سەنات وسى سەسسياداعى جۇمىسىن قورىتىندىلادى

كەشە پارلامەنت سەناتىنىڭ توراعاسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ جەتەكشىلىگىمەن پالاتانىڭ جالپى وتىرىسى بولدى. ونى اشاردا پالاتا توراعاسى مەملەكەت باسشىسى ن.ءا.نازارباەۆتى جانە بارشا قازاقستاندىقتاردى سەناتورلار اتىنان قازاقستاننىڭ 2017-2018 جىلدارعا بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنە تۇراقتى ەمەس مۇشە بولىپ سايلانۋىمەن قۇتتىقتادى. «بۇل ەلباسى باستاعان وتاندىق ديپلوماتيانىڭ تاريحي جەڭىسى, سىرتقى ساياساتىن بۇكىل الەم تانىعان سىندارلى ەل ەكەنىمىزدىڭ ايقىن كورىنىسى. دۇربەلەڭگە تولى اسا كۇردەلى عالامدىق احۋال جاعدايىندا قازاقستاننىڭ وسىنداي بەدەلدى ءارى جاۋاپتى ميسسيانى ابىرويمەن اتقاراتىنىنا كامىل سەنەمىز», – دەدى ق.توقاەۆ. كۇن تارتىبىنە سايكەس العاشقى بولىپ قازاقستان مەن رەسەي اراسىندا جەر قويناۋىن يگەرۋ ماقساتىمەن كاسپي تەڭىزى سولتۇستىك بولىگىنىڭ ءتۇبىن ءبولۋ تۋرالى 1998 جىلدىڭ 6 شىلدەسىندە قول قويىلعان كەلىسىمنىڭ حاتتاماسىنا وزگەرىستەر ەنگىزۋ تۋرالى حاتتا­مانى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى زاڭ جوباسى قارالدى. بۇل تۋرالى نەگىزگى باياندامانى ەنەرگەتيكا ۆيتسە-ءمينيسترى اسەت ماعاۋوۆ جاسادى. ونىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, بۇل حاتتاماعا قازاقستان جانە رەسەي مەملەكەتتەرىنىڭ باسشىلارى 2015 جىلعى 15 قازاندا قول قويعان. حاتتاما «تسەنترالنىي» كەن ورنىنا جەكە بارلاۋ قۇقىعىن بەرۋ تۋرالى جاسالعان. كەن ورنى كاسپي تەڭىزىنىڭ رەسەي سەكتورىندا ورنالاسقان. اقتاۋ قالاسىنان 150 شاقىرىم جەردە. مۇناي قورى العاشقى بولجام بويىنشا 90 ملن. توننا. حاتتاماعا وزگەرىستەر ەنگىزۋدىڭ نەگىزگى سەبەبى: رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ جەر قويناۋىن پايدالانۋ جونىندەگى «روسنەدرو» اگەنتتىگى «نەفتەگازوۆايا كومپانيا «تسەنترالنىي» بك-ءنىڭ گەولوگيالىق زەرتتەۋ, بارلاۋ جۇرگىزۋ جانە ءوندىرۋ تۋرالى ليتسەنزيا سۇراعان ءوتىنىمىن قاراۋدان باس تارتۋ بولىپ تابىلادى. ويتكەنى, رەسەي زاڭناماسىندا زەرتتەۋ مەن بارلاۋ جۇمىستارىنا شەكتەۋ مەرزىمى بەلگىلەنگەن. اتاپ ايتقاندا, زەرتتەۋ مەرزىمىنىڭ بارلىق ۋاقىتى 5 جىلدان اسپاۋى كەرەك. وسى سەبەپتى حاتتاماعا ءتيىستى تۇزەتۋلەر ەنگىزۋ تالاپ ەتىلگەن. جاڭا حاتتاماعا سايكەس زەرت­تەۋ, بارلاۋ جۇمىستارىن رەسەي تاراپى ءوز موينىنا العان. الايدا, «قازمۇنايگاز» بۇل شى­عىننىڭ 50 پايىزىن قايتارادى. دەپۋتاتتار قارالىپ جاتقان زاڭ جوباسىن قولدايتىندىقتارىن بىردەن بايقاتتى, ال سۇراق بەرۋ ءراسىمى باستالعاندا ۆيتسە-مينيستردەن مۇناي سالاسىنىڭ باسقا ماسەلەلەرىن سۇرادى. سونىڭ ىشىندە سەناتور سارسەنباي ەڭسەگەنوۆ ەكولوگيا ماسەلەلەرىنە نازار اۋداردى. ونىڭ ايتۋىنشا, ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ اتىراۋ قالاسىندا كاسپي تەڭىزىن توگىلگەن مۇنايدان تازارتاتىن ارنايى قۇرىلعان بازا بار ەكەن. سەناتور سونداي بازانىڭ رەسەيدە بار-جوعىن سۇرادى. بولسا, قاي قالادا ورنالاسقان؟ – دەدى سەناتور. ونىڭ ەكىنشى سۇراعى مۇناي ءوندىرۋدىڭ شەكتى مولشەرىنە ارنالدى. عالىمدار مەن مامانداردىڭ ايتۋلارىنا قاراعاندا, كاسپيدەن مۇناي ءوندىرۋ ءاربىر جىلعا شاقتالىپ, شەكتەلمەسە تەڭىزگە جانە ونىڭ اينالاسىنداعى جەردىڭ ەكولوگيالىق جاعدايى كۇردەلەنىپ كەتەتىن كورىنەدى. تەڭىزدى توگىلگەن مۇنايدان تازارتاتىن ارنايى بازا رەسەيدە دە بار ەكەن, ول استراحان قالاسىندا ورنالاسىپتى. ولاردىڭ قاجەتتى جابدىقتارى, قۇرالدارى جەتكىلىكتى دەپ ويلايمىز, دەدى ۆيتسە-مينيستر. ەكىنشى سۇراق بويىنشا ايتقاندا, تەڭىزدەن وندىرىلەتىن مۇناي ونىمدەرىنىڭ جوعارعى شەگىن بەلگىلەگەن ەشكىم جوق دەدى. الايدا, كاسپيدىڭ جاعالاۋىندا وتىرعان بەس ەل «تەگەران كونۆەنتسياسىنا» قول قويعان ەكەن, بۇل قۇجات بويىنشا تاراپتار تەڭىزدىڭ ەكولوگياسىن بۇلدىرمەۋ تۋرالى مويىندارىنا مىندەت الىپتى. وسىدان كەيىن سەناتور ج.نۇر­عاليەۆ تە وسى ماسەلەنى انىقتاپ, تەڭىز ەكولوگياسىن بۇلدىرمەۋ بويىنشا قانداي ناقتى جۇمىستار جۇرگىزىلىپ جاتقانىن سۇرادى. بۇل ماسەلەدە كوپتەگەن جۇمىستار اتقارىلۋ ۇستىندە ەكەنى ايتىلدى. اقان بيجانوۆ كاسپي تابانىن ءبولۋدىڭ گەوساياسي ماڭىزى بارىنا نازار اۋدارىپ, ونى ءبولۋ ماسە­لەسىنىڭ بۇگىنگى تاڭداعى قورىتىن­دىسى تۋرالى سۇرادى. اسەت ماعاۋوۆ وعان رەسەي, ازەر­باي­جان جانە تۇرىك­مەن­ستانمەن تەڭىز تابانىن ءبولۋ تۋرا­لى كەلىسىم جاسال­عانىن ايتتى. يرانمەن كوپتە­گەن سۇراقتار تۋىپ جاتىر, بىراق ءبىزدىڭ ەلمەن شەكتەس­پەيتىن بولعاندىقتان, وعان ءبىزدىڭ قاتى­سىمىز جوق, دەدى ۆيتسە مينيستر. قوسىمشا باياندامانى سەناتور ل.قيىنوۆ جاسادى. تالقىلاۋدان كەيىن زاڭ جوباسى قابىلداندى. ەكىنشى ماسەلە بولىپ قارالعان «تولەمدەر جانە تولەم جۇيەلەرى تۋرالى» زاڭ جوباسى دا قابىلداندى. قۇ­جات تولەم جۇيەلەرىنىڭ جۇمىس ىستەۋى­نىڭ قۇقىقتىق نەگىزدەرىن قالىپ­تاستىرادى, كورسەتىلەتىن تولەم قىزمەتتەرى نارىعىن رەتتەيدى, سونداي-اق, تولەمدەردى جانە اقشا اۋ­دارىمدارىن جۇزەگە اسىرۋ سالا­سىنداعى ەرەجەلەردى جەتىلدىرۋدى قالىپتاستىرادى. سونىمەن قاتار, ىلەسپە زاڭ جوباسى رەتىندە قاراستىرىلعان كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرگە تولەمدەر جانە تولەم جۇيەلەرى ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى زاڭ ەكى وقىلىمدا قارالىپ, قابىلداندى. قۇجات «تولەمدەر جانە تولەم جۇيەلەرى تۋرالى» زاڭ جوباسىنىڭ نورمالارىن ىسكە اسىرۋ جانە كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەردىڭ نورمالارىن ونىڭ قاعيدالارىنا سايكەس كەلتىرۋدى ماقسات ەتەدى. زاڭ جوباسى بويىنشا ون كودەكس پەن ون بەس زاڭعا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ كوزدەلگەن. وتىرىس سوڭىندا سەنات توراعاسى قاسىم-جومارت توقاەۆ پالاتانىڭ VI شاقىرىلىمى I سەس­سياسىنىڭ جۇ­مىسىن قورىتىن­دىلادى. ونىڭ ايتۋىنشا پا­لاتانىڭ زاڭ شىعار­ماشىلىق جۇمىسى ناتيجەلى بولعان, ەلبا­سىنىڭ ستراتەگيالىق رەفورمالارىن جانە «100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارىن ىسكە اسىرۋعا قا­جەتتى زاڭدار دەر كەزىندە قابىل­دانعان. ءماجىلىستىڭ جاڭا قۇرامى جاساقتالعان ۋاقىت ىشىندە سەنات ەلىمىزدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونو­ميكالىق دامۋىنا قاجەتتى 57 زاڭ جوباسىن قابىلداپ, پارلامەنتتىڭ زاڭ قابىلداۋ جونiندەگi فۋنكتسياسىن ويداعىداي ورىنداپ شىققان. جالپى العاندا, جىلدىڭ باسىنان بەرى پارلامەنت 73 زاڭ قابىلداپتى. سەنات دەپۋتاتتارىنىڭ باستا­ما­شىلىعىمەن ەۋرازيالىق ەكو­­نوميكالىق وداق جانە دۇنيە­جۇزىلىك ساۋدا ۇيىمى جاعدايىندا وتاندىق اگرارلىق سەكتوردىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋ جانە ونى تاجىريبەلىك تۇرعىدان ىسكە اسىرۋ ماسەلەلەرىنە ارنالعان ماڭىزدى پارلامەنتتىك تىڭداۋ وتكىزىلىپتى. «دۇنيەجۇزى پارلامەنتتەرى مەن ءدىن ليدەرلەرى وكىلدەرىنىڭ, سون­داي-اق, ساياساتكەرلەردىڭ قاتى­سۋىمەن تەرروريزمنىڭ الدىن الۋ­داعى دىندەردىڭ رولىنە ارنالعان حالىقارالىق كونفەرەنتسيانى ويداعىداي وتكىزدىك. الەمنىڭ 41 ەلىنەن كەلگەن 200-دەن استام دەلەگات تەرروريزم مەن ەكسترەميزمدى ءۇزىلدى-كەسىلدى ايىپتاپ, الەمدىك قوعامداستىقتى جاھاندىق ىندەتكە قارسى كۇرەس جولىندا كۇش بىرىكتىرۋگە شاقىرعان مالىمدەمە جاسادى», – دەپ اتاپ ءوتتى ق.توقاەۆ. وسىعان بايلانىستى سەنات توراعاسى فورۋم دەلەگاتتارى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «الەم. XXI عاسىر» مانيفەسىنە قىزۋ قولداۋ كورسەتكەنىن ايتتى. «تاريحي مانيفەستىڭ ماڭىزى مەن يادرولىق قارۋسىز الەم قۇرۋ ماسەلەلەرى پارلامەنتشىلەردىڭ يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ جانە قارۋسىزدانۋ جونىندەگى وداعى بىرلەسىپ ۇيىمداستىراتىن حالىق­ارالىق كونفەرەنتسيادا جان-جاقتى تالقىلاناتىن بولادى. سەمەي پوليگونى جابىلۋىنىڭ 25 جىلدىعىنا ارنالعان كونفەرەنتسيا ەلباسىنىڭ قاتىسۋىمەن 29 تامىزدا استانادا وتەدى», – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ. سونىمەن قاتار, توراعا پار­لا­مەنتتىڭ كۇزگى سەسسياسىندا دەپۋتاتتاردى مەملەكەت باسشىسىنىڭ VI شاقىرىلىمنىڭ ءبىرىنشى سەسسياسىن اشۋدا بەلگىلەپ بەرگەن مىندەتتەردى ورىنداۋدى جالعاستىرۋ بويىنشا اۋقىمدى جۇمىستار كۇتىپ تۇرعانىنا نازار اۋداردى. ول جەر, قارجى, سالىق, كەدەن, باسەكەلەستىك جانە باسقا دا ماڭىزدى ماسەلەلەر جونىندەگى زاڭنامالىق اكتىلەرگە تۇزەتۋلەر ەنگىزىلەتىن, تەرروريزم مەن ەكسترەميزمگە قارسى ارەكەتتەردى كۇشەيتۋگە, قارۋ اينالىمىن, كوشى-قون ماسەلەلەرىن جانە ءدىني بىرلەستىكتەردىڭ ءىس-ارەكەتىن رەتتەۋگە قاتىستى زاڭنامانى جەتىلدىرۋ بويىنشا اسا ماڭىزدى زاڭ جوبالارى كەلەتىنىن جەتكىزدى. وتىرىس بارىسىندا دە­پۋ­تاتتىق ساۋالدار جاريا ەتىلدى. جاقسىباي سامرات, «ەگەمەن قازاقستان»