يادرولىق عىلىمنىڭ جاڭا بەلەسى

قازاقستاندا «بىرىككەن يادرولىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتى» بيازي حالىقارالىق ۇكىمەتارالىق ۇيىمىنىڭ كۇندەرى  باستالعانى ءمالىم. وسىعان وراي كەشە  ەلوردادا بيازي-دىڭ 60 جىلدىعىنا جانە ەلىمىزدىڭ ورتالىق ازياداعى العاشقى دتس-60 اۋىر يوندار ۇدەتكىشىن پايدالانىپ كەلە جاتقانىنا 10 جىل تولۋىنا ارنالعان   ءباسپاسوز ءماسليحاتى ءوتتى.  ەلىمىزدە يادرولىق عىلىمدى دامىتۋدىڭ جاڭا پەرسپەكتيۆالىق باعىتتارىن قامتىعان جيىننىڭ العى ءسوزىن ەنەرگەتيكا ۆيتسە-مي­نيسترى باقىتجان جاقساليەۆ ال­دى. ونىڭ ايتۋىنا قاراعاندا بىرىك­كەن يادرولىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتى يادرولىق عىلىمدا الەمدە مويىن­دالعان جانە ەڭ بەدەلدى حالىق­ارالىق و­رتالىق بولىپ تابىلادى. قازاقستاندىق عالىمدار بيازي جۇمىستارىنا ونىڭ نەگىزى قالانعالى بەرى قاتىسىپ كەلەدى. 1956 جىلدارى كسرو قۇرامىنان قاتىسسا, 1992 جىلدارى تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ وكىلدەرى رەتىندە قاتىسۋدا. ەڭ زاماناۋي ەكسپەريمەنتتىك بازا­سى جانە جوعارى بىلىكتى كادر­لارى بار بيازي 60 جىل بويى قازاقستاننىڭ فيزيكا عىلىمىنىڭ دامۋىنا ۇلەس قوسۋدا. مۇنىڭ تاما­شا مىسالى رەتىندە بيازي يادرو­لىق فيزيكا ينستيتۋتىمەن ءبىر­لەسىپ استانادا زاماناۋي عىلى­مي-زەرتتەۋ كەشەنىن قۇرعانىن ايتۋعا بولادى. ال ونىڭ نەگىزى ورتالىق ازياداعى ءبىرىنشى زاماناۋي دتس-60 اۋىر يوندار ۇدەتكىشى بولىپ تابىلادى. بۇل رەتتە ەلىمىزدىڭ بىرىك­كەن يادرو­لىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋ­تى­­­نىڭ تەڭدەي مۇشەسى ەكەندىگىن, ونداعى بەس مىڭ قىزمەتكەردىڭ ىشىندە قازاق­ستان­دىقتاردىڭ سانى ەكىنشى ورىن­دا ەكەندىگىن اتاپ ايتقان يادرو­لىق فيزيكا ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى سايابەك ساحيەۆ اتال­عان ينستيتۋتتىڭ ەڭبەگى وراسان ەكەندىگىن جەتكىزدى. سونداي-اق, ىلگەرى زەرتتەۋلەردە كوپ جا­ڭا­­لىقتارى بار ورتالىقتىڭ اش­­قان بەس اۋىر ەلەمەنتىنىڭ ءتور­تەۋى قازاقستاندىق عالىم­دار­دىڭ قا­تى­سۋىمەن جاسال­عان­دى­عىن كولدە­نەڭ تارتتى. «يادرولىق فيزيكا ينس­تي­تۋتى­نىڭ استانا فيليالىندا دتس-60 دەگەن ۇدەتكىش جۇمىس ءىس­تەي­دى. بۇل ورتالىق ازياداعى ەڭ اۋىر يوندار ۇدەتكىشى. ونىڭ قىز­مەتى ەلباسىنىڭ جاقىندا عانا جۇرت­شى­لىققا جول تارتقان «الەم. ءححى عاسىر» مانيفەسىنە سايكەس كەلەدى», – دەدى ول. وسى ورايدا يادرو­لىق تەحنيكانى تەك بەيبىت ماق­ساتتا پايدالانۋدىڭ ناقتى مىسالى اتالعان ۇدەتكىش بولىپ وتىر­عاندىعىن  اتاپ كورسەتە كەلە, بۇگىن­گى كونفەرەنتسيانىڭ ماقساتى دا قازاق­ستاننىڭ بارلىق زەرتتەۋلەرى بەيبىت ماقساتقا باعىتتالعانىن الەمگە پاش ەتۋ ەكەندىگىن ەسكە سالدى. سونىمەن قاتار, عالىمدار قازاق­ستاندىق مامانداردىڭ NICA جوباسى بويىنشا عىلىمي-زەرتتەۋلەرگە قاتىسۋىن جاڭا ءبىلىم بەرۋ تەحنولوگيالارىن قولدانا وتىرىپ, بيازي-مەن بىرلەسىپ اسپيرانتۋرادا جانە PhD دوكتورانتۋراسىندا عىلىم كان­ديداتتارى مەن دوكتورلارىن دايىن­داۋ ماسەلەسىن تالقىلاۋدى جوس­پارلاپ وتىر. قازاقستان­دىق اس­پي­­رانتتار مەن دوكتورلار بيازي حالىق­­ارالىق ورتالىعىندا زەرت­تەۋ جۇ­مىستارىن وتكىزۋمەن قاتار, ءبىر­لەسىپ الىنعان عىلىمي ناتيجە­لەر­دىڭ زياتكەرلiك مەنشiك قۇقىعىنا يە بولادى. ال دتس-60 ۇدەتكىشىنىڭ 10 جىل­دىق جۇمىسى يادرولىق ەنەرگيا­نى بەيبىت ماقساتتا پايدالانۋ سالا­­سىن­داعى عىلىمي زەرتتەۋلەردى جانە تەح­نولوگيالىق ازىرلەمەلەردى, سون­داي-اق ەلىمىزدە قۇرىلىپ جاتقان اتوم سالاسى ءۇشىن جوعارى بىلىكتى كادر­لاردى دايارلاۋدى جاڭا ساپالىق دەڭ­گەيگە كوتەرۋگە مۇمكىندىك بەردى. اتاپ ايتقاندا, ەلىمىز ءۇشىن يون-ىزدىك جار­عاق­تاردى ءوندىرۋ تەحنولوگياسى جانە ولاردى بيولوگيادا, مەديتسينادا جانە ونەركاسىپتە قولدانۋ سىندى جاڭا باعىتتارعا جول اشتى.