ۋىتتى ۋاعىز قايدان شىعادى؟

اسكەريلەر مەن قۇقىق قورعاۋ قىزمەتكەرلەرى زەينەتكەرلەرىن ەمدەيتىن ەمحاناعا كەلگەنمىن. قابىلداۋ بولمەسىندەگى كەزەك اجەپتاۋىر ەكەن. مەنىڭ الدىمدا قابا ساقالدى ءبىر كىسى وتىردى. ۇلكەندى سىيلاپ وسكەن ادەتىممەن: – اسسالاۋماعالەيكۇم, اعاسى, سوڭى ءسىز بە؟ – دەگەنىم سول ەدى. – مەن سەنەن ۇلكەن ەمەس شى­عارمىن, قايدان بىلەسىڭ؟ – دەگەنى. – ساقال قويعانىڭىزعا قاراعاندا, ۇلكەن بولۋىڭىز عاجاپ ەمەس, – دەدىم مەن دە قيتىعىپ. ونىم «ساقالاڭىزدى سىيلاعانىم عوي» دەگەن سياقتى بولىپ شىقتى. – ساقال قويسام, يماندىلىق ءۇشىن قويدىم, بەس ۋاقىت نامازىمدى وقيمىن, بالا-شاعاممەن مەشىتكە بارامىن, ۇلكەن ۇلىم دا ساقال قويعان, وندا تۇرعان نە بار, – دەپ «ۋاعىز» ايتا جونەلگەن «اعامنىڭ» جاسى مەنەن كىشى ەكەنىن ۇقتىم. – جارايدى, ىنىشەك, يماندىلىق جولعا ءتۇس­كەنىڭ دۇرىس بولعان ەكەن, بىراق يمانى بار ادام, بىرىنشىدەن, «اسسالاۋماعالەيكۇم» دەپ امانداسقان كىسىگە جاسسىڭ با, كىشىسىڭ بە, دەپ دۇرسە قويا بەرمەي, «ۋاعالايكۇماسسالام» دەپ جاۋاپ قايتارار ەدى. تاپ وسى تۇرىڭمەن پوگون تاقپاعان شىعارسىڭ, قايدا ىستەپ ەدىڭ ءوزىڭ؟ – دەپ سۇرادىم. سۇراعىم قاتقىلداۋ بولسا دا جاندى جە­رىنە ءتيدى-اۋ دەيمىن. باعاناعىداي ەمەس, ءىنىمىز جۇمسارعانداي كەيىپ تانىتتى. جونگە كەلىپ, اڭگىمەسىن ايتا باستادى. قۇقىق قورعاۋ ورگانىنىڭ قىزمەتكەرى بولىپ مايور شەنىندە, قىرىق بەس جاسىندا زەينەتكەرلىككە شىعىپتى. دىنگە كىرۋىنە, ءوزى ايتقانداي, ۇلكەن ۇلى سەبەپكەر بولىپتى, تاۋەلسىزدىك العان كەزدەگى جاستاردىڭ العاشقى لەگىمەن شەتەلگە شىعىپ ۇلگەرگەن. سول ۇلىنىڭ مىسىردا ءدىني ساۋاتىن اشىپ قايتقانىن دا العا تارتتى. ول سول ەلدەگى وقۋىن ءبىتىرىپ كەلە سالا اكەسىنە دە اقىل ايتا باستاعان. «ءدىن جولىن تاڭدا, تازا مۇسىلماندىق بەلگىسى – ساقال قويىپ ءجۇر» دەگەن سياقتى. تاعى نە ايتارىن كىم بىلگەن, ءدال وسى ۋاقىتتا كەزەگى كەلدى دە, «ءىنىم» ىشكە كىرىپ كەتتى. ەندى بىردە ءبىر تانىس كەلىنشەكتىڭ كۇيەۋى قايتىس بولىپ, كوڭىل ايتۋعا باردىق. بىزدەن كەيىن باستارىن بۇركەمەلەگەن ءبىر ايەل مەن قىز كەلدى. كورشىلەرى ەكەن. قۇران وقىلدى. جۇباتۋ سوزدەرى ايتىلىپ جاتىر. ءبىر اعامىزدىڭ «ارۋاقتىڭ جاتقان جەرى جايلى بولسىن, توپىراعى تورقا بولسىن» دەگەنى سول ەدى, الگى بۇركەمەلى ورامالدى ايەلدىڭ «ارۋاق دەپ ايتۋعا بولمايدى, ارۋاقتى قولدان شىعارىپ جۇرسىڭدەر, ارۋاققا ەمەس, اللاعا سىيىنۋ كەرەك» دەمەسى بار ما. سودان سوڭ ءوزىنىڭ كەيىنگى ۋاقىتتا نامازعا جىعىلعانىن ايتىپ, ءدىن جولىنا تۇسۋىنە سەبەپكەر بولعان قاسىنداعى قىزىن ماقتاي جونەلدى. ارۋاقتى ايتقان اعامىز «ارۋاق جار بولسىن, ارۋاق قولداسىن!» دەپ باتىر بابالاردىڭ اتىن ۇران ەتىپ, اتويلاپ جاۋعا قارسى شابۋ قانعا سىڭگەن قاسيەت ەكەنىن, ارۋاقتى بارلىق ءجون-جورالعىلارىمەن جەرلەۋدىڭ قازاقى سالتى عاسىرلار بويى كەلە جاتقانىن تىلگە تيەك ەتكەنمەن, ول ايەلگە ۇعىندىرا المادى. ول-ول ما, الگى ايەل «شەلپەك ءپىسىرىپ جۇرگەندەرىڭ دە دۇرىس ەمەس» دەپ سالدى. وزىمدىكى ءجون دەگەندەي, «ۋاقىتىمىز از, ءبىز كەتتىك» دەپ بەتتەرىن سيپاپ, شىعىپ كەتتى. وسى ەكى جايتتا دا, بىلاي قاراساڭ, باس جارىلىپ, كوز شىعاتىنداي ەشتەڭە جوق سەكىلدى. بىراق باعامداي قاراساڭ, ءبىراز نارسە بار دەپ ويلايمىن. بىرىنشىدەن, بالالارىنىڭ ىقپالىمەن اياق استىنان ءدىندار بولا قالعان اكە-شەشە. اتا-انا بالاعا اقىل ايتۋدىڭ ورنىنا, ۇل-قىز اتا-انانى دىنگە جەتەلەپ ءجۇر. ەكىنشىدەن, سانا وزگەرگەن, وتكەننىڭ ءبارى جامان دەگەن تۇيسىك پايدا بولعان. ۇشىنشىدەن, ەگەر سەن شىنىمەن دە يماندى بولعىڭ كەلسە, ءدىندى العا تارتپاي-اق, ۇلكەندى قۇرمەتتەي ءبىل, ايتقان ءسوزىن تىڭدا, بەتىنەن الىپ شاپ بەرمەي, سابىرلى بول. ناعىز مۇسىلماندىق, يماندىلىق دەگەن سول ەمەس پە؟ ايتپەسە, سۋدىراتىپ دۇعا وقي وتىرىپ, اتا-بابا ءداستۇرىن جوققا شىعاراتىن ۋاعىز كىمگە كەرەك؟ مۇسىلماندىقتىڭ بەلگىسى ساقال قويىپ, شەلپەك پىسىرمەۋ عانا ما ەكەن؟ ساقالدى دا بۇرىن جاسى كەلگەن, الپىس-جەتپىستىڭ ۇستىنە شىققان كىسىلەر عانا قويىپ, قابا ساقال قىلىپ جەلپىلدەتپەي, ساندەپ, ەرەكشە جاراسىمدى قويۋشى ەدى. ال بىلە بىلگەن ادامعا شەلپەك ءپىسىرىپ, ءيىس شىعارۋ, ارۋاققا ارنالعان ءدام, ونىڭ ۇستىنە باۋىرساق, شەلپەك دەگەنىڭ ۇننان جاسالاتىن تاعام ەمەس پە؟ سۇراق كوپ. ونى ايتاسىز, كەيىنگى ۋاقىتتا, اسىرەسە, الەۋمەتتىك جەلىلەردە ەكى-ءۇش ايەل الۋدى زاڭ­داستىرۋ كەرەك دەگەن پىكىرلەر دە شىعىپ ءجۇر. ءتىپتى, ول ءبىر كەزدەرى پارلامەنت ءماجىلىسى دەپۋتاتتارىنىڭ تاقىرىبىنا دا تامىزىق بولا جازدادى. ناعىز مۇسىلمانمىن دەپ ءانشى-جىرشىلىعىن قويىپ جۇرگەندەردىڭ قاتارىنا ايتىسكەر اقىندار دا قوسىلا باستاپتى. ولاردىڭ الدى رەسمي, بەيرەسمي تۇردە بىرەر توقال جەتەكتەپ جۇرگەندەرى دە ءدۇيىم جۇرتقا بەلگىلى. ولار كوپ ايەل الۋدى مۇسىلماندىقتىڭ بەلگىسى سانايدى. اتا-بابالارىمىز سولاي ىستەگەن دەگەن ءۋاج ايتقىسى كەلەدى. مۇنىڭ ءبارى قازىرگى بايشىكەشتەردىڭ تىرلىگى, بىرەۋ توڭىپ سەكىرەدى, بىرەۋ تويىپ سەكىرەدىنىڭ كەرى. ايتپەسە, بۇرىنعى اتا-بابالارىمىزدىڭ كوپ ايەل الۋىنىڭ مۇسىلماندىققا ەش قاتىسى جوق. ۇلان-بايتاق اتامەكەنىن قورعاۋ ءۇشىن ەر بالالار كوپ كەرەك ەكەنى بەلگىلى. ۇرپاق كوبەيتۋ, قا­زاق سانىن كوبەيتۋ ماقساتىمەن بىرنەشە ايەل الاتىندار بولعان. ءار ايەلدىڭ ىزىنەن ءۇبىرلى-ءشۇبىرلى بالاپاندار ەرگەن. اتا-بابامىز ەشقاشان دا قىز بالاعا بەتپەردە كيگىزبەگەن. قارا حيدجاب تۇگىلى, قارا كويلەكتىڭ ءوزىن جامان ىرىمعا جورىعان. ازاتتىقتى اڭساپ وتكەن كوشپەلىلەرگە ءتان ۇلى دا, قىزى دا ەركىن ءوسىپ, اتقا قونعان. ەركىن ءوسۋ دەگەن ءسوز ەركەلىك ەمەس, باتىرلىققا, نامىسقا تولى رۋح جىگەرى. ال قازىرگى توقالدىققا كونىپ, حيدجاب جامىلعانداردىڭ ءبارى توپىرلاتىپ بالا تۋىپ جاتىر دەپ ايتا الامىز با؟ جوق, ارينە. ءتىپتى, بالا تۋعىزباي, تەك ساندىك ءۇشىن بەتپەردەسى بار توقال ۇستاپ جۇرگەن قازاقتىڭ بايشىكەشتەرى بارشىلىق. بەتىڭ كەمىس بولسا – بۇركەن, تۇماۋ تيسە – تۇمشالان, ال جۇرت امان, ەل تىنىشتا قارا بەتپەردەسى نەسى؟! يراننىڭ, ارابتىڭ كۇن ىستىعىندا كيەتىن, ۇلت كيىمىنە اينالىپ كەتكەن قارا جامىلعىسىن ءبىز بۇرىن-سوڭدى كيىپ پە ەدىك؟! مىنە, جاستاردىڭ تۇسىنبەيتىن جەرى وسى. اشىقتاۋ جۇرگەندى قالاماساڭ, ۇزىنداۋ كويلەك كيىپ, ورامالدى سانمەن تارتاتىن قازاقتىڭ ءوزىنىڭ دە كيىم ۇلگىسى جەتەدى ەمەس پە؟ قوناققا بارعاندا, كوشەدە جۇرگەندە وسىنداي كەلەڭسىز جايتتاردى كورىپ, قىنجىلادى ەكەنسىڭ. ءبىردى-ەكىلى ەمەس, دەرت سياقتى دەندەپ كەلە جاتقان ءدىني اعىمداردىڭ, اۋەلى قۇلاقتى ۇيىتاتىنداي بولىپ ەستىلىپ, ارتى ۋلى ۋىلدىرىقتاي ۇرىق شاشاتىن ۋاعىزداردىڭ قايدان شىعىپ, قايدا بارا جاتقانىن باعامداي بىلەيىك دەگىم كەلەدى. ونەگەنى سىرتتان ىزدەگەنشە, ءوز ۇلتىمىزدىڭ تامىرىنان ىزدەگەن ءجون. تال بەسىكتەن باستالاتىن ۇلتتىق تاربيە, مەكتەپ, جوعارى وقۋ ورىندارىندا جالعاسىن تاپسا ەكەن دەيمىن. سوندا جاستارىمىز دا اداسپاس ەدى.  سادۋاقاس جۇبات استانا