ورمەكشىنىڭ تورى

نەمەسە «فيرما ءداۋىر ي د» جشس بۇرىنعى ديرەكتورى نەلىكتەن جازالاندى؟ مەملەكەت باسشىسى كاسىپكەرلەردى قولداۋعا پارمەن بەرىپ, ەلىمىزدە بۇل باعىتتا كوپتەگەن باعدارلامالار قابىلدانعانى بەلگىلى. الايدا, ۇلكەن كۇش-جىگەر جۇمسالىپ وتىرعاندىعىنا قاراماستان بۇل سالادا ءالى دە پروبلەمالاردىڭ بار ەكەنى بايقالادى. سونىڭ جارقىن ءبىر دالەلى «فيرما ءداۋىر ي د» جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگىنىڭ بۇرىنعى ديرەكتورى دابىرقۇل توعىزباەۆتىڭ باسىنداعى جاعدايدى اتاپ ايتۋعا تۇرارلىق. وقىرمانعا تۇسىنىكتى بولۋ ءۇشىن الدىمەن بارلىعى نەدەن باستالعاندىعىنا توقتالساق. 2003 جىلى «فيرما ءداۋىر ي د» جشس تىركەۋدەن ءوتىپ, ءوز جۇمىسىن باستايدى. بۇل رەتتە اتالعان سەرىكتەستىكتىڭ 40 پا­يىزى د.توعىزباەۆقا تيەسىلى دە, ال ە.اتاعۇلوۆ پەن ا.كۋزنەتسوۆ ارقايسىسى 30 پايىزدىق ۇلەسكە يە بولىپتى. سونىمەن, اتالعان سە­رىك­تەس­تىك استانا قالاسى كوم­سومولسكي كەنتىندەگى دەۋ-207 №8 ۇيدە (قازىرگى «استانا وپەرا» تەاترىنىڭ ورنى) ور­نالاسقان جىلۋ قازاندىعى مەن جەر تەلىمىن ساتىپ الۋ تەن­دەرىنە قا­تىسادى. توزىعى ابدەن جەتكەن قازاندىق عي­ما­راتىن العاننان كە­يىن سەرىكتەستىكتىڭ ەكى قۇ­رىل­تايشىسى اقشا­لارى­نىڭ جوق­تىعىنا باي­لانىستى ۇلەستەن شى­عاتىندارىن ءما­لىمدەيدى. رەتى كەلگەندە ايتا كەتۋ كەرەك, استانا قا­لاسىنىڭ مەملەكەتتىك م ۇلىك جانە جەكەشەلەن­دى­رۋ اۋماقتىق كوميتەتىنىڭ بۇ­رىنعى توراعا ورىنباسارى اقىلباي نۇرماعانبەتوۆ «فيرما ءداۋىر ي د» جشس دي­رەكتورى د.توعىزباەۆتىڭ اتىنا جازعان حاتىندا ساتىپ الۋ شارتىنا سايكەس قا­زاندىق كومسومولسكي كەن­تىندەگى تۇرعىن ۇيلەر مەن ۇيىم­داردى تۇراقتى جىلۋمەن قامتاماسىز ەتۋى مىندەتتى ەكەندىگىن, ولاي بولماعان جاع­دايدا ساتۋ-ساتىپ الۋ شارتى بۇزىلاتىندىعىن دا ەسكەرتكەن. سودان كاسىپكەر نەسيە قارجىعا جاڭا عيمارات سالىپ, وڭتۇستىككورەيالىق ەكى قازاندىق ساتىپ الىپ, ور­ناتادى. سول قازاندىقتار ار­قىلى جاقىن ماڭداعى تۇر­عىن ۇيلەر مەن عيمارات­تار قىسقى مەرزىمدە جىلىتى­لادى. بارلىق شىعىندى كا­سىپ­­كەر ءوز قاراجاتى ەسە­بى­نەن جۇزەگە اسىرىپتى. د.تو­عىزباەۆ جالعىز قۇ­رىل­تايشى رەتىندە ەندى سا­رىارقا اۋداندىق ادىلەت باس­قارماسىنا قايتا تىركەۋ قۇجاتتارىن تاپ­سىر­­عان. وسى جەردە كاسىپكەردى جال­­­عىز قۇرىلتايشى رە­تىندە موينىنا العان ءمىن­دەتتەمەنى ءارى قاراي قالاي ورىندايتىندىعى, اقشانى قايدان الاتىندىعى جانە سەرىكتەستىك جۇمىسىن قالاي دامىتۋ كەرەكتىگى قات­تى ما­زالاعاندىعىن دا ەسكەرە كەت­كەن ورىندى. كاسىپكەر زايى­بى ءساليما ابەنوۆانىڭ اي­تۋىنشا, وسى ءبىر قيىن ساتتەردە كاسىپكەردىڭ «تەح­نوپارك» اق-تا جۇمىس ءىس­تەگەن كەزدەرىندەگى تانى­سى كنياجەۆ دميتري ني­كو­لاەۆيچ كابينەتىنە كىرىپ كە­لىپ, قاجەتتى ادامدار مەن قار­جى تابامىن دەگەننەن كەيىن سەرىكتەستىك ديرەكتورى ونى قۇرىلتايشى رە­تىندە ەنگىزۋگە كەلىسىمىن بەر­گەندەي بولادى. دەي تۇر­عانمەن, «فيرما ءداۋىر ي د» جشس ديرەكتورى رە­تىندە د.توعىزباەۆ سە­رىك­تەس­تىكتىڭ بارلىق قۇ­جات­تا­رىن استانا قالاسى ءادى­لەت دەپارتامەنتىنە 2004 جىلدىڭ 10 تامىزىندا ءوزى وتكىزەدى. الايدا, اراعا جي­ىر­ما كۇن سالىپ, ياعني 31 تامىزدا بەلگىسىز بىرەۋلەردىڭ قۇجاتتاردى قايتارىپ الۋىمەن تۇزەتىلگەن نۇسقاسى تاپ­سىرىلعان. ادىلەت مي­نيسترلىگىنىڭ سوت ساراپتاماسى ورتالىعى انىق­تاعانداي, «10» دەگەن تسيفر كوك سيا­مەن جازىلسا, ارتىنان قارا سيامەن «31» دەگەنگە تۇزەتىلىپ, ۇستىنەن بويالىپ, قايتا كوك سيامەن «31» دەپ جازىلعان. ار­تىنان كنياجەۆ دميتري نيكولاەۆيچ «فيرما ءدا­ۋىر ي د» جشس بۇكىل قۇجات­تارىن استانا قالالىق ءادى­لەت دەپارتامەنتىنە ءوزى ءوت­كىزگەندىگىن سوتتا مو­يىن­دال­­عان. ونىڭ بۇل سوزدەرى جازباعا دا جازىلىپ الىنىپتى. شارۋاعا پىسىق ءارى تابىستىڭ كوزىن بىلەتىندەي كورىنگەن تانىسى وسىنداي جولمەن ءوز ءىنىسى كنياجەۆ پا­ۆەل نيكولاەۆيچ پەن ازا­مات­تىق زايىبى كنياجەۆا (مادىرايىموۆا) قارلىعاش شايمۇراتقىزىن ء(ىنىسىن 34 پايىز, ال ازاماتتىق زايىبىن 33 پايىز ۇلەسپەن) سەرىك­تەستىككە قۇرىلتايشى رەتىندە ەن­گىزىپ جىبەرىپتى. جانە دە ك.كنيا­جەۆا (مادى­رايىموۆا) ۇيىمنىڭ جار­عى­لىق قورىنا 6 ميلليون تەڭگە قۇيدى دەلىنەدى. بۇل رەت­تە اتالعان قارجىنىڭ سە­رىكتەستىككە قۇيىلعاندىعى تۋرالى بۋحگالتەرلىك كىرىستە دە كورسەتىلمەپتى. ولاي بولسا جارعىلىق كاپيتالعا كىرۋى قانشالىقتى زاڭدى دەي الامىز؟ بۇل رەتتە تالاپكەردىڭ ادۆوكاتى ك.مۋشكەنوۆانىڭ اتاپ وتكەنىندەي, پ.كنياجەۆ پەن ك.ما­دىرايىموۆانىڭ جار­عى­لىق قورعا ناقتى قار­جى قۇي­عاندىعىن راستايتىن ناقتى قۇجات­تارى جوقتىعىن استانا قالاسى قىلمىستىق ىستەر جونىندەگى اپەل­لياتسيا­لىق القاسى نازار­عا ىلمەگەن. سونداي-اق, سوت «فير­ما ءداۋىر ي د» جشس قۇرىل­تاي­شىسى د.تو­عىز­باەۆتىڭ 33 پايىزدىق ۇلەسى بارىن قاپەرگە دە الماس­تان, سە­رىكتەستىكتىڭ 45 ميلليون تەڭگەسىن قارىز رەتىندە ونىڭ موينىنا ارتا سالعان. ول ول ما, سوت ساراپتاماسى ور­تا­لىعىنىڭ 11 جەلتوقسان 2015 جىلعى №3750 ساراپتاما قورىتىندىسى سەرىكتەستىك جارعىسىندا قويىلعان قول دابىرقۇل توعىزباەۆقا تيە­سىلى ەمەستىگىن انىقتاعان. بۇ­­دان باسقا, 2016 جىلعى 15 ناۋرىزداعى №404 سا­راپ­­تاما قورىتىندىسى سە­رىكتەستىكتىڭ 2004 جىلعى 25 تامىزداعى جالپى جينالىسى حاتتاماسىنىڭ كو­شىرمەسىندەگى «جي­نالىس ءتور­اعاسى» جولاعىندا­عى د.توعىزباەۆتىڭ اتىنان قويىلعان قول دا وزگە بىرەۋمەن جاسالعاندىعىن كورسەتكەن. نەگىزىنەن د.تو­عىزباەۆ ول جينالىسقا قا­تىسپاعان, سون­دىقتان قول قو­يۋى دا مۇمكىن ەمەس ەكەن. سا­راپتاما ازىرگە بۇل قولدار­دى كىمدەردىڭ قويعاندىعىن انىق­تاي الماي وتىر. سەبەبى, سا­لىستىرۋعا قاجەتتى قول­داردىڭ (تۇپنۇسقا ەمەس قول­­دى ورىنداۋشى سانالى تۇردە ءوز قولتاڭباسىنىڭ بەل­گىلەرىن وزگەرتەدى) بولماۋى. جانە دە 2016 جىلعى 23 ساۋىردەگى №275 ساراپتاما كورسەتكەندەي, سەرىكتەس­تىك جارعىسىنىڭ سوڭ­عى بە­­تىندە «د.توعىزباەۆ», «ك.ما­دى­را­يىموۆا», «پ.كنيا­­جەۆ» جا­­زۋلارىن ورىن­دا­عان قول­تاڭ­بانى د.كنياجەۆ جۇزەگە اسىر­عانى بەلگىلى بو­لىپ وتىر. سول سياقتى اتال­عان سەرىكتەستىك جار­عىسىنىڭ «قۇرۋشىلار» باعانىندا ورنالاستىرىلعان ك.ما­دىرايىموۆانىڭ اتىنا قويىلعان قول ونىڭ ءوزى­مەن ەمەس, باسقا كىسىنىڭ قو­لىمەن ورىن­دال­عاندىعىن كورسەتكەن. بۇل ساراپتامالاردى جازىپ وتىرعانداعى ماقساتىمىز سەرىكتەستىك و باستا سىرتتىڭ ىقپالىنا ءتۇس­كەندىگىن كورسەتۋ. ونىڭ ارتىندا كىمدەر تۇرعانى ازىرگە بەلگىسىز. ءبىر انىعى «فير­­ما ءداۋىر ي د» جشس بۇكىل قۇجاتتارى ادىلەت دە­پارتامەنتىنە وتكىزىلگەندە وزگەرىسكە ۇشىراعاندىعى. ونى جۇزەگە اسىرعان ادامداردى جو­عا­رىدا اتاپ كەتتىك. تاعى ءبىر قىزعىلىقتى جايت­قا نازار اۋدارتا كەتكەندى ءجون كورىپ وتىرمىز. استانا قا­لاسى ەسىل اۋداندىق سو­تى­نىڭ 2015 جىلعى 13 ءساۋىر­دەگى قاۋلىسىنا سايكەس د.تو­­عىزباەۆتان «فيرما ءداۋىر ي د» جشس پايداسىنا 1000000 تەڭگە ءوندىرىپ الۋ كوزدەلگەن. قاۋلىعا سايكەس دابىر­قۇل توعىزباەۆتىڭ «رۋحاز» جشس جار­عىلىق قورىنداعى 45 پايىزداي ۇلەسىن استانا قالاسى اتقارۋ­شىلىق وك­رۋگىنىڭ جەكە سوت ورىنداۋشىسى قۋاتبەك مولدا­باەۆ تاراپىنان 9 ميلليون 358 مىڭ تەڭگەگە ساتىلا­دى. جارايدى 1 ميلليون تەڭگەنى ءوندىرىپ السىن دە­لىك, سوندا قالعان بولىگى قاي­دا كەتەدى, بۇل دا ءبىر سۇ­راق. نە كەرەك, وسى ۇلەستى ساتىپ العان مارات تيك­شە­كەەۆتىڭ قۇرىلتايشى رەتىندەگى تىركەۋدى سارى­ار­قا اۋدانىنىڭ ادىلەت باس­قارماسىنا ءوزى ەمەس, باياعى كوميتەت ءتور­اعا­سى­نىڭ ورىنباسارى اقىل­باي قىدىرعالي ۇلى نۇر­ماعانبەتوۆ اپارىپ ءتىر­كەتكەن. جالپى, تالاسقا ءتۇس­كەن اقشا قايدان كەلىپ ەدى؟ 2010 جىلى جىلۋ بەرۋ قازاندىعى ورنالاسقان عيماراتتىڭ جەر تەلىمى مەملەكەت مەنشىگىنە 45 ميلليون تەڭگەگە ساتىپ الىنادى. وسى اقشادان بارلىق مىندەتتى تولەمدەر مەن نەسيە قارىزدارى تولىق وتەل­گەننەن كەيىن قالعان 26 ميل­ليون تەڭگە قارلىعاش كنياجەۆاعا تيەسىلى «ازيزا» شا­رۋاشىلىق قوجالىعىنا كارتوپ ەگۋ ءۇشىن بەرىلەدى. ءتىپتى, «استرا-اگرو» جشس د.كنياجەۆتىڭ «رو­مانو» كارتوفەلىن ساتىپ العاندىعى تۋرالى شىعىس جۇكقۇجاتى دا بار. وندا كارتوپ ۇرىعى ءۇشىن 3 ميلليون 800 مىڭ تەڭگە تولەنگەنى تۋرالى تۇبىرتەكتە ناق­تى كور­سەتىلگەن. سول جىلى كار­­­توپ ءونىمى شىقپاي, شا­­­رۋاشىلىق قوجالىعى شىعىن كورەدى. وكىنىشكە قاراي, بۇل ءىستى تەرگەۋ ءالى جۇرگىزىلمەگەن ءجا­نە دە ەش­كىم ونى تەك­سە­رۋ­گە قىزى­عۋ­شىلىق تانىتىپ جات­قان جوق. سو­نىمەن, «فيرما ءداۋىر ي د» جشس مەن «ازي­زا» ارا­سىنداعى جا­سالعان كەلىسىمشارت اس­تانا قالاسى ارنايى اۋدان­ارالىق ەكو­نوميكالىق سو­تى تاراپىنان جارامسىز دەپ تانىلعان. بۇدان كەيىن د.توعىزباەۆتىڭ قا­تىسۋىنسىز وتكەن ۇلەسكەر­لەردىڭ جالپى جينالىسىندا ونى ديرەكتورلىق قىزمەتىنەن بوساتقان. ايتا كەتۋ كەرەك, كاسىپكەر نە سوتقا دا, نە سەرىكتەستىكتىڭ جينالىستارىنا شاقىرىلماپتى. بىراق سوعان قاراماي, 2012 جىلى بۇل ورىنعا كەلگەن ەسوۆ جانات ەلۋباي ۇلى­نىڭ اتىنان قىلمىس­تىق ءىس قوزعاۋ تۋرالى ارىز ءتۇ­سىپ, تەرگەۋشى ع.قوسمۇراتوۆ قىل­­مىستىق ءىستى سوتقا ءجى­بەرەدى. ءتورت ايعا سوزىلعان سوت پروتسەسىندە سارىارقا اۋ­داندىق قىلمىستىق ءىس­تەردى قارايتىن سوتى قاراۋ مەرزىمى ءوتىپ كەتكەنىنە بايلانىستى ءىستى قىسقارتادى. بۇل ورايدا قىلمىستىق قۇ­­رام بولماعاندىق­تان ءىس ازاماتتىق زاڭدىلىق شەڭ­بەرىندە قارالۋى ءتيىس دەگەن وڭ شەشىم شىعارىلعان. الايدا, 2014 جىل­دىڭ 2 ءشىل­دەسىندە استانا قالالىق اپەللياتسيالىق سوتىنىڭ شە­­­شىمىمەن د.توعىزباەۆ بەس جىل مەرزىمگە باس بوس­تاندىعىنان ايىرىلادى. ءسويتىپ, كاسىپكەرلىك­پەن اينالىسامىن دەپ سوتتى بولعان جاننىڭ با­سىن­داعى جاعداي وسىنداي اۋىرت­پالىققا ۇلاسادى. ءبىر قى­زىعى, استانا قالاسى ارنايى اۋدانارالىق ەكو­نو­ميكالىق سوتىندا «فير­ما ءداۋىر ي د» جشس وكىلى د.مۇقاجانوۆتىڭ تالاپ ارىزىمەن «ازيزا» شار­ۋا قوجالىعىمەن اراداعى كە­لىسىمشارتتى زاڭسىز دەپ تابۋعا قاتىستى پروتسەستە ك.داربانوۆ سوڭعىسىنىڭ اتىنان جاۋاپكەر رەتىن­دە تىركەلگەن بولسا, 2016 جىل­عى «فيرما ءداۋىر ي د» جشس حاتتاماسىندا پ.كنيا­جەۆ اتىنان سەنىمحات بويىنشا د.كنياجەۆتى ديرەكتور رەتىندە تاعايىنداۋ شەشىمىنە قول قويادى. وسى­لايشا ك.داربانوۆتىڭ ەكى جاقتا دا ءجۇرۋى نەنى ءبىل­دىرەدى؟ كاسىپكەردىڭ زايى­بى ءساليما ابەنوۆا ءوز ءسو­زىندە بىرقاتار قۇ­زىر­لى ورگاندارعا شا­عىم جاز­عانىمەن, ماردىمدى جاۋاپ الا الماعان. ءتىپتى, باس پروكۋراتۋراعا دەيىن شا­عىمدانىپتى. الايدا, ءالى كۇنگە دەيىن سوت پروتسەس­تە­رىندە ەسكەرىلمەگەن فاك­تى­لەرگە نازار اۋدارتۋ قيىن­عا ءتۇ­سىپ وتىر. سون­دىقتان جا­­ڭا­دان پايدا بول­عان ءمان-جايلارعا بايلانىس­تى قىلمىستىق ءىس قايتا قارالسا ءجون بولار ما ەدى. ويتكەنى, ادىلەت مينيسترلىگى سوت ساراپتاماسى ورتالىعى انىق­تاعانداي, «فيرما ءداۋىر ي د» جشس قۇجاتتارىنداعى قولتاڭبالار مەن دەرەكتەر جانە قول قويۋ مەرزىمى بۇر­­مالانعان. بۇل ءوز كە­زەگىندە كۇدىكتى ادامداردى انىقتاۋعا مۇمكىندىك بەرمەي وتىر. سونىڭ سالدارىنان سەرىكتەستىكتىڭ بۇرىنعى باسشىسى د.توعىزباەۆ پەن ونىڭ وتباسى ءالى كۇنگە جاپا شەگىپ كەلە جاتقاندىعىن ايتا كەتكەن ءجون. ءىستى بولعان وتاعاسىنىڭ تاعدىرى وتباسى مۇشەلەرىنىڭ دەنساۋلىعىنا, مورالدىق-پسيح­و­لوگيالىق جاعدايلارىنا كەرى اسەر ەتۋدە. كاسىپكەر زايىبىنىڭ ءوزى وسى جاعداي ورىن العان­نان كەيىن بىرنەشە رەت اۋرۋ­حاناعا جاتىپ شىققان. قورىتا ايتقاندا, كاسىپ­كەر­لىك­پەن اينالىسۋ ءالى دە وڭ­اي ەمەستىگىن كورسەتىپ وتىر. قازىر ءۇي قاماعىنا شىق­­قان «فيرما ءداۋىر ي د» جشس بۇرىنعى باسشى­سى د.توعىزباەۆ ءالى دە ءادىل­دىكتەن ءۇمىتتى. الەمدىك بيزنەس جاساۋ رەيتينگىندە 42-ءشى ورىنعا كوتەرىلگەن قازاقستان كاسىپكەرلەرگە بارلىق جاعداي جاساپ وتىر­عان ەل رەتىندە تانىلىپ كەلەدى. وسى تۇرعى­دان العاندا كاسىپكەردىڭ با­سىنداعى بۇل جاعداي قۇ­زىرەتتى ورگاندار تاراپىنان قايتا ءجىتى قارالۋى ءتيىس. اسقار تۇراپباي ۇلى, «ەگەمەن قازاقستان»