بولاشاعى ءبىرتۇتاس ۇلت

بۇل كۇندەرى ەلىمىزدە مەم­لە­كەتتىك قۇرىلىستىڭ كەزەكتى كەزەڭى – بولاشاعى ءبىرتۇتاس ۇلت قۇرۋ كەزەڭى كەڭ قۇلاش جايىپ كەلەدى. وندا قازاقستاندىق بىرتەكتىلىك پەن بىرلىكتى نىعايتۋ مەن دامىتۋعا باعىتتالعان قۇندىلىق جۇيەلەرىنىڭ «ماڭگىلىك ەل» جانە ۇلتتىق برەند بولىپ تابىلاتىن « ۇلى دالا ەلى» اتتى جالپىۇلتتىق پاتريوتتىق يدەيالار نەگىزىندە العا قادام باسۋ شارالارى قاراستىرىلعان. الۋان ءتۇرلى مادەني, ەتنوستىق, تىلدىك جانە ءدىني تامىرلاردان ءنار الاتىن جالپىۇلتتىق قۇندىلىقتار قازاقستاندىق بىرتەكتىلىك پەن بىرلىكتىڭ ىرگەتاسى بولىپ كەلەدى. بۇل – ۇرپاقتان-ۇرپاققا بەرىلىپ كەلە جاتقان تولاسسىز ءۇردىس جەمىسى. ءاربىر ازاماتتىڭ, ءوزىنىڭ ەتنوستىق شىعۋ تەگىنە قاراماي, تاعدىرىن قازاقستانمەن بايلانىستىرۋى ەلدى بىرىكتىرەتىن كۇش بولىپ تابىلادى. ول ءبىزدىڭ سوتسيۋمنىڭ وتكەن تاريحى, قاتارلاسقان بۇگىنى جانە بولاشاققا دەگەن جاۋاپكەرشىلىگى ءبىر ەكەندىگىن كورسەتەدى. قازىرگى تاڭدا رەسپۋبليكامىزدا «ۇلكەن ەل – ۇلكەن وتباسى» اتتى وتە اۋقىمدى جوبا ىسكە اسىرىلۋدا. ونىڭ ماقساتى تۇتاس ازاماتتىق قاۋىمداستىق قالىپتاستىرۋعا جاعدايلار جاساۋ, شارتتار تۋدىرۋ بولىپ كەلەدى. وسى ورايدا, قازاقستاندا 4.7 ملن.-نان استام وتباسى بار ەكەنىن ايتا كەتكەن ءجون. جۇمىس مەملەكەتتىك رامىزدەردىڭ قولدانۋ جۇيەسىن مودەرنيزاتسيالاۋ, قايىرىمدىلىق پەن مەدياتسيانى دامىتۋ, «ۇرپاق+» اتتى بالالار مەن جاسوسپىرىمدەردىڭ مادەني-اعارتۋشىلىق جوباسىن جانە ت.ب. ىسكە اسىرۋ باعىتتارى بويىنشا جۇرگىزىلۋدە. كەلەسى جوبا ەلىمىزدەگى مۋزەيلەردىڭ جۇمىسىن جاڭعىرتۋعا, ەتنوستار, دياسپورالار شەجىرەسىن تەرەڭ زەردەلەۋگە قاتىستى بولىپ كەلەدى. ونىڭ ماقساتى – ءوزىنىڭ تاريحىن, ءوزىنىڭ وتكەنىن بىلگەن ۇلت ءبىرتۇتاس جانە ومىرشەڭ بولادى, سونىڭ نەگىزىندە ۇلتتىق سانا-سەزىم قالىپتاسىپ, داميدى دەگەنگە سايادى. قازاقستان رەسپۋبليكاسى ستا­تيستيكا اگەنتتىگىنىڭ 2015 جىلدىڭ 1 قا­زانىنداعى دەرەكتەرىنە سۇيەنە­تىن بولساق, بۇگىنگى تاڭدا ەلىمىزدە 17 607 800 ادام ءومىر سۇرەدى. تۇر­عىنداردىڭ سانى بويىنشا الەم ەل­دەرىنىڭ تىزىمىندە ءبىز 64-ءشى ورىندا تۇرمىز. بۇگىنگى قازاقستاندا سانى 11,5 ميلليونعا جۋىق اۆتوحتوندى قازاقپەن بىرگە 130-عا تارتا باسقا ەتنوستاردىڭ جانە ەتنوستىق توپتاردىڭ وكىلدەرى ءومىر سۇرۋدە. سولاردىڭ ىشىندەگى ەڭ كوبى – 4 ميلليوننان استام ورىس ۇلتىنىڭ وكىلدەرى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق قۇرامىنىڭ 66,01%-ىن قازاقتار, 21,05%-ىن ورىستار قۇرايدى. بۇدان باسقا, ۋكراين, نەمىس, وزبەك, ازەربايجان, كۇرد, قىرعىز, چەشەن, كارىس, ۇيعىر, ت.ب. ءىرى دياسپورلار بار. ولار ارقي­لى تاريحي وقيعالار مەن ساياسي جاع­دايلارعا بايلانىستى قازاق جەرىن­دە قونىستانىپ قالعان بولاتىن. اتالعان ماقالانىڭ باستى ماق­ساتى وسى ۇدەرىستەردىڭ قالاي ءجۇر­گەنىن بايانداۋ جانە ۇلتارالىق قاتى­ناستار پروبلەماسىن شەشۋ بارى­سىندا ەسكەرۋ, قولدانۋ بولىپ تابىلادى. ءبىرىنشى رەسمي دەرەك – 1897 جىلى جۇرگىزىلگەن بۇكىلرەسەيلىك حالىق ساناعىنىڭ مالىمەتى بويىنشا, قازىرگى قازاقستان اۋماعىنداعى حالىقتىڭ 80%-ىن قازاقتار, 12%-ىن سلاۆيان تەكتەس حالىقتار قۇراعان. 1897-1913 جىلدار ارا­لى­عىندا مۇنداعى حالىق سانى قونىس اۋدارعان ورىس, ۋكراين, بە­لورۋس, تاتار, ۇيعىر, دۇنگەن, ت.ب. جاتجۇرتتىقتار ەسەبىنەن 1 264,0 مىڭ ادامعا كوبەيگەن. قازان توڭكەرىسى مەن ازامات سوعىسىنان كەيىنگى ەكى ون جىلدىقتا قازاقستان مەن ورتالىق ازيا رەسپۋبليكالارىندا ۇيىمداسقان تۇردە جاپپاي قونىستاندىرۋ بولعان جوق. بىراق قازاقستاندا ەكونوميكاداعى قۇلدىراۋعا, اسىرەسە, 1921 جىلعى اشتىققا بايلانىستى ميگراتسيا ستيحيالى تۇردە ءجۇرىپ جاتتى, ەلدىڭ ورتالىق ونەركاسىپتى اۋداندارىنداعى 1,3 ميلليون ادامدى قامتىعان جۇمىسسىزدىق ون مىڭداعان ادامدى جۇمىس پەن نان ىزدەپ باسقا جەرلەرگە, ونىڭ ىشىندە قازاقستانعا دا بارۋعا ءماجبۇر ەتتى. ولار مۇنداعى ونەركاسىپ الپاۋىتتارى – تۇركسىبتە, قاراعاندى كومىر باسسەينىندە, بالقاشتا جانە ت.ب. جەرلەردە جۇمىس ىستەدى. مۇ­نان باسقا, تەك جۇمىسشى كۇشىن ۇيىمداسقان تۇردە جيناۋ عا­نا قازاقستانعا ەلدىڭ باسقا ايماق­تارىنان 1931-1940 جىلدارى 509 مىڭ ادام كەلتىردى. بۇل جۇمىس­شى­لاردىڭ جانە جۇمىسقا ورنا­لاسقان جۇمىسسىزداردىڭ كوبى ونەركاسىپ ورىندارىنىڭ, تەمىر­جول­داردىڭ, قالالار مەن جۇمىسشى پوسەلكەلەرىنىڭ قۇ­رىلىسى بىتكەن سوڭ رەسپۋبليكادا تۇراقتى جۇمىسقا قالىپ وتىردى. اگرارلى قونىس اۋدارۋلار دا بولىپ تۇردى. 1920-جىلداردىڭ ايا­عى مەن 1930-جىلداردىڭ باسىندا قازاقستانعا رەسەي مەن ۋك­راينادان, ت. ب. رەسپۋبليكالاردان, ارنايى قونىس اۋدارىلعان شارۋالار, تاركىلەنگەن باي-كۋلاكتار, سونىمەن بىرگە, اسكەردەن بوساتىلعان قىزىلاسكەرلەر جانە ەلدىڭ ەۋ­روپالىق بولىگى مەن سىبىردەن قونىس اۋدارۋشى شارۋالار كەلە باستادى. ولار مۇندا كوممۋنالار مەن اۋىل شارۋاشىلىعى ارتەلدەرىن قۇرىپ قونىستاندى. 1928-1930 جىلدار ارالىعىندا قازاقستاندا قۇرىلىپ جاتقان شارۋاشىلىقتارعا ەلدىڭ ءار-ءتۇرلى ايماقتارىنان 65 مىڭ وتباسى كەلدى. 1940 جىلى ۋكراينا مەن رەسەيدىڭ, اسىرەسە, موردۆا, چۋۆاشيا, تاتارستان, ت.ب. رەسپۋب­ليكالاردان از جەرلى اۋدانداردا تىلەك بىلدىرگەن شارۋالاردى ۇيىمداسقان تۇردە قونىس اۋدارتۋ باستالدى. قازاقستانعا كەلگەن 24,2 مىڭ وتباسى تىڭ جەرلەردە ءداندى داقىلدار شارۋاشىلىعىن دامىتۋ ءۇشىن رەسپۋبليكانىڭ سولتۇستىك وبلىستارىنا قونىستاندىرىلدى. 1930-جىلداردىڭ اياعىندا ءبىر­قاتار ەتنوستىق توپتار ءوز جەر­لەرىنەن قونىس اۋدارىلدى. سولار­دىڭ ءبىرازى قازاقستانعا اكەلىندى. 1937 جىلى قيىر شىعىستان 96 مىڭ كارىس كوشىپ كەلدى. ولار مۇندا كۇرىش وسىرەتىن شارۋاشىلىقتار ۇيىمداستىردى. سول جىلى نكۆد ازەربايجان مەن ارمەنيادان يران, ازەربايجان, كۇرد جانە ار­ميان­داردىڭ 2,4 مىڭ وتباسىن وڭتۇستىك قازاقستان, جامبىل جانە الماتى وبلىستارىنا قونىس اۋدارتتى. سوعىس الدىندا باتىس ۋكراينا مەن باتىس بەلورۋسسيادان پولياكتاردى جانە بالتىق بويى رەسپۋبليكالارى ازاماتتارىن دەپورتاتسيالاۋ, قونىس اۋدارتۋ جۇرگىزىلدى. بۇل جىلدارى قازاقستانعا كوشىپ كەلۋشىلەردىڭ كوبىسى ورىس­تار, ال ءبىرازى ۋكرايندار, تاتارلار جانە باسقا ۇلت وكىلدەرى بولاتىن. اتالعان قونىس اۋدارۋلار رەسپۋبليكا تۇرعىندارى قۇرامىنىڭ ينتەرناتسيونالدانۋىن كۇشەيتتى. مىسالى, تۇركسىبتى – 30, قاراعاندىنى – 25, بالقاشتى – 45, اقمولا – قارتالى تەمىرجول جە­لىسىن 50 ەتنوستىق توپ وكىلدەرى سالدى. مىنە, وسىلاردىڭ جانە 1932-1933 جىلدارداعى اشتىقتىڭ سالدارىنان قازاقستاندا جەرگىلىكتى حالىق – قازاقتاردىڭ كسرو-نىڭ باسقا ايماقتارىنان كوشىپ كەلگەن ەتنوستىق توپتارىنا قاراعاندا از­شىلىققا اينالۋىنا جول سالعان كۇردەلى ەتنودەموگرافيالىق جاع­داي قالىپتاستى. قازاقتاردىڭ قازاق­ستانداعى باسقا ۇلتتار اراسىن­داعى ۇلەس سالماعى 1926 جىلعى 57,1 پايىزدان 1939 جىلى 38 پا­يىزعا تومەندەدى, ال ورىستار­دىڭ مەنشىكتى سالماعى 40,2 پايىزعا جەتتى. ەندى ولار رەسپۋبليكادا سانى جاعىنان ەڭ كوپ ەتنوستىق توپ­قا اينالدى. قازاقستان تۇرعىندارىنىڭ كوپ ۇلتتانۋى ەكىنشى دۇنيە­ج­ۇ­زىلىك سوعىس جىلدارى جانە ودان كەيىنگى ۋاقىتتاردا كۇشەيە ءتۇستى. سوعىس جىلدارى رەسپۋبليكاعا ميگ­راتسيالىق اعىم كۇشەيدى. ەلدىڭ باتىس اۋداندارىنان ەۆاكۋا­تسيا­لانعان 536 مىڭ ادامنان باسقا, قازاقستانعا اۆتونوميالىق قۇرى­لىمدارى جويىلعان 100 مىڭداعان نەمىس, چەشەن, ينگۋش, قاراشاي, بالقار جانە تاعى باسقا ۇلت دەپور­تاتسيالاندى. ەلۋىنشى جىلداردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا بۇل حالىقتاردىڭ كوپشىلىگىنىڭ اۆتونوميالارى ورنىنا كەلتىرىلىپ, ولاردىڭ كوپ بولىگى بۇرىنعى تۇرعان جەرلەرىنە قايتا قايتتى. الايدا, قازاقستانعا قاراي باعىتتالعان ميگراتسيالىق اعىم 60-جىلداردىڭ ورتاسىنا دەيىن ازايعان ەمەس. سوعىستان كەيىن 50-جىل­داردىڭ ورتاسىنا دەيىن قازاقستانعا ۇيىمداسقان تۇردە قونىس اۋدارۋ بولعان جوق. ءىرى ميگراتسيالىق اعىمنىڭ ءبىرى ۇلكەن ونەركاسىپتىك قۇرىلىسپەن ساي كەلگەن تىڭ جانە تىڭ­ايعان جەرلەردى يگەرۋگە باي­لانىس­تى بولدى. سولتۇستىك جانە ورتالىق قازاقستانداعى تىڭدى كوتەرۋگە 1954-1962 جىلدار ارالىعىندا, نەگىزىنەن, ەلدىڭ ەۋروپالىق بولىگىنەن 2 ميلليونعا جۋىق ادام كەلدى. ونەركاسىپ, قۇرىلىس جانە كولىكتە جۇمىس ىستەۋ ءۇشىن رەسپۋبليكاارالىق جۇمىس كۇشىن ۇيىمداسقان تۇردە جيناۋ ارقىلى 1954-1965 جىلدارى جارتى ميلليون ادام مۇندا جانە كەلدى, بۇل رەسپۋبليكاداعى جۇمىستاردى ۇيىمداسقان تۇردە جيناۋدىڭ 80 پايىزعا جۋىعىن قۇرادى. جۇمىسشىلاردىڭ كوبى ۋكراينا, بەلورۋسسيا, مول­داۆيا جانە ليتۆادان الىندى. بۇل جەرگىلىكتى تۇرعىندار مەن باسقا ۇلت وكىلدەرى اراسىنداعى سان جانە ۇلەس سالماعىنداعى الشاقتىقتى ودان ءارى ۇدەتە ءتۇستى: مۇندا 1959 جىلى ورىستاردىڭ مەنشىكتى سالماعى 42,7 پايىزعا جەتسە, ال قازاقتاردىكى 30 پايىزعا دەيىن تومەندەدى. باسقا ەتنوستىق توپتاردىڭ ۇلەس سالماعى اسا وزگەرە قويعان جوق. قازاقستانعا قاراي باعىت ۇستاعان ميگراتسيالىق اعىم, السىرەگەن تۇردە بولسا دا, كەيىن دە جالعاسا بەردى, بىراق 70-ءشى جىلداردىڭ ەكىنشى جارتىسىنان باس­تاپ, اسىرەسە, قازىرگى جاعدايدا كەرى سالدو جاسادى. قازاقستاننىڭ رەسەيگە قوسىلۋى قارساڭىندا باستالعان رەسپۋبليكا تۇرعىندارى قۇرامىن ينتەرناتسيو­نالداندىرۋ قازان توڭكەرىسىنەن كەيىنگى ۋاقىتتا تىپتەن كۇشەيە ءتۇستى. 1939 جىلى قازاقتاردىڭ پايداسىنا قالىپتاسپاعان تۇرعىندار سانى مەن ولاردىڭ مەنشىكتى سالماعى 50 جىلدان كەيىن عانا وزگەردى. 1989 جىلعى ساناق بويىنشا قازاقستان تۇرعىندارىنىڭ ۇلتتىق قۇرامى مىناداي ەدى: قازاقتار – 39,7 ورىستار – 37,8 نەمىستەر – 5,8, ۋكرايندار – 5,4, وزبەكتەر مەن تاتارلار – 2, ۇيعىرلار مەن بەلورۋستار – 1,1 كورەيلەر – 0,6, ازەربايجاندار – 0,5 پايىز, تاعى سول سياقتى. سونىمەن, قازاقتار 1926 جىلدان كەيىن ءبىرىنشى رەت ءوزىنىڭ ەت­نوس­تىق تەرريتورياسىندا سانى جاعىنان باسقالاردان وزدى. مىنە, ءبىز مۇنان قازاقستان تۇرعىندارى ۇلتتىق قۇرامىنىڭ سوڭعى جارتى عاسىردا ەتنودەموگرافيالىق دامۋىنىڭ جانە ءبىر ەرەكشەلىگىن كورەمىز. قازاقستان حالقى اسسام­بلەياسىنىڭ ءححىى سەسسيا­سىندا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ بۇل كەز تۋرالى: «بۇتىندەي العاندا, حح عاسىردىڭ باسىنان قازاقستانعا 5,6 ميلليون ادام قونىس اۋدارعان. ول كەزدە جەرگىلىكتى حالىق شامامەن 6 ميلليونداي ادام بولاتىن. بۇلاردى تاريحتى بىلمەيتىندەر مەن قازاقستان قاشاننان وسىنداي كوپۇلتتى بولعان دەپ سانايتىندار ءۇشىن ايتىپ وتىرمىن», – دەگەن بولاتىن. 1990 جىلدان كەيىن قازاقستاندى مەكەندەگەن شەت جۇرتتىقتاردان كوشىپ كەتۋشىلەر سانى وسە باس­تادى. سلاۆيان, گەرمان تەكتەس تۇرعىن­داردىڭ ءوز ەلىنە قونىس اۋدارۋى كوبەيىپ, رەسپۋبليكا حالقى ەداۋىر ازايدى, قازاق جانە باسقا تۇرىكتەكتەس حالىقتاردىڭ ۇلەسى ارتتى. ەگەر قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا 1989 جىلعى حالىق ساناعىندا 16 199,2 مىڭ ادام تىركەلگەن بولسا, 1999 جىلعى ساناققا دەيىنگى ارالىقتا قازاقستان حالقى 1 246,1 مىڭ ادامعا جەتكەن. مۇنىڭ باس­تى سەبەبى بۇرىن قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراپ, قازاقستان جەرىنە كو­شى­رىلىپ قونىستاندىرىلعان وزگە ۇلت وكىلدەرىنىڭ, اسىرەسە, ورىستاردىڭ, ۋك­راينداردىڭ, نەمىستەردىڭ كاۆكاز حالىقتارىنىڭ ت.ب. ءوز اتامەكەن­دەرىنە كوشىپ كەتۋى بولدى. ءوسۋ تەك وڭتۇستىك قازاقستان, قىزىلوردا, اتىراۋ وبلىستارىندا الماتى, استانا قالالارىندا بايقالدى. سول ون جىلدا ۇلتتىق قۇرامدا دا ايتارلىقتاي وزگەرىس بولدى. مىسالى قازاق ۇلتى 1468,1 مىڭ ادامعا (22,9%) كوبەيىپ, رەسپۋبليكا حالقىنىڭ جارتىسىنان استامىن (53,4 %-ىن) قۇرادى. سونداي-اق كۇرد (29,1 %-عا), ءدۇن­گەن (23,3%- عا), ۇيعىر (15,9%-عا) وزبەك (12%- عا) حالىقتارىنىڭ سا­نى دا ءوستى. ونىڭ ەسەسىنە ورىس ۇلتى وكىلدەرىنىڭ سانى 1582,4 مىڭ ادام­عا (26,1% -عا) كەمىدى. نەمىستەر 593,5 مىڭ (62,7%), ۋكرايندار 328,6 مىڭ (37,5), تاتارلار 71,7 مىڭ (22,4 %), بەلارۋستەر 66 مىڭ (37,1 %) ادامعا كەمىگەن. ال سوڭعى وتكى­زىل­گەن رەسپۋبليكالىق ساناق قا­زاق­ستان حالقى سانىنىڭ 2009 جىلى 16 400 000 ادامنان اسقانىن كور­سەتتى. بۇگىنگى قالىپتاسقان جاع­داي­دا ەلىمىزدە ۇلتتىق كەلىسىم قاعي­داسىنىڭ ورىندالىپ, ساقتالىپ وتىرىلۋى ەڭ باستى شارت بولىپ تابىلادى. سەبەبى, ۇلتتىق كەلى­سىم ساياساتىنىڭ باسىمدىلىعى قو­عامدىق سانادا ءتۇرلى دياسپورالار مەن ەتنوستىق توپتار اراسىنداعى تاتۋلىقتى عانا ەمەس, الەۋمەتتىك توپتار اراسىنداعى تۇسىنىستىكتى دە ساقتاۋعا كومەكتەسەدى. ۇلتتىق قۇن­دىلىقتاردى جاڭعىرتۋ جالپى­ادام­زاتتىق قۇندىلىقتاردى قادىر­لەۋدىڭ كەپىلى ەكەندىگى بەلگىلى. قازاق­ستاندىق پاتريوتيزم وزىندىك ورنى بار رۋحاني-تاربيەلىك فاكتور رەتىن­دە قابىلداندى. قازاقستاندىق پات­ريو­­تيزم ۇلتتىق كەلىسىم احۋالىن بەل­سەندى پايدالانا وتىرىپ, قازاق­ستان­نىڭ وركەنيەتتى, دامىعان ەلدەر قاتارىنا قوسىلۋىنا يگى ىقپال ەتەدى. تالعاتبەك قۇلتاەۆ, قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءىىم الماتى اكادەمياسى فيلوسوفيا جانە اەپ كافەدراسىنىڭ پروفەسسورى الماتى