جەسىر مە, جەر يەلەنگەن كەسىر مە؟

ەلىمىزگە ورالىپ جاتقان قانداستارىمىز ءوز شاما-شارقىنشا باسپانا تۇرعىزىپ الۋدا. سولاردىڭ قاتارىندا ەرماحانوۆتار وتباسى دا بار. اۋلەت الماتى وبلىسى اۋماعىندا ءوز كاسىپتەرىن جاساپ, مەكەن ەتە باستايدى. الايدا, سەگىز قىزدىڭ ورتاسىندا ءوسىپ جەتىلگەن ەكى ۇلدىڭ ءبىرى قاپەلىمدە قايتىس بولىپ كەتەدى. كۇدىك باۋىرلارىنىڭ ازاماتتىق نەكەدەگى ايەلىنە تۇسەدى. ونىڭ دا وزىندىك سەبەپتەرى جوق ەمەس. رەداكتسيامىزعا حات جولداعان الماتى وبلىسى ىلە اۋدانى ءتۇي­مەباەۆ اۋىلىنىڭ تۇرعىنى گۇلنارا ەرماحانوۆا 2004 جىلى وزبەكستاندا اكەلەرىنىڭ جىلدىق اسىن بەرىپ, قازاقستانعا كوشە باس­تاعاندىقتارىن جازىپتى. ال­دىمەن اپكەسى پەردەگۇل مەن اناسى سوبىق قازاقستانعا كوش باسىن تىرەگەن. كوشپەس بۇرىن اناسى قارا­قالپاقستانداعى ءۇيىن كۇيەۋ بالاسى ابدىعاپپارعا سەنىمحات بەرىپ, 4000 دوللارعا ساتقىزعان كورىنەدى. سول اقشاعا ۇزىناعاش اۋىلىنىڭ تۇرعىنى س.ەلەۋوۆتەن 0,1 گەكتار جەر تەلىمىن ساتىپ الىپتى. ساتىپ الۋ مامىلەسىنە قاتىستى سوزىندە گۇلنارا بىلاي دەيدى: «شەشەمە جەزدەم ج.داۋلەتباەۆ, س.ەلۋباەۆ, س.داۋلەتباەۆ جانە اعام پ.ەرماحانوۆ كەلىپ, س.ەلەۋباەۆتىڭ جەر ۋچاسكەسىن ساتىپ الايىق, دەپ ۇگىتتەپ جاتىر ەكەن. كوپشىلىكتىڭ پىكىرىن قۇپ كورگەن شەشەمىز اپكەم پەردەگۇلگە اقشانى ساناپ, ساتۋ­شىعا بەرۋىن سۇرادى. ال ساتۋ­شى­­نىڭ ءالى قازاقستاندىق ازامات­تى­عى بولماعاندىقتان, ونىڭ ايەلى ق.ابديباەۆانىڭ اتىنان سەنىم­حاتپەن ساتىلىپ, ۇزىناعاش اۋىلى اكىمىنىڭ شەشىمىمەن اكت جا­سالىپ, باس جوسپار ازىرلەنىپ بەرىلدى». ايتا كەتۋ كەرەك, ساتىپ الىنعان ساۋرىق باتىر كوشەسى 77ا جەر ۋچاس­كەسىندەگى ءۇي ىرگەتاسىنىڭ قا­لانۋىنا م.ەسىمباەۆ, ا.ەرما­حانوۆا, ب.ەرماحانوۆا, ج.احمەتوۆا, پ.ەرماحانوۆ, س.قوجاحمەتوۆ, ج.ەرما­حانوۆا, ق.وتەەۆ, پ.ەرما­حانوۆا, س.الجانوۆ جانە ت.ب. كومەك­تەسىپتى. ارتىنان تولىق بىتكەن ۇيدە 2008 جىلدىڭ 28 قاڭتارىندا شەشەلەرى سوبىق 76 جاسىندا قاي­تىس بولادى. ال اناسىنا قاراس­قان ج.ەرماحانوۆا وتباسىمەن ءوز­دەرى سالىپ العان ۇيگە كوشەدى. سونىمەن, باسپانا 2010-2011 جىلدارى قاڭىراپ بوس قالادى. ءۇيدىڭ العاشقى سالىعىن مارقۇم انالارى ءتىرى كەزىندە, ياعني 27.08.2007 جى­لى 650 تەڭگە تولەگەنى جونىندەگى ءتۇبىر­تەك تە بار ەكەن. داۋدىڭ باسى 2012 جىلدىڭ جازىندا باۋىرلارى پ.ەرماحانوۆ وزىمەن ك.بايماتوۆانى ەرتىپ اكەل­گەننەن كەيىن باستالادى. وزبەك­ستاننان كەلگەن كاميلا ول جاقتاعى ءوز ءۇيىن 11 مىڭ اقش دوللارىنا ساتىپ, «كاسپي بانكىنە» سالىپ قويعاندىعىن پەردەبايعا قۇلاق­قاعىس ەتسە كەرەك. قالاي بولعان كۇن­دە گ.ەرماحانوۆا اعاسى مەن جەڭ­گەسىنىڭ ارالارى ۇرىس-كەرىستەن ارىل­مادى دەيدى. ونىڭ ايتۋىنشا, كاميلا كۇيەۋىن جامانداۋدى داعدىعا اينالدىرعان. سودان نە كەرەك, 14.01.2014 جىلى ك.بايماتوۆا اۋلەت مۇشەلەرىنە تەلەفون شالىپ, پ.ەرماحانوۆتىڭ قاتتى اۋىرىپ جاتقانىن حابارلاعان. ارتىنان ونىڭ جەڭىل اۆتوكولىك استىندا جانشىلىپ قالعانى بەلگىلى بولىپتى. قايعىلى جاعداي ورىن العان جەرگە الدىمەن پوليتسيا مەن جەدەل ءجار­دەم قىزمەتكەرلەرى جەتىپ, جاپا شەگۋشىنى اۋرۋحاناعا الىپ كەتەدى. بۇلار جەتكەن كەزدە اعالارىنىڭ كوز جۇمعانىنا 5-6 ساعاتتاي ءوتىپتى. قاپەلىمدە باۋىرلارىنان ايىرىلىپ قالعان اۋلەت مۇشەلەرى پ.ەرماحانوۆتىڭ دەنەسىن ساراپتامادان وتكىزبەي, مۇسىلماندىق سالتقا جۇگىنىپ جەر قوينىنا تاپسىرادى. الايدا, ەستەرىن جيىسىمەن, ونىڭ ۇستىنە كاميلانىڭ ءىس-ارە­كەتتەرىنەن «ك.بايماتوۆا ءولتىرۋى مۇمكىن» دەگەن كۇدىك تۋىنداپتى. وعان سەبەپ تە جوق ەمەس سياقتى. گۇلنارانىڭ ايتۋىنشا, اعاسى تاجىريبەلى جۇرگىزۋشى رەتىندە اۆتوكولىگىن دومكراتپەن كوتەرىپ, استىنا تىرەۋىش قويماۋى ءمۇم­كىن ەمەس. سول كۇنى بالا كۇتىمى­مەن وتىر­عان ايەلدىڭ بەس ساعات­تاي سىرتقا شىعىپ كەتۋى دە كۇدىكتى كورىنگەن. بۇدان باسقا, ءمايىتحانادان ولگەن باۋىرلارىنىڭ دەنەسىن الار كەزدە ك.بايماتوۆا سول جەردەگى دارىگەرگە: «سەن كەت! ۋداي ماسسىڭ, اراق ءىشىپ العانسىڭ», دەپ ورىنسىز ايقاي­لا­عان. ودان باسقا, دەنەنى ۇيگە الىپ كەلگەن كەزدە دە ك.بايماتوۆا 2-3 ساعاتقا سىرتقا شىعىپ كەتىپتى. تۋ­عان باۋىرلارىن جەرلەگەننەن كەيىن اپ­تانىڭ ءار بەيسەنبىسى قارا­شاڭى­راققا تۋىسقاندارى بارىپ تۇرىپتى. ءبىراز وتكەننەن كەيىن ك.بايماتوۆا كۇيەۋى جاعىن ۇيگە كىرگىز­بەي تاستاعان. ال وسى كەز قازا بولعان كۇيەۋىنىڭ ءىنىسى جەڭگەسىمەن بىرگە تۇرىپ كەلىپتى. سونىمەن نە كەرەك, اۋلەت مۇشەلەرى وزدەرىنە تيە­­سىلى جەر اۋماعىن كەرى قايتارىپ ال­ماق نيەتىمەن نوتاريۋسقا جۇگىنىپ, جامبىل اۋداندىق سوتىنا تالاپ ارىز بەرىپ, ك.بايماتوۆانىڭ زاڭسىز يەلىگىندەگى جەردى تالاپ ەتكەن. سوت وتى­رىسى كەزىندە ك.بايماتوۆانىڭ بالاسى نۇرسۇلتاننىڭ اكەسى پەردە­باي ەرماحانوۆ دەگەن تۋى تۋرالى كۋالىك بار ەكەنى انىقتالىپ وتىر. 20.11.2014 جىلى الماتى وب­لىس­تىق سوتىندا 28.04.2014 جىلى جامبىل اۋداندىق سوتىنىڭ پ.ەر­ماحانوۆتى ك.بايماتوۆا بالاسىنىڭ اكەسى دەپ تانۋ تۋرالى شەشىمى بار­لىعى بەلگىلى بولادى. وسى وراي­دا گ.ەرماحانوۆا: «باۋىرلارى بولساق تا, بۇل جايلى جەتى اي بويى نەگە بىلمەدىك؟», دەگەن تاندانىستارىن دا جاسىرمايدى. سوندىقتان دا 20.11.2014 جىلعى وبلىستىق سوت قاۋلىسىنىڭ جانە جامبىل اۋداندىق سوتى شەشىمىنىڭ كۇشىن جويۋ تۋرالى تالاپ ارىز بەرەدى. ونىڭ ۇستىنە سوبىق مولداباەۆا 700 اقش دوللارىنا جەر ساتىپ العاندىعى تۋرالى قولحات تا تابىلا كەتەدى. الماتى وبلىستىق سوتىنىڭ 31.03.2016 جىلعى قاۋلىسىندا بىلاي دەلىنەدى: «...بۇل جايتتار ارىزدانۋشى بۇزۋدى سۇراپ وتىرعان سوت شەشىمىن قابىلداعان كەزدە ءمالىم بولعان جانە سوت شەشىمىندە بۇل جايتتارعا قاتىستى باعا بەرىلگەن. ال ارىزدانۋشىنىڭ ءسوز بولىپ, سوت­قا ۇسىنا الماۋى ونىڭ ءىس ءجۇر­گىزۋىنە ولقىلىعى بولىپ تابىلادى». الايدا, گ.ەرماحانوۆا سوت شەشىمى 20.11.2014 جىلى شىققان­دا قولحات ءالى تابىلماعاندىعىن, سوندىقتان سوت تاراپىنان بۇعان باعا بەرىلمەگەندىگىن العا تارتىپ وتىر. ولاي بولسا, سوت ۇيعارى­مى­نىڭ ۋاجدەۋ بولىگىندەگى «ارىز­دانۋشىنىڭ قولحاتتى جوعالتىپ الىپ, سوتقا ۇسىنا الماۋى ونىڭ ءىس جۇرگىزۋ ولقىلىعى بولىپ تابى­لادى», دەپ جازىلۋى زاڭمەن قا­بىس­پاي تۇرعاندىعىنا نازار اۋدارت­قان. جوعارعى سوتتىڭ «ازا­­ماتتىق ىستەر بويىنشا سوت اكتى­لەرىن جاڭادان اشىلعان ءمان-جاي­لار بويىنشا قايتا قاراۋ­دىڭ كەيبىر ماسەلەلەرى تۋرالى» 25.12.2007 جىلعى №12 نورماتيۆتىك قاۋلىسىنىڭ 10-تارماعىندا بىلاي كورسەتىلگەن: «تاراپتىڭ قويىل­عان تالاپتارعا نەگىزدەمە رەتىندە دالەلدەمەلەر بەرمەۋى, نە تالاپقا قارسى ارىز بەرمەۋى, نە تاراپ باس­قا تاراپتاعى نەمەسە ءۇشىنشى تۇل­عا­داعى دالەلدەردى تالاپ ەتۋگە كومەك كورسەتۋ تۋرالى ءوتىنىشتى سوتقا بەر­مەۋى ىسكە قاتىسۋشى تۇلعانىڭ ءىس ءجۇر­گىزۋ ولقىلىقتارى بولىپ تابى­لادى. مۇنداي ءىس جۇرگىزۋ ولقى­لىق­تارى زاڭدى كۇشىنە ەنگەن سوت اكتىسىن جاڭادان انىقتالعان ءمان-جايلار بويىنشا قايتا قاراۋعا نەگىز بولىپ تابىلمايدى», دەپ كورسەتىلگەن. گ.ەرماحانوۆا قولحات باسقا تاراپتاردا بولماسا «مەن ولاردان تالاپ ەتۋگە كومەك كورسەتۋ تۋرالى ءوتىنىشتى سوتقا قالاي بەرمەكپىن؟», دەپ ءۋاجدىڭ قيسىنعا كەلمەي تۇرعان­دىعىن ايتادى. ازاماتتىق پرو­تسەستىك كودەكستىڭ 427-بابى 2-تار­­ماعىنىڭ 3-تارماقشاسىنا سايكەس ەگەر سوت زاڭدى دۇرىس ءتۇسىن­دىر­مەسە, ماتەريالدىق قۇقىق نور­ما­­لارى بۇزىلعان نەمەسە دۇرىس قول­دانىلماعان دەپ ەسەپتەلەدى ەمەس پە؟ جوعارىدا اتالعاننىڭ نەگىزىن­دە اپك-ءنىڭ 451-بابى 2-تارماعى 5-تارماقشاسى بويىنشا الماتى وبلىستىق سوتىنىڭ 31.03.2016 جىلعى ۇيعارىمىنىڭ كۇشىن جو­يىپ, جاڭادان قاراۋعا جىبەرۋدى ۇسىنىپ وتىر. بۇل رەتتە جاڭادان اشىلعان ءمان-جايلارعا بايلانىستى الماتى وبلىستىق سوتىنا العاش رەت ارىزدانىپ, جالعىز دالەل – ق.ابديباەۆانىڭ قولحاتى بەرىلىپتى. ول قولحات جوعالا جازداپ, ادۆوكات ارقىلى كەرى قايتارىلعان. گ.ەرماحانوۆا قولحاتتان وزگە دە ءمان-جايلارعا نازار اۋدارتادى. ونىڭ پايىمىنشا, ك.بايماتوۆا بالاسى نۇرسۇلتانعا جالعان تۋ تۋرالى كۋالىك جاساتۋى دا مۇمكىن ەكەن. سوندىقتان دا الماتى وبلىسى جامبىل اۋدانىنىڭ ىشكى ىستەر بولىمىنە شاعىمدانىپتى. ىشكى ىستەر ءبولىمىنىڭ باسشىسى پوليتسيا پودپولكوۆنيگى ت.بەركىنباەۆقا جاز­عان ارىزىندا گۇلنارا اعاسىنىڭ ك.بايماتوۆامەن ازاماتتىق نەكەدە بولعاندىعىن, ال سوت ءىنىسىنىڭ جاۋاپتارى ارقىلى تولىق دالەلدەنگەندىگى تۋرالى جازعاندىعىن اتاپ كورسەت­كەن. قاپەرگە سالا كەتەيىك, ك.باي­ماتوۆا ءوزىنىڭ تالاپ ارىزىندا پ.ەر­ما­حانوۆ­پەن 2003-2004 جىلدار ارا­لى­عىندا بىرگە تۇرعانىن, ارالارىن­دا نۇرسۇلتان پەردەباي ۇلى باي­ماتوۆ دەگەن ۇلدىڭ 26.07.2007 جى­لى تۋىلعاندىعىن جازعان بولاتىن. گۇلنارانىڭ سوزىنە قاراعاندا, اعا­سى پەردەباي ءبىرىنشى ايەلى ج.اح­مەتوۆادان اجىراسىپ, 2012 جىلى عانا ك.بايماتوۆامەن تانىسىپ, وزبەكستاننان كوشىرىپ الدىرىپتى. پ.ەرماحانوۆ قايتىس بولعاننان كەيىن ءۇيدى يەلەنۋ ءۇشىن كاميلا ەكىنشى اعاسى قويلىبايمەن بىرگە تۇرىپ, ونى سوتقا مۇددەلى تۇلعا رەتىندە كۋا ەتىپ اپارعان كورىنەدى. سوندىقتان اپالى-ءسىڭلىلى اۋلەت مۇشەلەرى ن.بايماتوۆتىڭ سوتقا ۇسىن­عان تۋ تۋرالى كۋالىگىنىڭ زاڭدى­لىعىنا كۇدىكتەرى بارلىعىن دا جا­سىرمايدى. ويتكەنى, كۋالىك تەك ءبىر تىلدە, ياعني ورىس تىلىندە تول­تى­رىلىپتى. ال مورىندەگى جازۋ وزبەكشە. احاج مەڭگەرۋشىسىنىڭ اتى-ءجونى بولعانىمەن قولى قويىل­ماعان. كۋالىك 30.07.2004 جىلى تاش­كەنت قالاسىندا بەرىلسە, اعا­سى­نىڭ ءبىرىنشى ايەلىنەن تۋعان سالتانات اتتى قىزعا بەرىلگەن تۋ تۋرالى كۋالىك وزبەك تىلىندە تولتىرىلىپ, تاشكەنت ءۆيلاياتينىڭ چيرچيك قالا­سىن­دا تۋىلعاندىعى جونىندەگى احاج مەڭگەرۋشىسىنىڭ قولى قويى­لىپ, مورمەن بىرگە شتامپ تا با­سىل­­عان. قالاي بولعان كۇندە ءبىز جام­بىل اۋداندىق سوتىندا تالاپ­كەر رەتىندەگى ك.بايماتوۆانىڭ ءسوزىن دە بەرگەندى ءجون كوردىك. ول ءوز ءسوزىن­دە بىلاي دەيدى: «2005 جىلى مەن جاۋاپ­كەردەن جامبىل اۋدانى ۇزىن­­اعاش اۋىلى, ساۋرىق باتىر كوشە­­سىندەگى №77-ا ۋچاسكەسىندەگى 0,1000 گا. جەردى 700 اقش دوللارىنا ساتىپ الدىم. ول تۋرالى جاۋاپكەر ءوز قولىمەن قولحات جازىپ بەردى. جەردىڭ تەك اكىمشىلىكتىڭ شەشىمى بولعان, ال مەملەكەتتىك اكتىسى جوق ەدى. سوندىقتان ونىڭ بار­لىق قۇجاتتارىن جاساۋ ءۇشىن جاۋاپ­كەر ماعان نوتاريالدىق سەنىم­­حات بەردى». الايدا, ك.باي­ماتوۆا جولداسى قايتىس بولعان­نان كەيىن ق.ابديباەۆانىڭ سەنىم­حات­­تارىن كەرى قايتارىپ ال­عان­دى­عى­نا شاعىمدانىپتى. بۇن­داي سەنىمحات جەر تەلىمىن ساتۋشى قۇرالاي ابديباەۆا تاراپى­نان سوبىق مولداباەۆاعا دا بەرىل­گەن­دىگىن, الايدا, ول تەك سوت شەشىمى شىققاننان كەيىن عانا تابىلىپ وتىرعاندىعىن جوعارىدا اتاپ كەتتىك. سونداي-اق, پ.ەرماحانوۆتىڭ باۋىرى قويگەلدىنىڭ 2003 جىلدان باستاپ باۋىرى پ.ەرماحانوۆ پەن ك.بايماتوۆا ازاماتتىق نەكەدە بولعاندىعىن, ەكەۋىنە ورتاق نۇرسۇلتان اتتى بالانىڭ 2004 جىلى تۋىلعاندىعىن راستايدى. بۇل تۇرعىدان كەلگەندە قويلى­باي قۇداي­بەرگەنوۆتىڭ ءمۇد­دەلى تۇلعا رەتىندەگى سوتتا كۋالىك بەرۋى قان­­شا­لىقتى ادىلدىككە جا­قىن دەي الا­­مىز. ولاي دەيتىن سەبەبى­­مىز, گ.ەرما­حانوۆا ونىڭ ك.باي­ماتوۆا­­مەن بىرگە تۇرعاندىعىن اي­تىپ وتىر. ورايى كەلگەندە سوت پ.ەر­ما­­حانوۆ­تىڭ بۇ­رىن­عى ايەلى ءجامي­لا احمەد­وۆا­دان 2012 جىلى اجىراس­قان­دى­عىن دا قاپەرگە العانى ءجون سياقتى. قورىتا ايتقاندا, سوت تاراپىنان وسى سەنىمحاتتارداعى جازبالار مەن قولتاڭبالارعا ساراپتاما جاسالىپ, ونىڭ جازىلۋ ۋاقىتى ناقتى انىقتالعاندا عانا ماسەلەنىڭ ءمان-جايى اشىلا تۇسەتىنى انىق. جانە دە ورتاداعى نۇرسۇلتان اتتى بالانىڭ بيولوگيالىق اكەسى كىم ەكەندىگىن انىقتاۋ ءۇشىن دنك-تەست جۇرگىزۋدى دە ورىندى سانايمىز. سوندا عانا كىمنىڭ كىم ەكەنى انىقتالاتىنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. اسقار تۇراپباي ۇلى, «ەگەمەن قازاقستان»