سابىر ساناسى

سەندەر ءۇشىن ەڭ جاقسىسى – سابىرلىلىق. قۇران كارىم, «نيسا» سۇرەسى, 25-ايات ەسسە دۇنيەگە سابىر كەرەك. سابىرسىزدىق الەمدى بۋىپ بارادى. تەز-تەز. جىلدامدىق. ءبارىمىز اسىعىسپىز. قايدا اسىعامىز؟ اسىعىستىق – سابىرسىزدىق. اقىرى نە بولماق؟ ساناعا سابىرلىلىق تىلەسەك جاقسى ەمەس پە؟ ساياساتقا دا سابىرلىلىق كەرەك. سابىرسىز ساياسات ادامزاتتى قانشاما رەت جارعا جىقتى. ودان تاجىريبە جيناقتاي الدىق پا؟ تاريحي وقيعالار مانىنە ۇڭىلسەك, ءبارى ساياساتقا اكەپ سوعادى. سوندىقتان, وكىنىشكە قاراي, تاريح دەگەنىمىز نەگىزىنەن ساياساتتىڭ تاريحىنا اينالعان. تاريح ساياساتتىڭ تاريحى بولعاندا, كوپ جاعدايدا, شىندىق «شىرىلداپ» قالادى. ءبىز ستۋدەنت بولعان كەزدە العاشقى كۋرستا جىل بويى كوممۋنيستىك پارتيا تاريحىن وقىپ, كوپ ۋاقىتتى تەككە وتكىزگەنىم ەسكە ءتۇسىپ وتىر. اللا تاعالاسى بار مۇسىلمان قاۋىمى قاي ىستە بولماسىن, تىپتەن قازا ۇستىندە قارالى اعايىنعا كوڭىل ايتقاندا ءداستۇر بويىنشا «سابىر», «سابىر» دەيدى. بىراق, ساناعا سابىرسىز شايتان ەنگەلى قاي زامان. ىلىمدەر – شايتان ازىعى. «قايعى شىعار ىلىمنەن» دەگەن اقىن ءسوزى شىندىق. ادامزات ىلىمدەر قۇرساۋىنا تۇسكەلى ادامشىلىق سۋالىپ بارا ما دەگەن كۇدىگىم بار. ادامشىلىقتىڭ سۋالۋى – قاسىرەت. مۇنداي جاعدايدا زامان توزادى, ۇرپاق ازادى. ءۇمىت شامى مازداماي كومەسكى تارتادى. ارمان اداسادى, قيال قاڭعىرىپ كەتپەك. ادامنىڭ ەكى اسىل قاسيەتى: دوستىق پەن عاشىقتىقتى توت باسادى. دوستىق پىسىقتىققا, عاشىقتىق قۇمارلىققا وتەدى. *** قازىرگى زاماندى ىسكەرلىك زامانى دەيمىز, بىراق ونىڭ ەكى قىرى بار: ءبىرى پراگماتيزمگە باستايتىن قازاق ەلىنىڭ بۇگىنى مەن ەرتەڭىنە قاجەتتى ىسكەرلىك, ەكىنشىسى تازا پايدا قۋعان كۇناسى مەن كىناسى ارالاسقان سابىرسىزدىق. العاشقىسى دۇرىس, سوڭعىسى ادامشىلىققا سىن. اقىن شاكارىم قازاق قاۋىمىنا 1912 جىلى «ايقاپ» باسىلىمى ارقىلى «بىلىمدىلەردەن بەس ءتۇرلى ءسوزدىڭ شەشۋىن سۇرايمىن» – دەپ ءوتىنىش جاساعان, سونىڭ سوڭعى سۇراۋى: «زامان وتكەن سايىن ادامنىڭ ادامشىلىعى تۇزەلىپ بارا ما, بۇزىلىپ بارا جاتىر ما؟» – دەپ تولعانىسقا تۇسكەن ەدى. سەبەبى, شاكارىم كەزىندە دە سابىرسىزدىق كۇشەيگەن. زاماندى «تۇزەتپەك» بولعان ءىلىم رەسەي وڭىرىندە ءورىس الا باستاعان. ول ءىلىمنىڭ ماعىناسى «جاڭا قوعام», «جاڭا مەملەكەت» قۇرۋ, ونىڭ يدەولوگياسى – كوممۋنيستىك يدەيا. بۇل سابىرسىزدىق يدەياسى بولاتىن. سابىرسىزدىقتىڭ كوكەسى – رەۆوليۋتسيا. حح عاسىر اپىر-توپىر باستالىپ, دۇنيە شايقالىپ كەتتى ەمەس پە؟ بيلىك ءازازىلدىڭ قولىنا وتە باستادى. باستى ءازازىل كارل ماركس, ونىڭ قابىلەتتى شاكىرتتەرى رەسەيدە لەنين, ونان سوڭ ستالين سياقتىلار بولعان. جۋىردا رەسەي تەلەكانالىنىڭ بىرىنەن ميحايل بۋلگاكوۆتىڭ «ماستەر جانە مارگاريتا» رومانى بويىنشا تۇسىرىلگەن كينوفيلمىن كوردىم. ميحايل بۋلگاكوۆتىڭ كورەگەندىگىنە تاڭ-تاماشا قالدىم. ول وسى رومانى ارقىلى رەسەيدەگى ءازازىل بيلىك قۇرعان ءداۋىرىن (قازان توڭكەرىسى جانە سودان كەيىنگى قوعامدى) گروتەسك ءتاسىلى ارقىلى بايان­داپ بەرگەن. ءازازىلدىڭ قولىنان كەلمەيتىنى جوق, ونىڭ شاكىرتتەرى دە اقىلدى, ەپتى, سيقىرلى. ءبىز قول استىندا قالعان رەسەي جەرىندە شايتاندىق ءداۋىر حح عاسىردان باستالىپ كەتتى. شايتان ازىعى – سابىرسىزدىق. سابىرسىز جان, قازاق ايتقانداي, قورقاق كەلەدى. «قورىققانعا قوس كورىنەدى» دەگەن ۇرەي سەزىمى بيلىكتى بيلەگەندە قانتوگىس باستالماق. سولاي بولدى. رەسەي وڭىرىندە دۇلەي قىرعىن باستالىپ كەتتى. بۇل انشەيىن قىرعىن ەمەس, وزىنشە «دالەلدەرى», «تەو­ريالارى» بار قىرعىن بولدى. ول رەۆوليۋتسيا تەو­رياسى بولاتىن. اتاڭا نالەت, بۇل قاسىرەت, قازىرگى الدىڭعى قاتارلى دەپ جۇرگەن انگليا مەن فرانتسيادان باستاۋ العان. بىراق, بۇل ەلدەر «شايتاندىققا» بەلۋاردان كىرىپ كەتپەي, بويلارىن تەجەپ الا الدى. باسقا جولعا ءتۇستى. ازعىن تەوريا رەسەي پاتشالىعىندا تەز تاراي باستادى. «كوممۋنيزم ەلەسى» تەوريادان پراكتيكاعا ءوتىپ, قازاق حالقىن رەۆوليۋتسيا قۇرساۋىنا الدى. دۇرىلدەگەن سابىرسىز ساياسات باستالىپ كەتتى. حاكىم شاكارىم مۇنى سەزدى, الاسۇردى, حالقىنىڭ اۋزىنا ءسوز, سۇراۋ سالدى. ادام بالاسى زامان وتكەن سايىن تولىعىپ كەلە مە, سۋالىپ كەلە مە دەگەن ماعىنادا. شاكارىم ءبىلدى, ادامنىڭ قابىلەتى بار دا, قاسيەتى بار. العاشقىسى ءورىس الىپ, شەكتەن شىعىپ كەتتى. ءحىح – حح عاسىرلاردا, اسىرەسە, باتىس ەۋروپا جانە امەريكادا عىلىمنىڭ سانسىز جاڭالىقتارى اشىلىپ, تەحنولوگيا ءداۋىرى ءوز مۇمكىندىگىن جاريا ەتتى. مۇنىڭ ءبارى ادامنىڭ شەكسىز قابىلەتىنە قاتىستى ءىس-شارالار. ال شاكارىم سۇراعى ادامنىڭ قاسيەتىنە قاتىستى قويىلعان. ادامنىڭ قاسيەتى دەگەنىمىز نە؟ ونى ءبىر سوزبەن تۇيىندەسەك, ەۋروپا ويشىلدارى «گۋمانيزم» دەگەن. راس. قازاعىمىزعا تۇسىنىكتى بولۋ ءۇشىن, بۇل ماسەلەگە جاۋاپتى حاكىم ابايدان ىزدەسەك, ول كىسى بىلاي دەگەن: «بەلگىلى جاۋانمارتىلىك (جاقسى ادام) ءۇش حاسلات (سيپات) ءبىرلان بولار دەگەن سيددىق (شىندىق), كارام (ىزگىلىك), عاقىل (دانالىق) – بۇل ءۇشىندان سيددىق, عادالەت بولار... بۇل ايتىلمىش ءۇش ءحاسلاتتىڭ يەلەرىنىڭ الدى – پايعامبارلار, ونان سوڭ – اۋليەلەر, ونان سوڭ – حاكيمدەر, اقىرى كامىل مۇسىلماندار». دۇنيەنى تىنىشتىقتا, بەيبىتشىلىكتە ۇستاۋ ادىلەتتىلىكتى, سابىرلىقتى تالاپ ەتپەك. وسى ءۇش پيعىلداعى ادامدار (پايعام­بارلار, اۋليەلەر, حاكىمدەر) جولىن ۇستاۋ­شى­لار كامىل مۇسىلماندار, ياعني تولىق ادامدار. *** ويلانا كەلسەك, اباي قازاق حالقىن تالاي «ويراننان» امان ساقتاپ قالدى. اباي ءبىز ءۇشىن «تازا اۋا». تازا اۋا قادىرىن قايسىمىز ءبىلىپ جاتىرمىز! حاكىمدەر سابىر ساقتاۋشىلار, ولاردىڭ ىسىندە اسىعىستىق (شايتاندىق) بولمايدى. رەۆوليۋتسيا پايعامبار, اۋليە دەگەننىڭ اتىن اتاتپاي جويدى. ماسقاراسى بارلىق جوعارى وقۋ ورىندارىنداعى ءبىلىم الۋشى ستۋدەنتتەر مىندەتتى تۇردە «عىلىمي اتەيزم نەگىزدەرى» دەگەن پاننەن دارىستەر وقىلىپ, ەمتيحان تاپسىرۋلارىن قاجەتتىلىك ەتتى. ولاي بولماسا قولىڭىزعا جوعارى ءبىلىم يەسى دەگەن ديپلوم الا المايسىز. قۇران كىتابىن قارالاعان كەزدە امالسىز تىڭداپ قانا وتىراتىنبىز. پايعامبارىمىز مۇحاممەد تۋرالى ايتپاعان سوزدەر ايتىلاتىن. قازىرگى قىرىق جاستان اسقاندار بۇل ايتىلىپ وتىرعان جاعدايدى بىلەدى. ماسەلەنى ءبىلىپ قانا قويماي, قايسىبىرىنىڭ سانالارىندا سول ءپاننىڭ cارقىنشاعى ءالى ساقتالعان. سول زاماننىڭ قانشاما قۇرساۋىنان شىققىلارى كەلگەنىمەن, «تۇساۋلى اتتارداي» قادامدارىن اشا الماي, بۇگىنگى كەي جاعدايلارعا سابىرسىزدىق تانىتىپ, كەشەگى وتكەن كۇندەردى «اڭگىمەلەرىنە تۇزدىق» قىلىپ جۇرگەندەرى دە شىندىق. *** رەۆوليۋتسيا كەدەيلەرگە ارقا سۇيەدى. كەدەيشىلىك ءىلىم دەڭگەيىنە كوتەرىلىپ ناسيحاتتالدى. كەدەيلىك دەگەنىمىز: سانا كەدەيلىگىنە, سەزىم كەدەيلىگىنە, سەنىم كەدەيلىگىنە جەتكىزىلىپ, ادامدار ادام­شىلىقتان ازدى, كىسىلىكتەن كەتتى. قۇران كارىمنىڭ «باقارا» سۇرەسىنىڭ 268-ءشى اياتىندا «شايتان سەندەرگە كەدەيلىكتى كولدەنەڭ تارتىپ, جامان ىستەرگە يتەرمەلەيدى, اللا تاعالا سەندەرگە زور كەشىرىم مەن قايىرىمىن ۇسىنادى. اللانىڭ راقىمى مول جانە ءبارىن ءبىلىپ تۇرادى». شايتان كەدەيلىكتى دە, اسقان بايلىقتى دا ماقساتىنا پايدالانباق. بايلىق داۋلەتكە اينالماسا, ول جەرگە شايتاننىڭ ۇيالاعانى دەي بەر. كەڭەس ۇكىمەتى جەتپىس جىل بويى كەدەيشىلىكتى ناسيحاتتاپ, ناتيجەسىندە ادامنىڭ رۋحاني الەمىندە قۋىس, بوس كەڭىستىك قالىپتاستىردى. ول «قۋىستىڭ» ماعىناسى توپاستىق, ناداندىق. سول «قۋىستى» ءالى تولتىرا الماي كەلەمىز. تىپتەن, كەي ماسەلەلەردە, جاعدايلاردا سول قۋىستى تولتىرۋدى ماقسات ەتىپ تە جۇرگەنىمىز شامالى. *** سابىر دەگەننىڭ ورىسشا دالمە-ءدال لەكسيكالىق بالاماسىن تاپپادىم, بىراق سابىرسىزدىق تۋرالى ايتىلعان وي, يدەيا­لار رەسەي مادەنيەتىندە جەتكىلىكتى. جازۋشى فەدور دوستوەۆسكي جاس كەزىندە سوتسياليستىك باعىتتاعى ۇيىرمەلەردە بولىپ, سونىڭ ناتيجەسىندە قۋعىندالىپ ءبىراز جىل سەمەي قالاسىندا تۇرعانى بەلگىلى. ونىڭ «بەسى» دەگەن رومانى بار. ول «بەسى» (جىن) دەپ سابىرسىز, تاعاتسىز, رەۆوليۋتسياعا ياعني قيراتۋعا قۇمار جانداردى ايتقان. قيراتۋ, بۇزۋ, جويۋ ۇستەمدىك السا, ونىڭ ورنىنا قانداي «قۇندىلىقتار» ورنىقپاق دەگەن ماسەلە, ءسىرا, قالامگەردى ويلانتقان. ادامزات تاريحى باستالعاننان ۇزىلمەي كەلە جاتقان ساباقتاستىق بار, ول – ىزگىلىك (گۋمانيزم). تۇسىنىكتى تىلگە سالساق, ادام بولىپ تۋعان سوڭ ادامشا عۇمىر كەشۋ كەرەك. وسى ءبىر بىلاي قاراعاندا قاراپايىم تۇسىنىكتىڭ ىسكە اسۋى قيىننىڭ قيىنى. ادامزات سانى ءوسىپ, ساناسى وربىگەن سايىن بۇل ماسەلە كۇردەلەنىپ بارادى. ونىڭ ۇستىنە, تەحنولوگيا جەتىلىپ, اقپارات مولايعان سايىن ادام بوپ ءومىر ءسۇرۋ اۋىرلاي تۇسۋدە. ىزگىلىك وي, ىزگىلىك ءىس, ىزگىلىك حارەكەت ۇستەم بولۋى ءۇشىن ار, نامىس دەگەندەر بولماسا, ادامشىلىقتان نە قالماق. كەزىندە الەكساندر پۋشكين: «سبيليس مى. چتو دەلات نام! ۆ پولە بەس ناس ۆوديت, ۆيدنو, دا كرۋجيت پو ستورونام» – دەگەنى, ءدال بولدى. بەس (جىن) دەگەندەر بولشەۆيكتەر بولىپ شىقتى. ءبىز, قازاقتار وسى دۇربەلەڭگە ىلىكتىك. توپاس, ناداندار, توعىشارلار, ءبىر سوزبەن ايتقاندا, «جىندار» بيلىككە قولدارى جەتتى دە, قازاق زيالىلارىن باۋ­داي قيدى, جۇرتتى «باسسىز» قالدىردى. قازاق توپاس بولشەۆيكتەردى «شولاق بەلسەندىلەر» دەپ اتادى. قازاق بوداندىق ۇستىنە بوداندىققا ءتۇستى. پاتشالى رەسەي بوداندىعىن ءبىر دەسەك, بولشەۆيك-كوممۋنيستەر رەجيمىنىڭ بوداندىعى ودان اسىپ تۇسپەسە, كەم بولعان جوق. سودان بەرى دە تەرىس تۇسىنىكتەردەن تازارىپ, سابىر سانا­سىنا كەلە الماي جاتقان كۇيىمىز بار. تاۋەلسىزدىكپەن بىرگە ءدىنىمىز ورالىپ ەدى, وعان تاعى دا ناداندىقتىڭ ءبىر ءتۇرى ىلەسە كەلدى. ءبىز ۇلتتىق مەملەكەت قۇرامىز دەپ تالاپتانساق, «ءدىني مەملەكەت حاليفات» قۇرامىز دەيتىندەر شىقتى, بۇل بولمايتىن, كۇنى وتكەن, كەلەشەگى جوق ءىس. ءدىن ىسىندە دە ساناعا سابىر قاجەت, قازاق بولىپ تۋدىق, قازاق بولىپ ءومىر سۇرەيىك, ءوز مازحابىمىز, ءداستۇرلى يسلام ءدىنىمىز بار. بۇل ءىستى جۇرگىزىپ وتىرعان مۇسىلماندار باسقارماسى بار, پارلامەنت قابىلداعان زاڭىمىز بار. باردى ءناسىپ دەپ, تاۋبە ەتۋ دەگەن سابىرلىلىق. اباي ايتقانداي حاكىم, دانالار ءار حالىقتا بار, ماسەلە سولاردى تىڭداۋدا. «جىندار» (بەسى) بيلىك قۇرعاندا, قايداعى دۇرىس ءسوز تىڭداۋ, ءسوز ورنىنا قارۋ العاندا قاسىرەت باستالماق, سانانى شايتان بيلەپ, جايلاپ العاندا سابىرسىزدىق زامانى ورناماق, قۇداي سودان ساقتاسىن؟! ورىس اقىنى الەكساندر پۋشكين «كاپيتان قىزى» پوۆەسىنىڭ جارىق كورمەگەن قولجازباسىندا مىنانداي پىكىرىن جازىپ قالدىرعان: «نە پريۆەدي بوگ ۆيدەت رۋسسكي بۋنت – بەسسمىسلەننىي ي بەسپوششادنىي. تە, كوتورىە زامىشليايۋت ۋ ناس نەۆوزموجنىە پەرەۆوروتى, يلي مولودى ي نە زنايۋت ناشەگو نارودا, يلي ۋج ليۋدي جەستوكوسەردنىە, كويم چۋجايا گولوۆۋشكا پولۋشكا, دا ي سۆويا شەيكا كوپەيكا». بۇعان نە قوسۋعا بولادى. اقىننىڭ ءسوزى تەك ورىس حالقىنا عانا قاتىستى ما ەكەن.... *** شايتاندىق سايقالدىققا ۇلاسقان با دەپ كۇدىك الىپ قالامىن. شايتان ءبىلىمدى, ءتىپتى, اقىلدى, ول قابىلەتتى, بىراق وندا قاسيەت جوق, ءۇمىت جوق. ول داڭعازالىقتى, كەۋدە كەرۋدى سۇيەدى, ادامدى بولمايتىن ىسكە باستاپ كۇيزەلىسكە, داعدارىسقا تۇسىرۋگە شەبەر. قازىرگى قازاق قوعامىنىڭ سونداي دەرتىنىڭ ءبىرى كوررۋپتسيا – قىزىل كوزدى شايتاندىق, ء(ناپسى قۇمارلىق). اسقان بايلىق, ۇرلانعان بايلىق نە ءۇشىن كەرەك – ءبىر ءناپسى ءۇشىن. اقشاعا ءبارى ساتىلادى. اقشا ءبارىن تاۋارعا اينالدىرادى, ونىڭ ىشىندە ادامدار دا تاۋارعا اينالىپ ساتىلادى, مىنە, بۇل كوررۋپتسيا. ەگەر كوررۋپتسيا بولماسا ادام ساتىلماق ەمەس. كوررۋپتسيا دەگەن – قيانات. وسى تاقىرىپقا قاتىستى شاكارىمدە ءبىر سيۋجەت بار. ءسوز شاكارىمنىڭ «ناۋشەرۋان» اڭدا ءجۇرىپ كيىك اتقان» دەگەن سەگىز شۋماقتان تۇراتىن قيانات ءمانىسى تۋرالى ناسيحات ولەڭى تۋرالى. مازمۇنى بىلاي. ناۋشەرۋان پاتشا اڭدا ءجۇرىپ ءبىر كيىك اتىپ الادى. ەت ءپىسىرىپ جەۋ ءۇشىن تۇز قاجەت بولعان. پاتشا جاقىن جەردەگى ەلدى مەكەنگە ءبىر كومەكشىسىن تۇز الىپ كەلۋگە جىبەرەدى دە, ول كەتىپ بارا جاتقاندا كەرى شاقىرىپ الىپ تۇزدىڭ قۇنىنا لايىق اقشا بەرەدى. قاسىنداعى ءۋازىرى بۇعان تاڭ قالىپ: «شىمشىم تۇز ءبىر تيىنعا تاتىمايدى» – دەيدى. پاتشا ناۋشەرۋاننىڭ ۋازىرىنە ايتقانى: «باسشى السا ءبىر المانى باعا بەرمەي, قوسشى قۇرتار المانىڭ ءتۇپ-تامىرىن» – دەيدى. ءتارتىپ ەڭ الدىمەن باسشىعا كەرەك. شاكارىم بۇل ءحالدى بىلايشا بايانداعان: – مەن السام ەلدىڭ جالعىز جۇمىرتقاسىن, كەسەرسىڭ مىڭ تاۋىقتىڭ سەندەر باسىن. سۇيتە-سۇيتە اشىلىپ اراندارىڭ, اعىزارسىڭ بۇل ەلدىڭ قاندى جاسىن. ءتارتىپ بۇزۋ, قيانات جاساۋ – سابىر­سىزدىق. *** ءازازىل – مەنمەنشىل. داڭعازالىق ونىڭ ءومىر ءسۇرۋ قالپى. ول تۋرالى ورىس اقىنى ميحايل لەرمونتوۆ «دەمون» دەگەن پوە­ماسىندا ايتقان. اباي وسى پوەمانىڭ ون شۋماعىن ەركىن اۋدارعان. ولەڭ «شايتان» – دەپ اتالىپ, «مۇڭلى شايتان – قۇدايدىڭ قۋعان جانى» – دەپ باستالىپ, شايتانعا «مىنەزدەمە» بەرگەن. ونىڭ پەرىشتەدەن ءازازىل – شايتانعا وتكەن وزگەرىسىن (ترانسفورماتسياسىن) بىلايشا بەينەلەگەن: ول كۇندە كوز جەتپەستى كوپ كوزدەگەن. تۇگەل بىلەم قايدا ەكەن دەپ ىزدەگەن. جاپا-جالعىز بىلىمنەن باق شىقپايدى, ولشەۋسىزدىڭ سىيماسىن ءبىر سەزبەگەن. قاجەتتى تۇسىنىكتەردى قارا بوياۋمەن بەرىپ وتىرمىن. شايتان «كوز جەتپەستى ىزدەگەن», ول ونىڭ ءىسى ەمەس ەدى, «شايتان تۇگەل بىلەم» دەگەن, ول دا ونىڭ ءىسى ەمەس, تۇگەل ءبىلۋشى اللا تاعالا. ول اللا تاعالا ءبىلىمى. ي.كانت­­تىڭ ايتىپ جۇرگەن اپريوريى وسى اللا تاعالا ءبىلىمى. شايتان تەك بىلىمنەن باق شىقپايتىننان ماقۇرىم, سەبەبى, ول قارعىس العان مالعۇن, شايتان ءبىلىمدى, تىپتەن, «اقىلدى», بىراق ول «بىلىمنەن باق شىعارا» المايدى. شايتان «ولشەۋسىزدىك» دەگەننەن ماقۇرىم. ولشەۋسىز ءبىر اللا تاعالاعا ءتان, ونى شايتان قايدان بىلمەك. سويتە تۇرا ول مەنمەنشىل, سابىرسىز, ونىڭ ويىن اباي بىلاي دەپ ناقتى اشىپ بەرگەن: بوساعاسى كەڭ ەدى, توردە ورىن تار, توردە جالعىز وتىرماق ويىندا بار. جالعىزدىق ءبىر ءتاڭىرىنىڭ سىباعاسى, ورشىلدىكپەن لاعنەتكە بولعان دۋشار. سابىرسىزدىق دەگەنىمىز وسى. *** ابايدىڭ اقىل جيناپ قىرىقتان اسقان كەزى. سابىرسىزدىق ەلدى ابدەن جايلاعان. سابىرسىز پىسىقتار «اتقا مىنگەن». جۇرت جۇدەۋ. بيلىك – ورىستا. بۇكشەڭ قاققان قازاق. سوندا ابايدىڭ ايتقانى: سابىرسىز, ارسىز, ەرىنشەك, كورسەقىزار جالماۋىز. سورلى قازاق سول ءۇشىن, التى باقان الا اۋىز. زامان پورترەتى. وسى سوزدەردىڭ بۇگىنگى كۇنگە قاتىسى بار ما؟ ويلانىپ كورەلىك. شاكارىم قاجى ايتقانداي, زامان وتكەن سايىن ادامنىڭ ادامشىلىعى تۇزەلىپ بارا ما, بۇزىلىپ بارا ما؟ قالتا تەلەفونىمىزبەن ەۋروپا, امەريكا, تۇركيا, مالايزيا ەلدەرىمەن قولما-قول, اۋىزبا-اۋىز سويلەسكەنىمىزبەن, سولارعا جاقىنداي الدىق پا؟ مۇمكىن, جاقىندارمىز دا, ماسەلە وندا دا ەمەس, ادامشىلىعىمىز, قازاقتىعىمىز تۇزەلىپ بارا ما؟ ويلاپ كەتسەڭ, وي قۇشاعىنان شىعا الماي قالاسىڭ. زاماندى سابىرسىزدىق جايلاپ بارادى. مۇنداي جاعدايدا ادامشىلىق, قازاقتىعىمىز قالاي ساقتالماق؟! *** ءبىز ادامشىلىق دەگەندى ءشول دالاعا اينالدىرىپ العانبىز. ءشول دالاعا سۋ قاجەت. ءشول دالاعا گۇل ارالاس ءشوپ ءوسۋى كەرەك ەدى. تاۋەلسىزدىكتىڭ جيىرما بەس جىلى ىشىندە ءشول دالاعا گۇل ارالاس ءشوپ وسىرۋدە نەندەي جەمىستى ىستەرگە قولىمىز جەتتى. رۋح الەمى قاناتتاندى ما؟ اتا-بابالار ءسوزى كۇندەلىكتى ايتاتىن ماتەل-ماقالعا اينالدى ما؟ ماعان ءبىر ورىس ارىپتەسىم ايتىپ ەدى: – سىزدەردە اباي نەگە بىزدەردەگى پۋشكين سەكىلدى ەمەس. ءبىز ءسوز اراسىندا پۋشكين ايتتى دەگەندى ءجيى قولدانامىز, ال سىزدەر اباي تۋرالى جاق اشپايسىزدار. ويلانىپ قالدىم. بۇگىندە اباي ولەڭ­دەرىن, قارا سوزدەرىن جاتقا وقيتىن جاستار شىعىپ كەلەدى. تاۋبە, قاناعات. بىراق, ابايدى ۇلتقا تەگىس ۇستاز بولاتىنداي دارەجەدە باعالاي الماي جۇرگەنىمىز دە شىندىق. بىرەۋ «التىن» دەسە, ەندى بىرەۋ­لەر قولىنداعى «باقىرىن» كورسەتىپ قالا­تىنى سياقتى پسيحولوگيالىق حال بارى تاعى دا انىق. *** ءدال قازىرگى زامانعا سابىر كەرەك. جوعارىدا ايتتىق, مۇسىلمان قازاق قارالى كۇن باسىنا ءتۇسىپ, اۋىر قازا بولعاندا ءبىر-بىرىنە دەمەۋ بەرىپ, سابىرعا شاقىراتىن. سابىر ءولىم قاسىرەتىن سەيىلتۋشى سانا. ءۇمىتتى ىلايىم ساۋلە ەتكەن حالقىمىز. «سابىر ءتۇبى سارى التىن» دەگەن بايلامعا قانداي جاعداي بولماسىن كەلگەنبىز. بىراق, ودان توعىشارلىق, توقمەيىلسۋ, ءمانسىز-ماعىناسىز الدەنەگە الدانۋ, جوق نارسەنى جۇبانىش ساناۋ, كونبىستىكتى دارىپتەۋ, وزگەلەرگە باس ءيىپ جالپاقتاۋ, جالپ-جالپ ەتىپ ءبىر كورىنگەن «جىلتىرعا» ەلىكتەۋ, ەسكى كەڭەس زامانىنان قۇندىلىقتار ىزدەۋ سەكىلدى ىستەردەن اۋلاق بولۋىمىز كەرەك. سابىر – ازامات ساناسى. ازاماتتىق سانا. سابىرسىزدىق – اسىعىستىق. بارشاعا بەلگىلى اسىعىستىق – شايتان ازىعى. بىراق, زامان, شارۋا, مىنەز وزگەرمەي تۇرمايدى. وزگەرىس دەگەن الەمدىك, تىپتەن, عالامدىق قۇبىلىس. سول وزگەرىستى تانىپ-بىلۋدە, ناتيجەلى ءىس, قارەكەت ەتۋدە ەڭ الدىمەن كەرەگى سابىر ساناسى. بۇل تۇراقتىلىق, بەي­بىتشىلىك, جەر بەتىندە ادام بولىپ ءومىر ءسۇرۋ فيلوسوفياسىنىڭ سۋبستانتسياسى. عاريفوللا ەسىم, اكادەميك استانا