتتاعان كەزدە بانكتەردىڭ تاۋەكەلدەرىن قارىز الۋشى­لار­عا اۋدارىپ تاستاۋ, سونداي-اق قارىز الۋ­شى­لارعا قاتىستى ەمەس سەبەپتەر بويىنشا بورىش­تىق جۇكتەمەنىڭ ۇلعايۋ تاۋەكەلى الىپ تاستالدى. 2011 جىلى يپوتەكالىق كرەديتتەردى قۇقىق­تىق رەتتەۋ جانە كەپىلگە سالىنعان م ۇلىكتى سوت­تان تىس وتكىزۋ كەزىندە انىقتالعان ولقى­لىق­­تار رەتتەلدى. بىرقاتار ماڭىزدى نورما­لار قا­بىل­داندى. اتاپ ايتقاندا, كەپىل بەرۋ­شى جەكە تۇلعادان جازباشا باس تارتۋ بولعان كەز­دە كەپىلگە سالىنعان م ۇلىكتى سوتتان تىس وت­كىزۋ­گە تىيىم سالۋ, سونداي-اق مقۇ مەن كرە­­ديت­­تىك سەرىكتەستىكتەردىڭ كەپىلگە سالىنعان تۇر­­عىن ءۇيدى سوتتان تىس وتكىزۋگە تىيىم سالۋ ەنگىزىل­دى. بانكتىك سالىم شارتتارى بويىنشا جاڭا كو­ميس­سيالاردى ەنگىزۋگە تىيىم سالىندى. بانك­­تەر­دىڭ بىرقاتار مىندەتتەرى دە كوزدەلدى. ونىڭ ىشىندە – كەپىلدىڭ قالعان وبەكتىلەرىنىڭ قۇنى جەتكىلىكتى بولعان كەزدە قارىزدىڭ وتە­لۋىنە قاراي كەپىل وبەكتىلەرىن بوساتۋ. بانك­­تىك سالىم شارتتارىن رەسىمدەۋگە جانە ماز­مۇ­نى­نا, شارت الدىنداعى نەگىزدە تولىق كونسۋل­تا­تسيالار بەرۋگە قويىلاتىن تالاپتار ايقىندالدى. بۇل تىزبە اۋقىمدى جانە الەۋەتتى يپوتەكا الۋشى وسى ەرەجەلەرمەن تانىسا الادى. بارلىق قۇجاتتار قر ۇب سايتىندا كەڭىنەن قولجەتىمدى.

– زاڭ شىعارۋشىلاردىڭ تۇزەتۋلەردىڭ ۇلكەن بلوگىن قابىلداۋ جۇمىسى پراكتيكادا قالاي ورىن الدى, شاعىم-تالاپتار, كەلىسپەۋشىلىكتەر, داۋلار ازايدى ما؟

– وكىنىشكە قاراي. 2011 جىلدان كەيىن, تۇزەتۋلەر كۇشىنە ەنگەن كەزدە, وتىنىشتەردى جۇيەلى تۇردە تالداۋ قارىز الۋشىلاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋدى كۇشەيتۋ بويىنشا جۇيەلى شارالاردىڭ قوسىمشا كەشەنىن قاجەت ەتەتىن ماسەلەلەردىڭ بولۋىن راستادى. سوندىقتان 2015 جىلدىڭ اياعىندا زاڭنا­ماعا تەڭدەسسىز تۇزەتۋلەردىڭ ۇلكەن بلوگى قابىل­­دان­دى. ولار قارىز الۋشىلاردىڭ بورىش­­تىق جۇكتەمەسىن تومەندەتۋگە, سول سياق­تى بولا­شاق­تا قارىز الۋشىلاردىڭ مىندەت­تەمەلەرىنىڭ سىرت­قى فاكتورلارعا تاۋەل­دىلىگىن الىپ تاستاۋعا باعىت­تالدى. قابىل­دانعان زاڭ – ونى قىسقاشا ايت­قاندا جۇمىس ىستەمەيتىن كرەديتتەر تۋرالى زاڭ دەپ اتايدى – اعىمداعى جىلدىڭ باسىندا كۇشى­نە ەنگەن بىرقاتار شارالاردى كوزدەيدى. اتاپ ايتقاندا, زاڭدا شەتەل ۆاليۋتاسىمەن كىرىس­تەرى جوق جەكە تۇلعاعا شەتەل ۆاليۋتاسىمەن يپو­تە­كا­لىق قارىزدار بەرۋگە تىيىم سالۋ كوزدەلگەن. يپوتەكالىق تۇرعىن ءۇي شارتى بويىنشا مىندەتتەمەلەردىڭ مەرزىمى وتكەن سوڭ 180 كۇننەن كەيىن ەسەپتەلگەن سىياقى مەن تۇراق­سى­ز­دىق ايىبىن تالاپ ەتۋگە تىيىم سالۋ; سون­داي-اق وسىنداي قارىز بويىنشا نەگىزگى بورىشقا سىياقى مەن تۇراقسىزدىق ايىبىن كاپيتالداندىرۋعا تىيىم سالۋ ەنگىزىلدى.

– جاڭا تۇزەتۋلەر تولىعىمەن كۇشىنە ەندى مە؟

– كەيبىر نورمالار اعىمداعى جىلعى 1 شىل­دەدەن باستاپ قولدانىلا باستايدى. مىسالى, 90 كۇننەن استام مەرزىمى وتكەن قارىز بويىنشا جوعارى تۇراقسىزدىق ايىبىن ء(وسىمپۇل مەن ايىپپۇل) ەسەپتەۋگە تىيىم سالۋ رەتىندەگى نورما. نورمانىڭ كەرى كۇشى بار. جوعارىدا كورسەتىلگەن كۇننەن كەيىن تولەنبەگەن ءوسىمپۇل بولعان كەزدە ول جاڭا تالاپتارعا سايكەس قايتا ەسەپتەلەدى. بۇل ناقتى تۇردە قارىز الۋشىنىڭ تۇراقسىزدىق ايىبى بويىنشا كۇندەلىكتى تولەمىن 10 ەسەدەن استام تومەندەتەدى. سونىمەن قاتار, قارىز الۋشىنىڭ اقشا جەتكىلىكسىز بولعان كەزدە مەرزىمى وتكەن نەگىزگى بورىشتى جانە سىياقىنى ءبىرىنشى كەزەكتە وتەۋ قۇقىعى كوزدەلگەن جانە ونىڭ تولەم قابىلەت­تىلىگى ۇزاق بولعاندا – تۇراقسىزدىق ايىبى مەن ايىپ­پۇلداردى سوڭعى كەزەكتە وتەۋ قۇقىعى كوز­دەلگەن. تۇزەتۋلەردىڭ بۇل بلوگى بارىنشا ۇلكەن جانە ولارمەن اشىق تۇردە تانىسۋعا بولادى. 2017 جىلعى 1 قاڭتاردان باستاپ قارىز الۋشىلار ءۇشىن تاعى ءبىر ماڭىزدى نورما كۇشىنە ەنەدى – قارىز الۋشى جەكە تۇلعانىڭ شوتىنان شوتتا تۇرعان جانە/نەمەسە تۇسەتىن سومادان 50%-دان اسپايتىن اقشانى ءوندىرىپ الۋعا شەكتەۋ قويۋ. زاڭ بىرقاتار زاڭ اياسىنداعى اكتىلەرمەن نىعايتىلادى. ولار ماسەلەنىڭ پراكتيكالىق جاعىنا قاتىستى. مىسالى, بانكتىك قارىزدار جانە ميكروكرەديتتەر بويىنشا جۇيەلى تولەمدەردى ەسەپتەۋ ادىستەمەسى. كوميسسيالار مەن تولەمدەردىڭ تولىق تىزبەسى ايقىندالدى, بانكتەر جانە حقۇ ولاردى قارىزدار بەرۋ جانە قىزمەت كورسەتۋ كەزىندە قارىز الۋشىلاردان ءوندىرىپ الۋعا قۇقىلى. ەگەر بۇرىن بانكتەرگە كرەديتتەردىڭ قۇنىن ايتارلىقتاي قىمبات­تاتاتىن ءتۇرلى كوميسسيالار مەن تولەم­دەردى بەلگىلەۋگە شەكتەۋ قويىلمايتىن بولسا, ەندى ولار 11-دەن استام كوميسسيا جانە وزگە تولەمدەر الا المايدى. بۇدان باسقا, جاسىرىن تۇردە قوسىمشا سىياقى مولشەرلەمەسى بولىپ تابىلاتىن قارىزدارعا قىزمەت كورسەتۋگە كوميسسيا الۋ قۇقىعى تولىق الىپ تاستالدى. سونىمەن قاتار, نارىققا شىعارىلعان ونىمدەرگە تالداۋ جۇرگىزۋ ماقساتىندا قارجى ۇيىمدارىنىڭ جانە حقۇ-نىڭ وسىنداي ونىمدەردىڭ بەلگىلەنگەن تىزبەسىنە سايكەس جاڭا ونىمدەردى نارىققا شىعارۋ تۋرالى رەتتەۋشىگە حابارلاۋ مىندەتى بەلگىلەنگەن. بۇل قارجىلىق قىزمەتتەردى تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىقتارى مەن مۇد­دەلەرىن بۇزۋشىلىقتاردىڭ ىقتيمالدى­لىعىن ءبىرشاما قىسقارتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. وسىلايشا, قازىرگى كەزدە كليەنتتەردىڭ قۇقىقتارى مەن مۇددەلەرىن قورعاۋ ماسەلەلە­رىن­دەگى بانك قىزمەتى كوبىنەسە حالىقارالىق قۇزىرەتتى ورگانداردىڭ ۇسىنىمدارىنا سايكەس كەلەدى جانە قارجى سەكتورىنىڭ بارىنشا ۇستەمە رەتتەلگەن بولىگى بولىپ تابىلادى. اعىمداعى جىلدان باستاپ باسقارما قىز­­مەتى ساقتاندىرۋ قىزمەتى نارىعىندا كليەن­ت­­­ت­ەر­دى قورعاۋ جۇيەسىن كۇشەيتۋگە جۇ­مىل­­­دى­­رى­لادى. اتاپ ايتقاندا, ساقتاندىرۋ ونىم­­دەرىنىڭ تالاپتارىن زەرتتەۋ, رەتتەۋدەگى كەم­شىلىكتەردى انىقتاۋ, سونداي-اق نارىققا قاتى­سۋ­شىلارمەن بىرلەسە وتىرىپ ونىمدەرگە تالاپ­تاردى ازىرلەۋ ماقساتى بولىپ تابىلاتىن ەرىكتى ساقتاندىرۋ سالاسىندا ۇلكەن تالداۋ جۇمىسىن جۇرگىزۋ تالاپ ەتىلەدى. قوعامدىق بىرلەستىكتەرمەن قارىز­دارى جالعىز باسپانامەن قامتاماسىز ەتىلگەن قارىز الۋشىلارعا قولداۋ كورسەتۋ ءۇشىن ۇسىنىستار مەن تەتىكتەردى ازىرلەۋ بويىن­شا جۇمىس تا جالعاستىرىلادى.

– قارىز الۋشىلاردىڭ ماسەلەلەرى وزەكتىگىن جوعالتتى, الايدا تولىق شەشىلگەن جوق. بۇگىنگى كۇنى يپوتەكالىق كۇن تارتىبىندە نە تۇر؟

– مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرمالارىن ىسكە اسىرۋ ماقساتىندا, قر ۇب يپوتەكالىق قارىز الۋشىلاردىڭ پروبلەمالارىن شەشۋگە 130 ملرد. تەڭگە بولگەنىن ەسكە سالامىز جانە «يپوتەكالىق تۇرعىن ءۇي قارىزدارىن/يپوتەكالىق قارىزداردى قايتا قارجىلاندىرۋ» باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋدا. ونىڭ ماقساتى – جالعىز تۇرعىن ءۇيدى ساقتاپ قالۋ, 2004-2009 جىلدار ارالىعىنداعى كەزەڭدە قارىز العان قارىز الۋشىلاردىڭ بورىشتىق جۇك­تە­مە­سىنىڭ دەڭگەيىن تومەندەتۋ. اعىمداعى جىل­عى 1 ساۋىردەگى جاعداي بويىنشا تۇرعىن ءۇي جىل­جى­ماي­­تىن م ۇلىكپەن قامتاماسىز ەتىلگەن جەكە تۇل­عا­لاردىڭ 355 911 يپوتەكالىق قارىزى بولدى. ولاردىڭ ىشىندە 1 279 ملرد. تەڭگە (76,8 %) سوماعا 333 511 تەڭگەمەن قارىز جانە 386,2 ملرد. تەڭگە (23,2%) سوماعا 22 400 ۆاليۋتالىق قارىز. 405,8 ملرد. تەڭگە سوماسىنداعى 41 424 قارىز بويىنشا 90 كۇننەن استام مەرزىمى وتكەن تولەم تىركەلگەن. باعدارلاما شەگىندە 25 000 شارتتى قايتا قارجىلاندىرۋ جوسپارلانىپ وتىر. ولاردىڭ ىشىندە 92 ملرد. تەڭگە سوماسىنداعى 16 000 – ۆاليۋتالىق قارىز جانە 38 ملرد. تەڭگەگە جۋىق سوماداعى 9000 تەڭگەمەن قارىز. قاراجاتتى يگەرۋدىڭ رەۆولۆەرلىك سيپاتىن ەسكەرە وتىرىپ, قايتا قارجىلاندىرىلعان قارىزداردىڭ سوماسى شامامەن 47 000 بولۋى مۇمكىن. 15 ماۋسىمداعى جاعداي بويىنشا بانك­تەرگە 22 000 استام ءوتىنىم بەرىلدى, ولاردىڭ ىشىندە 97 ملرد. تەڭگەدەن استام سوماعا 16 121 ءوتىنىم ماقۇلداندى. قوعامدىق بىرلەستىكتەردىڭ, بانكتەردىڭ جانە قر ۇب-تىڭ بىرلەسكەن ءىس ارەكەتتەرى ار­قا­­سىن­دا 2014 جانە 2015 جىلدارى 9800-دەن اس­تام قارىز الۋشىلارعا كومەك كور­سەتىل­دى. مىن­دەت­تەمەلەردى ورىنداۋ تالاپتارىن وز­گەر­تۋگە قاتىستى, ونىڭ سالدارىنان قارىز الۋشىلاردىڭ كوبى وزدەرىنىڭ تولەم تارتىپتەرىن جاقسارتتى, كەيبىرەۋى كرەديتتەرىن جاپتى, پروبلەمانى شەشۋ جولدارىن ىزدەستىرۋ ءۇشىن ۋاقىت الدى. قر ۇب-تىڭ باستاماسى بويىنشا 2014 جىلى بىرقاتار بانكتەرمەن جانە قوعامدىق بىر­لەس­تىك­تەرمەن ازاماتتاردى جالعىز باسپاناسىنان جىلىتۋ بەرەتىن ماۋسىمدا شىعارۋعا تىيىمدى كوزدەيتىن مەموراندۋمعا دا قول قويىلدى.

– ءبىزدىڭ ازاماتتارىمىزدىڭ ۇلتتىق بانك­­تىڭ ماماندارىنان جەكە كونسۋلتاتسيا الۋ مۇمكىندىگى بار ما؟ زاڭدى وقيتىن جانە تۇ­­سى­نەتىن ادام از ەكەنى ەشكىمگە قۇپيا ەمەس...

– قر ۇب-دا الماتى قالاسى, ايتەكە بي كوشەسى, 67 (تەل. 727 2 619-213) مەكەن­جايى بويىنشا 2014 جىلدان باستاپ قوعام­دىق قابىلداۋ بولمەسى جۇمىس ىستەپ جاتىر, وندا ءبىزدىڭ ماماندار كۇن سايىن ازاماتتارعا كونسۋلتاتسيالار بەرەدى جانە قارجى ۇيىمدارىنىڭ قىزمەتتى كورسەتۋىمەن بايلانىستى ماسەلەلەر بويىنشا قۇقىقتىق كومەكتى كورسەتەدى. مىسالى, 2015 جىلى قوعامدىق قابىلداۋ بولمەسىنە ءوتىنىش بەرگەن 1 067 ازاماتقا كونسۋلتاتسيا بەرىلدى. ولاردىڭ 80%-ىن يپوتەكالىق قارىزداردى قايتا قارجىلاندىرۋ باعدارلاماسى بويىنشا كونسۋلتاتسيالار قۇرادى. وڭىرلەردە تۇراتىن ازاماتتار دا كونسۋلتاتسيا الۋ ءۇشىن ۇلتتىق بانكتىڭ اۋماقتىق فيليالدارىنا ءوتىنىش بەرۋلەرىنە بولادى.

– يپوتەكالىق قارىز الۋشىلار بو­يىنشا بارلىق الەۋەتتى پروبلەمالار جو­يىلدى دەپ ايتۋعا سەنىمدى ەمەسپىن. ۇلتتىق بانك بۇل سالادا جۇمىسىن جالعاستىرا ما؟

– قازىرگى كەزدە ءبىزدىڭ ماماندار جۇمىس ىستەپ جاتقان ماسەلەلەر تۇرعىن ءۇيىن كەپىلگە قويعان قارىز الۋشىلاردى ودان ءارى قولداۋعا باعىتتالعان. باعدارلاماعا قاتىسۋشى بانكتەرمەن ءوزارا قارىم-قاتىناس جاساۋ جانە ىنتىماقتاستىق تۋرالى مەموراندۋمدى جاساۋ كوزدەلدى. مەمو­راندۋمنىڭ وزەكتى ماسەلەسى – قارىز الۋشى­لارعا قولداۋ كورسەتۋدىڭ قوسىمشا قۇرالدارىن ازىرلەۋ ماقساتىندا قارىز الۋشىلاردى جال­عىز باسپاناسىنان شىعارۋدى ءبىر جىلعا توقتاتا تۇرۋ. قازىرگى ۋاقىتتا ءاربىر بانكپەن مەمو­راندۋم تالاپتارى پىسىقتالۋدا. سونىمەن قاتار, ءبىز سالىقتىق جەڭىلدىكتەر ما­سە­لەسىنىڭ جۇيەلى شەشىمىن تاپقىمىز كەلەدى. بىر­قا­تار جاعدايلاردا بانكتەر, قارىز الۋشى­لار­­دىڭ بورىشتىق جۇكتەمەلەرىن جەڭىل­دەتۋ ماق­ساتىن­دا, نەگىزگى بورىش سوماسى­نىڭ جانە قا­­رىز بويىنشا وزگە بەرەشەك سوما­سى­نىڭ ءبىر بو­لى­گىن نە بارلىعىن ەسەپتەن شى­عارۋ­عا دا­­يىن. قولدانىستاعى سالىق زاڭنا­ما­سىن­دا قا­رىز الۋشىلاردىڭ جەكەلەگەن توپ­تارى­نىڭ قارىزدارى بويىنشا بەرەشەكتى ەسەپ­تەن شى­عارۋ كەزىندەگى تولەنەتىن اقىلاردان بانك­­تەر­­­دى بوساتۋ كوزدەلگەن. الايدا, بۇل نور­­ما جەتكى­لىكسىز. سوندىقتان قازىرگى تاڭدا ۇلت­تىق بانك سالىق كودەكسىنە قارىز الۋشىلاردى, سون­داي-اق بانكتەردى جانە باع­دار­لامانى ىسكە اسى­رۋعا ۋاكىلەتتى ۇيىمداردى قارىز الۋ­­شى­­لار­دىڭ بەرەشەگىن كەشىرۋ كەزىندە تۋىن­­­داي­تىن سالىقتاردى تولەۋدەن بوساتۋدى كوز­دەي­تىن بىرقاتار تۇزەتۋلەر ازىرلەدى. ونىڭ ىشىن­دە, قارىزدى 2015 جىلعى 18 تامىزداعى باعام بويىنشا كونۆەرتاتسيالاۋ ناتيجەسىندە قارىز الۋ­شىعا قويىلاتىن تالاپتاردىڭ مول­شەرىن ازاي­تۋ كەزىندە. بىراق ول ءۇشىن مۇددەلى ورگان­دار­دىڭ كەلىسىمى تالاپ ەتىلەدى. ۆاليۋتالىق قارىز الۋشىلاردىڭ جانە حالىقتىڭ الەۋمەتتىك وسال توپتارىنا جاتاتىن قارىز الۋشىلاردىڭ پروبلەمالارى دا شەشىمىن تاپپاي تۇر. حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مەملەكەت ساياساتىنىڭ ءبىر باعىتى بولىپ تابىلاتىندىعىن ەسكەرە وتىرىپ, ۇلتتىق بانك قازىرگى تاڭدا احۋالدى جان-جاقتى تالداۋدا ءارى وسىنداي قارىز الۋشىلارعا قولداۋ كورسەتۋدىڭ شەتەلدىك تاجىريبەسىن زەردەلەۋدە.  

– تاعى ءبىر وزەكتى ماسەلە – كوپتەگەن ادامدارعا اۋىرتپالىق سالعان ۆاليۋتالىق باعامدى تۇزەتۋ. ونىڭ ىشىندە, بانك سالىمشىلارى ءۇشىن دە. مەملەكەت شىعىنداردى بارىنشا ازايتۋعا ۋادە بەردى. بۇل جاعداي قالاي بولۋدا؟

– مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس, دەپوزيتورلاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ, ۇلتتىق ۆاليۋتاعا سەنىم ءبىلدىرۋ ماقساتىندا, قر ۇب باسقارماسى جەكە تۇلعالاردىڭ ۇلت­تىق ۆاليۋتامەن اشىلعان دەپوزيتتەرى بويىن­شا وتەماقى تولەۋ ءتارتىبىن بەكىتتى. ول جەكە تۇلعالاردىڭ 2015 جىلعى 1 تامىزدا 1 000 000 تەڭگەدەن اسپايتىن سومادا تەڭگەمەن اشىل­عان مەرزىمدى سالىمدارى بويىنشا قر ۇب قارا­جاتىنىڭ ەسەبىنەن وتەماقى تولەۋدى كوزدەيدى. بانكتەر ۇسىنعان اقپارات بويىنشا, 2016 جىلعى مامىردىڭ سوڭىندا جەكە تۇلعالاردىڭ ارنايى شوتتارىنداعى سومالاردىڭ قالدىعى 69,2 ملرد. تەڭگە بولادى. بولجامدى وتەماقى سوماسى 60,2 ملرد. تەڭگە. بۇل, قر ۇب-تىڭ قارجىلىق قىزمەتتەردى تۇ­تى­نۋ­شىلاردىڭ قۇقىقتارى مەن مۇددەلەرىن قور­عاۋ جونىندەگى كوپ جىلدىق جۇمىسى تۋرالى قىس­­قاشا مالىمەت. قارجىلىق قىزمەتتەر نارى­­عىن­داعى احۋالدى, وعان سىرتقى فاكتور­لار­­دىڭ ىقپالىن, تۇتىنۋشىلار وتىنىشتەرىنىڭ ماز­­مۇ­نىن ءارى سەبەبىن, سونداي-اق قوعامدىق بىر­­لەس­­تىك­تەرمەن ءوزارا ءىس-قيمىلىن تەرەڭىنەن تال­داۋ زاڭ­ناما نورمالارىنىڭ ولقىلىقتارىن انى­ق­تاۋعا جانە ونى قايتا قاراۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. قىسقا مەرزىمدى پەرسپەكتيۆادا تۇتىنۋ­شىلاردى قورعاۋدىڭ ەڭ ءتيىمدى نىساندارىنىڭ ءبىرى رەتىندە حالىقتىڭ قارجىلىق ساۋاتتىلىعى دەڭگەيىن ارتتىرۋعا باسا نازار اۋدارۋ جوسپار­لانىپ وتىر. ازاماتتاردا دەربەس قارجى سالا­سىن­داعى قاجەتتى ءبىلىم مەن داعدىنىڭ بولماۋى, ويلانباي شەشىمدەر قابىلداۋى كوبىنەسە كوپ­ش­ىلىگىمىز ءۇشىن ايانىشتى جاعدايلارعا اكەپ سوعا­دى. ءبىرىنشى كەزەكتە – وزىمىزگە ءبىرشاما بورىش­­تىق اۋىرتپالىق قابىلداۋ. ۇكىمەت پەن ۇلت­­تىق بانكتىڭ 2016-2018 جىلدارعا ارنالعان ەكو­نو­­مي­كالىق جانە الەۋمەتتىك تۇراقتىلىقتى قام­تاما­سىز ەتۋ جونىندەگى داعدارىسقا قارسى ءىس-قي­مىل جوسپارى شەڭبەرىندە, قازىرگى تاڭدا حالىق­تىڭ قارجىلىق ساۋاتتىلىعىن ارتتىرۋ باعدار­لا­ماسىنىڭ جوباسى دايىندالۋدا, ءبىز ونى ەكىن­شى دەڭگەيدەگى بانكتەرمەن بىرلەسىپ ىسكە اسىرا­تىن بولامىز.  

اڭگىمەلەسكەن الەۆتينا دونسكيح

قوعامدىق قابىلداۋ بولمەسى

قارجىلىق قىزمەتتەردى تۇتىنۋ­شىلاردى قورعاۋ ماقساتىندا الماتى قالاسىندا ايتەكە بي ك-ءسى, 67 مەكەنجايى بويىنشا قر ۇب قوعامدىق قابىلداۋ بولمەسى اشىلعان. مۇندا كۇن سايىن ساعات 10.00-دەن باستاپ ساعات 17.00-گە دەيىن (ساعات 13.00-دەن باستاپ ساعات 14.00-گە دەيىن ءۇزىلىس) ۇلتتىق بانكتىڭ ماماندارى قارجى­لىق قىزمەتتەرگە بايلانىستى ازاماتتاردى, زاڭدى تۇلعالاردىڭ وكىلدەرىن, دارا كاسىپكەرلەردى قابىلداۋ­دى جۇرگىزەدى. اتاپ ايتقاندا, قارجىلىق قىز­مەت­تەردى تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىق­تارىن قورعاۋ ماسەلەلەرى بويىنشا كونسۋلتاتسيالار بەرىلەدى, بانك­تىك, ساقتاندىرۋ, زەينەتاقى سالا­­لارىنداعى, سول سياقتى باعالى قاعاز­دار نارىعى سالاسىنداعى قولدا­نىس­تاعى زاڭنامالاردىڭ نورمالارى تۇسىندىرىلەدى. سونداي-اق قوعام­دىق بىرلەستىكتەردىڭ وكىلدەرىمەن بىر­لە­سىپ پروبلەمالىق قارىز الۋ­شى­­لار­­دىڭ ەكىنشى دەڭگەيدەگى بانك­تەر­­دىڭ, بانك وپەراتسيالارىنىڭ جە­كە­لەگەن تۇرلەرىن جۇزەگە اسىراتىن ۇيىم­دار­دىڭ وكىلدەرىمەن كەزدەسۋ­لەرى ۇيىم­داستىرىلۋى مۇمكىن. وتىنىش­تەر­دى قابىلداۋ جانە ولاردى ءمانى بو­يىنشا ودان ءارى قاراۋدى قامتاماسىز ەتۋ «جەكە جانە زاڭدى تۇلعالاردىڭ وتىنىشتەرىن قارۋ ءتارتىبى تۋرالى» قر زاڭىنا سايكەس جۇزەگە اسىرىلادى. باسقا ايماقتاردىڭ تۇرعىندارى – قارجىلىق قىزمەتتەردى تۇتىنۋ­شىلار قۇقىقتىق كومەك جانە كونسۋلتاتسيالار الۋ ءۇشىن ۇلتتىق بانك­تىڭ اۋماقتىق فيليالدارىنىڭ قارجى ۇيىمدارىن باقىلاۋ جانە قارجىلىق قىزمەتتەردى تۇتىنۋ­شى­لاردىڭ قۇ­قىق­تارىن قورعاۋ بولىم­دەرىنە ءوتىنىش جاساي الادى. بولىمدەردىڭ, سونداي-اق قر ۇب قوعام­دىق قابىلداۋ بولمەسىنىڭ مىندەتى مىنالار: قارجىلىق قىز­مەت­تەردى تۇتىنۋ­شىلاردىڭ قۇقىق­ت­ارى مەن زاڭدى مۇددەلەرىن قورعاۋ­دىڭ تيىسىن­­شە دەڭگەيىن قامتا­ما­سىز ەتۋ; قارجى­لىق جانە ميكروقار­جى­لىق قىزمەتتەر كورسەتۋ/تۇتىنۋ ماسەلەلەرى, وسى قىز­مەت­تەردى تۇتىنۋ­شى­لاردىڭ قۇقىق­تارىن قورعاۋ بو­يىنشا ءتۇسىندىرۋ جۇمى­سىن جۇرگىزۋ. سونداي-اق قىزمەت­تەردى كورسەتۋ جانە جەكە جانە زاڭدى تۇلعالاردىڭ كەلىپ تۇسكەن وتىنىشتەرى بويىنشا اقپاراتتى جاريا ەتۋ كەزىندە زاڭنا­مالىق تۇردە بەلگىلەنگەن تالاپتاردى ساقتاۋ بويىنشا قارجى نارىعى سۋبەكتىلەرىنىڭ جانە ميكروقارجى ۇيىمدارىنىڭ قىزمەتىن جوسپاردان تىس جانە قۇجاتتامالىق تەكسەرۋلەردى جۇرگىزۋ ولاردىڭ قۇزىرەتىنە كىرەدى. قوعامدىق قابىلداۋ بولمەسىنە جانە اۋماقتىق فيليالدارعا ءوتىنىش جاساۋ ءۇشىن الدىن الا جازىلۋ تالاپ ەتىلمەيدى. انىقتاما ءۇشىن تەلەفون (727) 2 ­619-213. ۇلتتىق بانكتىڭ  اۋماقتىق فيليالدارىنىڭ بايلانىس  دەرەكتەرى:

مولشەرلەمەنىڭ ءبارى بىردەي ەمەس

بازالىق مولشەرلەمە دەگەنىمىز نە جانە ول رەسمي قايتا قارجىلاندىرۋ مولشەرلەمەسىنەن قالاي ەرەكشەلەنەدى؟ بۇلاردىڭ قايسىسىنا كوڭىل بولگەن ءجون؟  مايرا د., ستۋدەنت, الماتى سۇراققا قر ۇب زەرتتەۋلەر جانە ستاتيستيكا دەپارتامەنتىنىڭ ديرەكتورى ۆيتالي تۋتۋشكين جاۋاپ بەرەدى:

– بازالىق مولشەرلەمە اقشا نارىعىنداعى نومينالدىق پايىزدىق مولشەرلەمەلەردى رەتتەۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن ۇلتتىق بانكتىڭ اقشا-كرەديت ساياساتىنىڭ نەگىزگى قۇرالى بولىپ تابىلادى. بازالىق مولشەرلەمەنىڭ دەڭگەيىن بەلگىلەي وتىرىپ, رەتتەۋشى ورتا مەرزىمدى كەزەڭدە باعالاردىڭ تۇراق­تىلىعىن قامتاماسىز ەتۋ جونىن­دەگى ماقساتقا قول جەتكىزۋ ءۇشىن اقشا نارىعىنىڭ تارگەتتەلەتىن (نىسانالى) قىسقامەرزىمدى مولشەرلەمەسىنىڭ نىسانالى ءمانىن ايقىندايدى. ۇلتتىق بانك, ءوزىنىڭ باعالاۋى بو­يىنشا, ورتا مەرزىمدى كەزەڭدە ينفليا­تسيا­نىڭ نىسانالى باعدارىنا قول جەت­كىزۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن دەڭگەيدە بازا­لىق مولشەرلەمەنى بەلگىلەيدى.  اقشا نارىعىنىڭ تارگەتتەلەتىن قىسقا مەرزىمدى مولشەرلەمەسى TONIA ينديكاتورى, ياعني قازاقستاننىڭ قور بيرجاسىنداعى اۆتوماتتى رەپو سەكتورىندا ءبىر جۇمىس كۇنى مەرزىمىمەن جاسالعان رەپو اشۋ مامىلەلەرى بو­يىنشا ورتاشا سارالان­عان پايىزدىق مولشەرلەمە بولىپ تابىلادى.  بازالىق مولشەرلەمەنىڭ وزگەرۋى جۇرگىزىلىپ وتىرعان اقشا-كرەديت ساياساتىنىڭ باعىتىن ايقىندايدى. بازالىق مولشەر­لەمەنىڭ ازايۋى تەڭگە­دەگى قاراجات قۇنى­نىڭ تومەندەۋىنە, ال ارتۋى كەرىسىنشە جوعارىلاۋىنا ىقپال ەتەدى. وسىلايشا, بازالىق مولشەرلەمەنىڭ  دەڭگەيىن وزگەرتە وتىرىپ, قر ۇب ەكونو­مي­كاد­اعى تەڭگەدەگى قاراجات قۇنىن باسقارادى. بۇل رەتتە, بازالىق مولشەرلەمە مەن قايتا قارجىلاندىرۋ مولشەر­لەمەسى ءارتۇرلى قۇرالدار بولىپ تابىلا­تىندىعىن اتاپ ءوتۋ قاجەت.  5,5%-عا تەڭ قاي­تا قارجىلاندىرۋ مولشەرلەمەسى فيس­كالدىق قىزمەتتى ورىندايدى جانە زياندى وتەۋ, الىنباعان پاي­دا­نى ەسەۋ ءۇشىن ءوسىمپۇلدار, ايىپ­پۇل­دار ەسەپتەۋ كەزىندە پايدالا­نىلا­دى. قازىرگى ۋاقىتتا قايتا قارجى­لان­دى­رۋ مولشەرلەمەسى اقشا-كرەديت سايا­ساتىنىڭ وپەراتسيالارى ءۇشىن پايدالانىلمايدى. وسىلاي­شا, ۇلتتىق بانكتىڭ اقشا-كرەديت ساياساتى­نىڭ باعىتتالۋىن كورسەتەتىن ناقتى ەكونوميكالىق ينديكاتور رەتىن­دە بازالىق مولشەرلەمەگە كوڭىل ءبولۋ قاجەت, ويتكەنى بازالىق مولشەر­لەمە عانا اقشا نارىعىنداعى مولشەرلەمەنى قالىپتاستىرادى, ولار ءوز كەزەگىندە, ەكىنشى دەڭگەيدەگى بانكتەردەگى كرەديتتىك رەسۋرستاردىڭ قۇنىن قالىپتاستىرادى.