تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق – وركەنيەت ورىسىنە تۇساۋ

مەملەكەتتىك حاتشى, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى جانىنداعى ايەلدەر ىستەرى جانە وتباسىلىق-دەموگرافيالىق ساياسات جونىندەگى ۇلتتىق كوميسسيا ءتورايىمى گۇلشارا ابدىقالىقوۆا تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق پروفيلاكتيكاسى جونىندە وتكەن ۆەدومستۆوارالىق كەڭەسكە قاتىستى. باس پروكۋراتۋرادا وتكەن كەڭەسكە پارلامەنت دەپۋتاتتارى, قا­زاق­ستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزي­دەنتى جانىنداعى ايەلدەر ىستەرى جانە وتباسىلىق-دەموگرا­فيالىق ساياسات جونىندەگى ۇلتتىق كوميسسيا مۇشەلەرى, باس پروكۋراتۋرا جانىنداعى كونسۋلتاتيۆتىك كەڭەستىڭ مۇشەلەرى, مەملەكەتتىك ورگاندار, حالىقارالىق جانە ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار, باق وكىلدەرى قاتىستى. مەملەكەتتىك حاتشى گۇلشارا ابدىقالىقوۆا ءوز سوزىندە مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسى بويىنشا قازاقستاندا قوعامداعى تۇر­مىستىق زورلىق-زومبىلىق پرو­في­لاكتيكاسى ىسىندەگى زاڭنامانى جۇزەگە اسىرۋعا بايلانىستى بارلىق قاجەتتى شارالار قابىل­دانىپ جاتقانىن اتاپ ءوتتى. سوڭ­عى جىلدارى ەلىمىزدە وسى سالا­داعى زاڭدىلىقتى نىعايتۋ جونىندە پارمەندى زاڭناما­لىق جانە پراكتيكالىق شارالار قا­بىلداندى, تۇرمىستىق سيپات­تاعى قىلمىستاردىڭ الدىن الۋ ءجونىن­دەگى قۇقىقتىق تەتىكتەر قالىپتاس­تىرىلدى. كەڭەستە اتاپ وتىلگەندەي, تۇر­مىستىق سيپاتتاعى زورلىق-زوم­بى­­لىقتىڭ پروفيلاكتيكاسى تۋرالى سالالىق زاڭ قابىلدانعاننان كەيىن جاعداي تۇبەگەيلى وزگەرە باس­تادى. قۇقىقتىق اكت تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىقتىڭ الدىن الۋعا, وتبا­سىلىق جانجال تۋ­دىرۋشىلارعا قاتىستى قىل­مىس­تىق-پروتسەستىك تۇر­عىدا ءماج­بۇر­لەۋدىڭ قاجەتتى ادىستەرىن پاي­دا­لانۋعا جانە زورلىق-زومبىلىق قۇرباندارىنا قولداۋ كورسەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. پروفيلاكتيكالىق جۇمىستى جانداندىرۋ جانە اكىمشىلىك-قۇقىقتىق شارالاردى قولدانۋ ءوز ناتيجەسىن بەردى. سوڭعى ءتورت جىل ىشىندە تۇر­مىستىق سيپاتتاعى قىلمىستار سانى ەكى ەسە ازايدى. الايدا, تاجىريبە كور­سەتكەندەي, ايەل ادامدارعا قاتىس­تى جازالاناتىن قىلمىستىق ارە­كەتتەر جاساعان ادامداردىڭ جاۋاپ­كەرشىلىگىن كۇشەيتۋ ءۇشىن قولدا­نىستاعى زاڭناماعا وزگەرىستەر ەنگىزۋ كەرەك. تۇرمىستىق سيپاتتاعى زور­لىق-زومبىلىققا تاپ بولعان ادام­دارعا ارنالعان داعدارىستىق ور­تا­لىق­تاردىڭ جۇمىسى نەگىزىندە ءبىر­ىڭعاي ادىستەمە ازىرلەۋ قاجەت. بيىلعى ءى توقساننىڭ قورىتىن­دىسى بويىنشا, تۇرمىستىق سي­پات­­تاعى قىلمىستىڭ 54,4%-عا كو­بەي­گەنى بايقالادى. ەلىمىزدە زور­لىق-زوم­بىلىق سيپاتىنداعى قىلمىس­تاردىڭ 60%-عا جۋىعى وتباسىندا جاسالادى. بۇدان تۋىن­داعان اگرەس­سيالىق كوڭىل-كۇي سىرت­تا دا جالعا­سىپ, وزگە اۋىر قىل­مىستاردى جاساۋعا سەبەپشى بولادى. مەملەكەتتىك حاتشى, سونداي-اق, ايەلدەر كوپ جاعدايدا ءوز جۇبا­يىنىڭ نەمەسە وتباسى مۇشە­لەرىنىڭ تاراپىنان تۇرمىستىق سيپاتتاعى زورلىق-زومبىلىق قۇر­بانىنا اينالعانىن جاسىراتىنىنا توقتالدى. سونىڭ سالدارىنان تۇرمىستىق سيپاتتاعى زورلىق-زومبىلىق قۇرباندارى ودان ءارى تەكسەرۋ جۇرگىزگەندى قالاماي, سوتقا شاعىمدانبايدى, سوندىقتان ىشكى ىستەر ورگاندارى سوتقا جىبەرگەن ماتەريالدار قاراۋسىز قالادى. تەك 2015 جىلى عانا وتباسىلىق جان­جال تۋدىرۋشى 2 مىڭ ادام جاۋاپ­كەر­شىلىكتەن قۇتىلىپ كەتكەن. گۇلشارا ابدىقالىقوۆا تۇر­مىس­تىق سيپاتتاعى زورلىق-زوم­بىلىقتىڭ الدىن الۋ سالا­سىن­داعى زاڭنامانى ءارى قاراي جەتىلدىرۋ بويىنشا جۇمىس ءجۇر­گىزۋ قاجەت ەكەنىن اتاپ ءوتتى. زاڭ بارشا حالىققا تۇسىنىكتى جانە ءار ادام ءۇشىن قالىپتى نورما بولۋى ءۇشىن قىزمەت ەتۋ كەرەك. ءبىز ايەل ادام­د­ارعا مەديتسينالىق, قۇ­قىق­تىق, پسي­حولوگيالىق كومەك كورسەتۋ ءجو­نىن­دە مەملەكەت­تىك كەپىلدىكتەردى قا­لاي نىعايتا­تى­نىمىز تۋرالى ايتۋ ءۇشىن جينال­دىق, دەدى مەملەكەتتىك حاتشى. بۇدان كەيىن ءسوز العان ىشكى ىستەر ءمينيسترى قالمۇحانبەت قاسىموۆ جاعداي 2009 جىلدىڭ جەل­توقسانىندا «تۇرمىستىق زور­لىق-زومبىلىقتىڭ پروفيلاك­تيكاسى تۋرالى» زاڭنىڭ قابىل­دانۋىمەن جاقسارا تۇسكەنىن مالىمدەدى. اتاپ ايتقاندا, زاڭدىق نورما قابىلدانعاننان كەيىن ىشكى ىستەر ورگاندارىنىڭ قىزمەت­كەر­لەرى تاراپىنان 260 مىڭنان اسا قورعاۋ نۇسقاۋى تولتىرىلىپ, سوتتار تاراپىنان 22,5 مىڭ ءجۇرىس-تۇرىس ەرەجەسى بەكى­تىپ بە­رىلگەن. ەندى وتباسىنىڭ بەرە­كە­سىن كەتىرۋشىنىڭ الكوگولدى ءىشىم­­دىكتى تۇتىنۋىنا 3 ايدان 1 جىل­­عا دەيىن مەرزىمگە تىيىم سا­لى­نا­دى. جالپى, زاڭدىق نور­­ما­­نىڭ قابىل­دانۋى جىل سا­يىن تۇر­­مىس­تىق زور­لىق-زوم­بى­­لىق كور­سەت­كىشىن 10 پاي­ىز­عا تومەن­دەتۋ­­­گە مۇمكىندىك بەرۋدە. 2005 جى­لى 1600 وسىنداي قىل­مىس جا­­سال­­­­­س­ا, 2015 جىلدىڭ قورى­تىن­دى­­سى بو­­­يىن­شا كورسەتكىش ءۇش ەسەگە قىس­­قارعان. 2014 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا سوتتا وتباسىنداعى زور­لىق-زومبىلىق ارەكەتتەرى بو­يىن­شا 23 مىڭ اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋ­شىلىق ءىسى قارالسا, 2015 جى­لى ونى قىلمىستىق قۇقىق بۇزۋ­شىلىققا الماستىرعاننان كەيىن بار-جوعى 627 جازاعا تارتۋ شەشىمى شىعارىلعان. اكىمشىلىكتىك قاماۋدا ۇستاۋ مەرزىمىنىڭ 48-دەن 3 ساعاتقا دەيىن قىسقارۋى دا ءتاجى­ري­بەدە كوپتەگەن پروبلەمالار تۋدىر­عان. ويتكەنى, اراققا سىلقيا تويىپ العان بۇزاقى ءۇش ساعاتتا ەسىن جيناي المايدى, سوندىقتان وتباسىنا قايتا بارىپ, اۋىر قىلمىس جاساپ جاتادى. سونداي-اق, وتىرىستا قازاق­ستان رەسپۋبليكاسىنداعى بالالار قۇقىعى جونىندەگى ۋاكىل زاعيپا باليەۆا قازىرگى تاڭدا ەلىمىزدە 5,5 ميلليون بالا بار ەكەنىن ايتتى. سونىڭ 2 ميلليونى مەكتەپكە دەيىنگى جاستاعى بالالار بولىپ تابىلادى. بۇل رەتتە 140 مىڭ بالا مۇمكىندىگى شەكتەۋلى بالالار بولسا, 10 مىڭعا جۋىعى جەتىم جانە اكە-شەشەلەرىنىڭ قامقورلىعىنسىز قالعاندار. بالال­اردىڭ وتباسىنداعى زور­لىق-زومبىلىققا كۋا بولۋى ولار­دىڭ بولاشاعىنا كەرى اسەرىن تيگىزەتىن بولادى. بۇل ءوز كەزە­گىن­دە قوعامنىڭ بۇزىلۋىنا, ەلىمىز­دەگى ەڭبەك ونىمدىلىگى مەن ەكونو­مي­كا­سىنىڭ وسىمىنە تەرىس ىقپال ەتەدى. بۇۇ بالالار قورىنىڭ وكىلى يۋري وكساميتنىي ءوز كەزەگىن­دە وتباسىنداعى زورلىق-زوم­بى­لىقتىڭ الدىن الۋ باعىتىندا بىرقاتار جۇمىستار جۇرگىزىلىپ وتىرعاندىعىنا نازار اۋدارتتى. 2009 جىلى بۇۇ بالالار جونىندەگى كوميتەتى زورلىق-زوم­بىلىق ماسەلەسىنە بايلانىستى وزىندىك ۇسىنىم جاساعان بولاتىن. وندا بالالاردى جازالاماۋ تۋرالى تۇجىرىمدار كورىنىس تاپقان. وسىعان وراي اتا-انالارمەن جانە بالالارمەن جۇمىس ىستەيتىن مەكەمەلەرگە وسى جايتتاردى ءتۇسىندىرۋ قاجەت. تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق بالانىڭ پسيحولوگيا­سىنا زور كۇيزە­لىس اكەلەتىندىگى تۇسىنىكتى. بالاعا قول جۇم­ساۋ ولاردىڭ ءوزىن تومەن باعا­لاۋى­نا, ساباعىنىڭ ناشارلاۋىنا اسەر ەتەتىنىن كورسەتىپ وتىر. سون­دىق­تان وسى باعىتتا زەرتتەۋ جۇرگىزىلىپ كەلە­دى. سونىمەن قاتار, ۆەدومستۆو­ارا­لىق كەڭەس وتىرىسىندا باس پروكۋرور جاقىپ اسانوۆ ءسوز الىپ, كۇن ءتار­تىبىندەگى ماسەلەنىڭ وزەكتىلىگىنە توقتالدى. كوشەدەگى اگرەسسيانىڭ ءبىر سەبەبى – وتباسىن­داعى جاعداي. ۇيدەن ىزامەن شىق­قان ادام ءوشىن وزگەدەن الادى. ادامداردىڭ قوعامدىق جەر­لەردەگى جانە كولىكتەگى تەرىس قىلىق­تارى, كوپ جاعدايدا, وتباسىندا بولىپ جاتقان جاعدايلاردىڭ كورى­نىسى, دەدى  جاقىپ قاجمان ۇلى. ستا­تيس­تيكا بويىنشا قازاقستاندا وتباسىنداعى زورلىق-زومبىلىق سيپا­تىنداعى قىلمىستاردىڭ 90 پايىزعا جۋىعى ايەل ادامدارعا قاتىس­تى جاسالادى, ەگدە ادامدار مەن با­لالار زورلىق-زومبىلىق ارەكەت­تەرگە تاپ بولاتىن جاعداي­لار دا از ەمەس. سوندىقتان دا باس­تى ماقسات تۇرعىنداردىڭ سانا-سەزىمىن وزگەرتۋ­دىڭ جاڭا جولدارىن ىزدەستىرۋ, وسى پروب­لەماعا دەگەن كوزقاراستى وزگەرتۋ بولىپ تابىلادى. جالپى ايتقاندا, كەڭەسكە قاتى­س­ۋ­شىلار قۇزىرەتتى قۇرى­لىم­دار­دىڭ ءوزارا كەلىسىلگەن ءىس-قيمىلىن قام­تاماسىز ەتۋدىڭ, تۇر­مىستىق سيپات­تاعى زورلىق-زوم­بىلىقتى توقتا­تۋ جانە ونىڭ الدىن الۋ تەتىك­تەرىن جەتىلدىرۋگە باعىتتالعان ءتيىمدى قۇقىق­تىق جانە تاجىريبەلىك شارالار قا­بىل­­داۋدىڭ ماڭىزى تۋرالى ايتىپ ءوتتى. بۇل جۇمىستىڭ ءساتتى ءجۇرۋى­نە مەم­­لەكەت پەن ازاماتتىق قوعام ينس­­تي­تۋتتارىنىڭ بىرلەسكەن كۇش-جىگە­رىنىڭ جۇمىلدىرىلۋى, سونىڭ ىشىندە وتباسىنداعى زورلىق-زومبىلىق پروبلەمالارىن ناقتى شەشۋمەن اينالىساتىن ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ ءىس-قيمىلدارى ىقپال ەتپەك. كەڭەس سوڭىندا مەملەكەتتىك حاتشى تۇرمىستىق سيپاتتاعى زورلىق-زومبىلىقتى تۇبىرىمەن جويۋ ءۇشىن قۇزىرلى مەملەكەتتىك ورگاندار جۇزەگە اسىرۋعا ءتيىس بىرقاتار مىندەتتى ايقىنداپ بەردى. اسقار تۇراپباي ۇلى, «ەگەمەن قازاقستان»