ەلىمىزدىڭ ىشكى ىستەر ورگاندارىنا جوعارى كاسىبي ماماندار دايىنداپ كەلە جاتقان ىرگەلى وقۋ ورىندارىنىڭ ءبىرى ش.قابىلباەۆ اتىنداعى قوستاناي اكادەمياسى. 1971 جىلى قۇرىلعان وسى كىشى جانە ورتا باسشىلىق قۇرامدى دايارلايتىن وبلىسارالىق مەكتەپتەن اكادەمياعا اينالعان وقۋ ورنى بيىل مەرەيلى 45 جىلدىعىن اتاپ وتپەك. قوستاناي اكادەمياسىنىڭ باستىعى, پوليتسيا پولكوۆنيگى ميرلان قىزىلوۆ تىلشىمەن بولعان اڭگىمەسىندە وسى وقۋ ورنى جەتىستىكتەرىمەن بىرگە قۇقىق قورعاۋ سالاسى ماماندارىن دايىنداۋدى جەتىلدىرە ءتۇسۋ جايىنداعى پىكىرلەرىمەن دە ءبولىستى.
– ميرلان احمەديا ۇلى, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى ءۇشىن جوعارى كاسىبي ماماندار دايىنداپ جاتقان ءبىلىم ورداسى 45 جىل ىشىندە بىرنەشە قايتا قۇرۋلاردى باستان كەشىپ, كوللەدج, جوعارى مەكتەپ, زاڭ ينستيتۋتى بولىپ, ودان 2008 جىلى ۇكىمەت قاۋلىسىمەن اكادەميا مارتەبەسىن الدى. ءبىلىم ورداسىنىڭ ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العان جىلداردان بەرگى ۋاقىتتاعى جۇمىسىنىڭ ءوزى ءبىر تاريح سەكىلدى. اڭگىمەنى وسىدان باستاساق.
– 45 جىلدىق تاريحى بار وقۋ ورنى قانداي مارتەبەدە دە ىشكى ىستەر ورگاندارى ءۇشىن ساپالى ماماندار دايىندايدى. 1993 جىلدان باستاپ ونىڭ مارتەبەسى دە ءجيى وزگەردى. ول ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىگىن الۋىمەن تىكەلەي بايلانىستى. جاس تاۋەلسىز مەملەكەت ءۇشىن ونىڭ مۇددەسىن, ازاماتتارىنىڭ قۇقىن قورعايتىن قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى سالاسىنا جوعارى ءبىلىمدى, كاسىبي ماماندار دايىنداۋ مىندەتى تۇردى. وقۋ ورنى مارتەبەسىنىڭ وزگەرۋىن قۇقىق قورعاۋ سالاسىنىڭ جەتىلدىرىلۋى, ءبىلىم ورداسىنىڭ تاۋەلسىز ەلمەن بىرگە ءوسۋى دەپ ءتۇسىنگەنىمىز ابزال. ول سولاي دا ەدى. مىسالى, 90-جىلداردىڭ ورتاسىندا ەكونوميكالىق قيىندىقتارعا بايلانىستى ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ قۇزىرىنان ماماندار دايىنداۋدا بۇرىننان ءداستۇرى قالىپتاسقان وقۋ ورىندارى شىعارىلدى, باسقا دا وزگەرىستەر بولىپ جاتتى. الماتى جانە قاراعاندى جوعارى مەكتەپتەرى مەملەكەتتىك تەرگەۋ كوميتەتىنىڭ قۇزىرىنا بەرىلدى. بىرىنە تارتسا, بىرىنە جەتپەيتىن ۋاقىتتا ىشكى ىستەر مينيسترلىگىندە ەلىمىزدىڭ قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى ءۇشىن جوعارى كاسىبي ماماندار دايىنداۋ پروبلەماسى تۋدى. مىنە, وسى كەزدە سالانى جاقسى بىلەتىن بۇرىنعى ىشكى ىستەر ءمينيسترى – ىشكى ىستەر اسكەرىنىڭ قولباسشىسى, گەنەرال-پولكوۆنيك قايىربەك سۇلەيمەنوۆ تاباندىلىق تانىتىپ, تاعى ءبىر جوعارى وقۋ ورنى كەرەكتىگى جونىندەگى ماسەلەنى ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ الدىنا الىپ شىقتى. قوستاناي جوعارى مەكتەبى وسىلاي قۇرىلعان بولاتىن. ءسال كەيىنىرەك ۇكىمەت قاۋلىسىمەن قوستاناي زاڭ ينستيتۋتى بولىپ وزگەردى. 2004 جىلى قوستاناي زاڭ ينستيتۋتى مارتەبەسىندەگى بۇل وقۋ ورنى ۇكىمەت قاۋلىسىمەن ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنەن ەلىمىزدىڭ ادىلەت مينيسترلىگىنىڭ قۇزىرىنا بەرىلدى. ويتكەنى, قىلمىستىق-اتقارۋ جۇيەسىندە كاسىبي ماماندار تاپشىلىعى ءبىلىندى. ايتپاقشى, سول جىلدارى قوستاناي زاڭ ينستيتۋتى ورتالىق ازيا اۋماعىندا قىلمىستىق-اتقارۋ جۇيەسىنە جوعارى ءبىلىمدى كاسىبي ماماندار دايارلايتىن بىردەن ءبىر وقۋ ورنى بولدى. ۇكىمەت قاۋلىسىمەن 2008 جىلى وقۋ ورنى ادىلەت مينيسترلىگى قىلمىستىق-اتقارۋ جۇيەسى كوميتەتىنىڭ اكادەمياسىنا اينالدى. اكادەميا مارتەبەسى وقۋ ورنى ءۇشىن ءبىلىم بەرۋ قىزمەتىندەگى تابىستاردىڭ كەپىلى بولدى. ول پروفەسسورلىق-وقىتۋشىلىق قۇرامنىڭ وسۋىنە, ەڭبەكتىڭ باعالانۋىنا, بەدەلىنىڭ ارتۋىنا ىقپال جاسادى. ءبىلىم ورداسىنىڭ عىلىمي-پەداگوگيكالىق الەۋەتى ءوستى, ءبىلىم مەن عىلىم سالاسىندا حالىقارالىق ارىپتەستىكتەرگە, تاجىريبە الماسۋعا تىكەلەي ءمۇمكىندىكتەر تۋدى. سونىمەن, وقۋ ورنى 2012 جىلدان باستاپ قازاقستان رەسپۋبليكاسى ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ قوستاناي اكادەمياسى دەپ اتالادى.
جىل سايىن قوستاناي اكادەمياسىن «قۇقىق قورعاۋ قىزمەتى», «پەداگوگيكا جانە پسيحولوگيا», «الەۋمەتتىك جۇمىس» ماماندىقتارى بويىنشا بىتىرگەن 300-دەن اسا تۇلەك ەلىمىزدىڭ ىشكى ىستەر جانە قىلمىستىق-اتقارۋ جۇيەسى دەپارتامەنتتەرىنە قىزمەتكە بارادى. جالپى, 1995-2015 جىلدار اراسىندا بۇل وقۋ ورنى ىشكى ىستەر ورگاندارى ءۇشىن 7 مىڭنان استام مامان دايىندادى. اكادەميادا ءبىلىم بەرۋ قىزمەتى ءۇش ينستيتۋت نەگىزىندە جۇزەگە اسىرىلادى. ءبىرىنشى, زاڭ ينستيتۋتىنا كۇندىزگى جانە سىرتتاي وقىتاتىن ەكى فاكۋلتەت جانە 11 كافەدرا كىرەدى. جوعارى وقۋ ورنىنان كەيىنگى جانە قوسىمشا ءبىلىم بەرۋگە «قۇقىق قورعاۋ قىزمەتى» ماماندىعى بويىنشا عىلىمي-پەداگوگيكالىق جانە بەيىندىك باعىتتاعى ماگيستراتۋرا كىرەدى. ول اشىلعالى 60-تان اسا ىشكى ىستەر ورگاندارىنىڭ قىزمەتكەرلەرى ءبىتىردى. ءۇشىنشى, بىلىكتىلىك ارتتىرۋ جانە قايتا دايارلاۋ ينستيتۋتى. قازىر اكادەميا كۋرسانتتارىنىڭ سانى مىڭنان اسىپ جىعىلادى.
– اكادەميا بولعان سوڭ حالىقارالىق ارىپتەستىكتەرگە, تاجىريبە الماسۋعا تىكەلەي ءمۇمكىندىك تۋعانىن ايتىپ وتىرسىز. وسىنى كەڭىرەك بىلسەك جانە ول وقۋ ورنىنا نە بەرەدى؟
– بۇگىنگى تاڭدا قوستاناي اكادەمياسى تمد اياسىنداعى بەلارۋس, قىرعىزستان, رەسەي, تاجىكستان, ۋكراينا ۆەدومستۆولىق جوعارى وقۋ ورىندارىمەن ىنتىماقتاسا جۇمىس ىستەيدى. جالپى, ىشكى ءىستەر مينيسترلىگىنىڭ وقۋ ورىندارىندا قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى قىزمەتكەرلەرىنىڭ قىزمەتتىك مىندەتتەرىن ساپالى ورىنداۋ, كاسىبي ءبىلىمىن شىڭداۋ, ىسكەرلىككە داعدىلانۋ ماقساتىندا حالىقارالىق ىنتىماقتاسۋدىڭ ماڭىزى زور. توماعا تۇيىقتىقتا قالماي, ۇزدىك تاجىريبەلەردى وزىمىزگە تارتۋدىڭ, جاقسىدان ۇيرەنۋدىڭ ارتىقتىعى بولمايدى. 2015 جىلى اكادەميا پوليتسيالىق اكادەميالارىنىڭ حالىقارالىق اسسوتسياتسياسىنىڭ قۇقىق مۇشەسى بولدى. (INTERPA). بۇل شەشىم بىرلەسكەن اراب امىرلىكتەرىنىڭ ابۋ-دابي قالاسىندا وتكەن INTERPA 4-ءشى حالىقارالىق كونفەرەنتسياسىندا قابىلداندى. وعان الەمنىڭ 54 ەلىنىڭ 58 پوليتسيالىق وقۋ ورىندارى ەنەدى. قاۋىمداستىقتىق ۇلتتىق وقۋ ورىندارىنىڭ وسى سالادا ءوتكىزىلگەن عىلىمي-زەرتتەۋلەر مەن قولداعى بار ادىستەمەلەردى, ۇزدىك باعدارلامالاردى الماسۋىن ۇيىمداستىرۋدى كوزدەيدى. پوليتسيا قىزمەتىنىڭ مىندەتى بارلىق ەلدەردە بىردەي, سوندىقتان ولاردىڭ ۇزدىك تاجىريبەلەر مەن جاڭالىقتاردى الماسۋى, ءبىر بىرىنەن ۇيرەنۋى وتە ماڭىزدى. مىسالى, قاي ەلدە قانداي ۇزدىك تەحنيكالار مەن تەحنولوگيالار بار بولسا, ونى ءبىز دە الۋىمىز قاجەت. ءححى عاسىردا ءومىر ءسۇرىپ وتىرمىز, قولدا زاماناۋي قۇرال, ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازا دۇرىس بولماسا نە ىستەي الامىز؟ وسى ءۇشىن شەتەلدىك وقۋ ورىندارىمەن ارالاسۋعا مۇمكىندىگىمىز جەتىپ وتىر.
ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق شەڭبەرىندە جاسالعان كەلىسىمدەرگە سايكەس 2009 جىلدان باستاپ ءبىزدىڭ اكادەميادا تاجىكستان مەن قىرعىزستان رەسپۋبليكالارىنان جاستار كەلىپ وقيدى. 2013 جىلى تاجىكستاننان كەلگەن 8 كۋرسانت اكادەميانىڭ تۇڭعىش تۇلەكتەرى اتاندى. قازىر ءبىلىم ورداسىندا تاجىكستان مەن قىرعىزستاننان 30-دان اسا ازاماتتار ءبىلىم الىپ ءجۇر.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆتىڭ بەس ينستيتۋتتىق رەفورماسىن جۇزەگە اسىرۋ بويىنشا «100 ناقتى قادامنىڭ» ىشىندەگى پروباتسيا قىزمەتىنە بايلانىستى ەۋروپالىق وداقتىڭ كومەگىمەن اكادەميادا وقۋ ورتالىعىن اشۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە.
ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازا قۋاتتى بولۋى ءتيىس. بۇل اسىرەسە, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا ماماندار دايارلايتىن ءبىزدىڭ اكادەميا ءۇشىن وتە ماڭىزدى ەكەنىن ايتار ەدىم. ەرتەڭگى پوليتسەيلەر ومىرمەن بەتبە-بەت كەلگەندە بۇگىنگى قولدانىستاعى قارۋدى دا, قۇرالداردى دا وقۋ ورىنى قابىرعاسىندا كورۋى ءتيىس. وقۋ ۇدەرىسىنە يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋدە دە, كۋرسانتتاردىڭ شىنىعۋىنا, سپورتپەن شۇعىلدانۋىنا, ءتاربيە جۇمىستارى ءۇشىن دە باي ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازا كەرەك. دەگەنمەن, ۇلى اعارتۋشى ىبىراي التىنسارين اتامىزدىڭ «مۇعالىم – مەكتەپتىڭ جۇرەگى» دەگەن ءسوزى قانداي مارتەبەسى بولسا دا ءبىلىم بەرەتىن وقۋ ورىندارىنىڭ بارلىعىنا ورتاق نۇسقا دەر ەدىم. قانداي وقۋلىق تا, قانداي ۇزدىك باعدارلاما دا وقىتۋشىنى الماستىرا المايدى. ءبىز, الدىمەن, بىلىكتى وقىتۋشىنى دايىنداپ الماساق, ءبىلىم ساپاسى كوتەرىلمەيدى. جوعارى تالاپ قويىپ, ءار وقىتۋشىنى ۇستاز ءبيىگىنە كوتەرۋىمىز قاجەت. ول ءۇشىن ءار وقىتۋشى دارىسكەر, تالىمگەر, تاربيەشى, ءوز ماماندىعىن جەتىك بىلەتىن ادام بولۋى ءتيىس. وقىتۋشى مەن ۇستاز تۇلعاسىنىڭ ارا جىگىن ايىرۋ دۇرىس شىعار.
مەن ءوزىمدى وقىتقان, عىلىمعا تارتقان ءىىم ب.بەيسەنوۆ اتىنداعى قاراعاندى اكادەمياسى ۇستازدارىنىڭ كوشباسشىسى بولعان, پوليتسيا پولكوۆنيگى, پروفەسسور روزا قۇلجاقاەۆانىڭ ۇستازدىق عۇمىرىن ءبىزدىڭ سالانىڭ وقىتۋشىلارىنا ۇلگى ەتەر ەدىم. جارتى عاسىرلىق عۇمىرىن قۇقىق قورعاۋ سالاسىنا ارناعان كىسى قىلمىستىق قۇقىق جانە كريمونولوگيا بويىنشا كوپتەگەن عىلىمي-ادىستەمەلىك قۇرالدارىن جازدى. شاكىرت باۋلىدى, ءوزى جەتەكشى بولىپ, عىلىمنىڭ قىر-سىرىن ۇيرەتۋدەن جالىققان ەمەس. مەن 1991 جىلى قاراعاندى جوعارى ميليتسيا مەكتەبىنە ءتۇستىم. العاشقى قازاق توبىندا وقىدىم. ول كەزدە ءبىزدىڭ سالا بويىنشا قازاق تىلىندە وقۋلىق بولمايتىن. وقىتۋشىلار الدىمىزعا ورىس تىلىندەگى وقۋلىقتاردى تاستايدى, سولاردى قازاق تىلىنە اۋدارىپ وقيمىز. مەن اۋدارما داپتەرلەرىمدى جيناي بەرگەن ەدىم, ونى كەيىنىرەك ۇستازىم روزا بالباتىرقىزىنىڭ ىقپالىمەن وقۋلىق ەتىپ جارىققا شىعاردىم. ول كىسى جاستارمەن جۇمىس ىستەۋگە ەشقاشان ەرىنبەيتىن.
– قازىر قاي سالاعا بولسىن مامان دايىندايتىن جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ ساپالى ءبىلىم بەرۋمەن قاتار عىلىمي الەۋەتىنىڭ بولۋى ۋاقىت تالابىنا اينالدى. اكادەميا بۇل ۇدەدەن قالاي شىعىپ وتىر؟ وقۋ ۇدەرىسىنە زاماناۋي تەحنولوگيالار ەنگىزىلە مە؟
– البەتتە. ءبىز قازىر ءبىلىم بەرۋدىڭ ءۇش تۇعىرىن باستى نازارعا الامىز. الدىمەن تەوريالىق ءبىلىم بەرىپ, ونى تاجىريبەمەن ۇشتاستىرامىز جانە عىلىمدى دامىتۋىمىز قاجەت. سوندا عانا ءبىلىم ساپاسى جاقسارادى. بۇل ءۇشىن ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازا جاقسارۋى كەرەك. ول بىزدە بىرتىندەپ جۇزەگە اسىپ كەلەدى. اكادەميادا كومپيۋتەرلىك سىنىپتار, سپورت كەشەنى, مەرگەندىك ءتيرى, اۆتوايلاق, وقۋ-جاتتىعۋ الاڭى بار. تاجىريبە ساباقتار وتكىزۋدە قوستاناي وبلىستىق ىشكى ىستەر جانە قىلمىستىق-اتقارۋ جۇيەسى (قاج) دەپارتامەنتىمەن تىعىز بايلانىستامىز. ولارعا قاراستى پوليگوندار, قىلمىستىق-اتقارۋ جۇيەسى مەكەمەلەرى ساباققا كەڭىنەن پايدالانىلادى. وقۋ ۇدەرىسىنە يننوۆاتسيالىق-پەداگوگيكالىق تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە. مۇندا نەگىزىنەن كۋرسانتتار تەز قابىلدايتىن جانە اۋديتوريانىڭ اقپاراتتانۋى دەڭگەيى بىردەن بايقالاتىن ىسكەر ويىندار, ترەنينگتەر وتكىزۋدى, نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەر تۋرالى بايانداۋدى جانە ساراپتاۋدى, وقيعالى تاپسىرمالاردى شەشۋدى, اۋديو-بەينە ماتەريالداردى, مۋلتيمەديالىق باعدارلامالاردى پايدالانۋدى قامتاماسىز ەتەتىن وقىتۋدىڭ ينتەراكتيۆتىك ادىستەمەسىنە ماڭىز بەرىلەدى.
بۇگىندە اكادەميانىڭ عىلىمي الەۋەتى اۋقىمدى دەۋگە نەگىز بار. پروفەسسورلىق-وقىتۋشىلار قۇرامى وقىتۋدىڭ مازمۇنىن ارتتىرۋ ماقساتىندا 2015-2017 جىلدارعا ارنالعان ءىىم عىلىمي-زەرتتەۋ جانە تاجىريبەلىك كونسترۋكتورلىق جۇمىس (عزتكج) جوسپارىنا سايكەس قر ءىىم قاج كوميتەتىنىڭ, 2015-2017 جىلدارعا ارنالعان ءىىم عزتكج جوسپارىنا سايكەس قر ءىىم ۇلتتىق ۇلانىنىڭ سۇرانىسىمەن زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزىپ كەلەدى. جۋىردا شەتەل ساراپشىلارىنىڭ قاتىسۋىمەن پروباتسيا قىزمەتى تۋرالى جوبا جان-جاقتى تالقىلاندى. قازىر اكادەميادا 1 عىلىم دوكتورى, 28 عىلىم كانديداتتارى بار. وقۋ ۇدەرىسىنىڭ 60 پايىزى مەملەكەتتىك تىلدە ءجۇرگىزىلەدى.
ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەلىمىزدى الەمدەگى وزىق 30 ەلدىڭ قاتارىنان كورىنۋدى مىندەت ەتىپ قويدى. قازاقستاننىڭ قارىشتى دامۋىنا پوليتسيانىڭ بىلىكتى ماماندارىن دايىنداۋ ءىسى دە وزىندىك ۇلەسىن قوسادى. قوستاناي اكادەمياسى سول ساپتان كورىنەتىن بولادى.
اڭگىمەلەسكەن
ءنازيرا جارىمبەتوۆا,
«ەگەمەن قازاقستان»
قوستاناي
