مەملەكەتتىك قىزمەتتەن شەتتەتىلىپ قالعاندا وسى سالانى بۇگە-شىگەسىنە دەيىن جاقسى مەڭگەرگەن ءارى بىلىكتى زاڭگەر ۇلىم ءوز قۇقىعىن قورعاۋ ءۇشىن جوعارى ينستانتسياعا دەيىن بارعان ەدى. سول كەزدەگى سۋديالار تاراپىنان جاسالعان زاڭسىزدىقتار ءالى دە جالعاسىپ كەلەدى. ولاي دەيتىنىم, 14 جىلدان بەرى تۇرىپ جاتقان باسپانام داۋعا اينالىپ, سوت پروتسەسىندەگى زاڭسىزدىقتارعا وراي قارتايعان شاعىمدا دالادا قالۋ قاۋپى تۋىنداپ وتىر.
تارقاتىپ ايتار بولسام, 2002 جىلعى 19 شىلدەدە مەن پاتەر ساتىپ الۋ مامىلەسىن جاساسقان ەدىم. وتباسىلىق دوسىمىز مارقۇم كەنجەحان مۇسەن ۇلى سەكسەمباەۆ دەگەن كىسى پاتەرىن ماعان وتكىزىپ بەردى, ال مەن ءوزى بەلگىلەگەن 1800 اقش دوللارىن قولىنا ۇستاتتىم. ول كەزدە بۇل ءبىراز اقشا ەدى. جاقىن ارالاسىپ جۇرگەندىكتەن ءارى ارامىزدا ءوزارا سەنىم ورناعاندىقتان قولحات الۋدى ءجون دەپ تاپپادىم. ونىڭ ۇستىنە, پاتەر يەسى رەتىندە مامىلە جاساسقان كەنجەحان دا پاتەردىڭ جەكەشەلەندىرىلگەنىن, مەملەكەتتەن ساتىپ العاندىقتان, وندا وتباسى مۇشەلەرىنىڭ دە ۇلەسى بارلىعىن ايتقان جوق.
ول كەزدە مەن 64 جاستاعى كۇيەۋىمدى جەر قوينىنا تاپسىرىپ, ءوزىم اۋىر وتادان كەيىن قالپىما كەلە الماي ءجۇرگەن كەزىم ەدى. ودان قالسا جارىق ىسىك جانىمدى قاتتى قيناپ ءجۇردى. قىسقاسى, جۇيكەمنىڭ سىر بەرىپ, ناركوزدان كەيىنگى قان قىسىمىمنىڭ ارتىپ, باسىم اينالىپ, قانت ديابەتى مەن كوز جانارىمنىڭ بۇلدىراي باستاۋى ەركىن ءجۇرىپ-تۇرۋعا ءمۇمكىندىك بەرمەدى. سولاي قينالىپ وتىرعان كەزدە ۇلىم ەرمەك كەلىپ: «ماما, ءسىز جاتا بەرىڭىز, مەن بارمىن عوي. بارلىعىن دا ءوزىم ىستەيمىن», دەدى. بالامنىڭ ءبىر قاجەتىمە جاراپ قالعانىنا قۋانىپ, كەلىسىمىمدى بەردىم. ول كەنجەحان اعاسىمەن بارىپ, 2002 جىلدىڭ 19 شىلدەسىندە ساتىپ الۋ مامىلەسىن جاساسقاننان كەيىن كەلىپ: «مەن بارلىعىن دا رەتتەدىم, ەندى, ماما, پاتەر سىزدىكى», دەدى دە قولىما ءبىر بۋما قاعازدى ۇستاتتى. ونى اشىپ قاراۋعا شامام كەلمەدى. ەكىنشىدەن, بالاما سەنگەندىكتەن, الگى مامىلەنى چەمودانعا سالىپ قويدىم.
جالپى, ءبىز سەكسەمباەۆتار وتباسىمەن جاقسى ارالاستىق. كەنجەحان مەن ونىڭ زايىبى دينا دا ۇنەمى بىزدە قوناقتا بولىپ جۇرەتىن. ءتىپتى, مەن ولاردىڭ بالاسى ەرلانعا مەكتەپتە ساباق تا بەرگەنمىن. مارقۇم اۋداندىق اۋرۋحانانىڭ حيرۋرگيالىق ءبولىمشەسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى بولىپ جۇرگەن 1996 جىلى ماعان وتانى ءوزى جاساپ, ءبىر ءولىمنەن امان الىپ قالعانىن قالايشا ۇمىتايىن.
سەكسەمباەۆتار وتباسى باسقا ۇيدەن پاتەر الۋ ءۇشىن ءوزدەرى تۇرىپ جاتقان, قازىر مەن يەلەنىپ وتىرعان باسپانالارىن ساتقىسى كەلگەنىمەن, سول كەزدەردە ونى الاتىن ەشكىم تابىلا قويمادى. سوندىقتان دا پاتەرىن ساتىپ الۋدى كەزىندە ءوزى ۇسىنعان-دى. ازاماتتىڭ ءبىر ءوتىنىشىن جەردە قالدىرعىم كەلمەي, ساتىپ الۋعا كەلىسىمىمدى بەردىم. مىنە, سول كەزدەن بەرى ارادا 14 جىل وتە شىعىپتى. سول پاتەردە ۇلدارىم مارلەن مەن ەرمەك ۇشەۋمىز تۇرىپ جاتتىق. اراعا ەكى جىل سالىپ مەن ۇلىم ەرمەكتى ءاليا دەگەن قىزعا ۇيلەندىردىم. بالام الماتىدا جۇمىس ىستەپ, جاقسى تابىس تاۋىپ ءجۇردى. سول قالادان ەرمەك ەكى پاتەر جانە ماشينە, ال ەسىك قالاسىنان ءۇي ساتىپ الدى.
بارلىق بالە 2015 جىلعى 7 ناۋرىزدا, ۇلىم قايتىس بولعاننان كەيىن تۋىنداپ وتىر. كەلىنىم كۇيەۋىنىڭ جيناقتالعان زەينەتاقىسىن راسىمدەۋ ءۇشىن مەنەن پاتەر قۇجاتتارىن جانە جەكە كۋالىگىمدى سۇراعان. ويىمدا ەشتەڭە جوق بەرە سالدىم. ارتىنان پاتەردى ەرمەك ءوز اقشاسىنا ساتىپ العان دەگەندى ايتىپ, جىلجىمايتىن م ۇلىك وزىنە جانە بالالارىنا تيەسىلى دەگەندەي داۋ شىعاردى. كەنجە ۇلىم ءمارلەنگە ەكى بولمەلى پاتەر ساتىپ الىپ بەرەمىن دەپ الداۋسىراتىپ تا كوردى. سودان پوليتسياعا جۇگىندىم. قىلمىستىق ءىس قوزعالعانىمەن, كەلىنىم بارلىق قۇجاتتارىمدى كەرى قايتارىپ بەرىپ, قىلمىستىق قۇرام بولماعاندىقتان, ءىس جابىلدى. الايدا, ساتۋ-ساتىپ الۋ ءمامىلەسىنىڭ تۇپنۇسقاسى قايتارىلعاندىعىنا كۇدىك تۋدى. ارتىنان ونىڭ لازەر ارقىلى شەبەر جاسالعان كوشىرمەسى ەكەندىگىنە كوزىمىزدى جەتكىزدىك.
قۇجاتتىڭ تۇپنۇسقاسى مەندە بولماسا دا كەلىنىم قۇجاتتاردىڭ ءتۇپنۇسقاسىن قايتارۋدى تالاپ ەتىپ, الماتى وبلىسى ەڭبەكشىقازاق اۋداندىق سوتىنا شاعىم ءتۇسىردى. سۋديا ە.بايمۇلدينوۆانىڭ توراعالىعىمەن وتكەن سوت وتىرىسىندا كەلىنىم ءاليا ماتاەۆانىڭ مەنەن قۇجاتتاردى قايتارۋ تۋرالى تالابى قولداۋ تاپسا, ال مەنىڭ قارسى تالاپ ارىزىم قاناعاتتاندىرىلماي تاستالدى. اۋداندىق پروكۋرور ت.يمانباەۆقا ارىزدانعانىممەن, ول دا ءبىرىنشى ساتىداعى سوت شەشىمى نەگىزدى ءارى زاڭدى دەپ كورسەتتى.
اۋداندىق دەڭگەيدەگى زاڭسىزدىقتارعا شاعىنىپ, الماتى وبلىستىق ازاماتتىق جانە اكىمشىلىك ىستەر ءجونىندەگى اپەللياتسيالىق سوت القاسىنا جۇگىندىم. 2015 جىلدىڭ 12 قاراشاسىندا ن.كيەكباەۆانىڭ توراعالىعىمەن وتكەن سوت وتىرىسىندا ساتىپ الۋ قۇجاتىنىڭ تۇپنۇسقا ەكەنى ا.توققوجاەۆا تاراپىنان راستالعان. شىنتۋايتىنا كەلگەندە, ول قۇجاتتىڭ تۇپنۇسقاسىن انىقتاپ بەرەتىن ساراپشى ەمەس قوي. سۋديا سوت وتىرىستارىندا ءتۇپنۇسقا مەن كوشىرمەنى سالىستىرۋ ماسەلەسىن كوتەرگەن دە جوق. ونىڭ ۇستىنە, مىناداي جايت انىقتالدى. الماتى وبلىسى ەڭبەكشىقازاق اۋدانى ءادىلەت باسقارماسىنىڭ بەرگەن رەسمي جاۋابىندا 1997 جىلعى 14 مامىرداعى تىركەۋ قاعازىندا ەسىك قالاسى 2-شاعىن اۋدانى 21-ءۇيدىڭ 17-پاتەرى جەكەشەلەندىرۋ كەلىسىمشارتى بويىنشا كەنجەحان مۇسەن ۇلى سەكسەمباەۆ اتىندا تىركەۋلى كۇيىندە قالىپتى.
سونداي-اق, رەسمي جاۋاپتا ونىڭ بالاسى ەرلان سەكسەمباەۆقا 19 مامىر 1997 جىلى جاساعان سىيعا تارتۋ كەلىسىمى دە بولماي شىقتى. بۇگىنگى تاڭعا دەيىن قايتىس بولعان بالام – ەرمەكتىڭ اتى-ءجونى تىركەۋ ورگاندارىندا جازىلماعاندىقتان, كەلىنىم داۋلاپ جۇرگەندەي, ونىڭ مەنىڭ پاتەرىمە دەگەن ەشقانداي قۇقىعى دا جوق. ولاي بولسا, ءاليا ماتاەۆانىڭ كەلتىرگەن دالەلدەرى نەگىزسىز دەپ سانايمىن. مەنىڭ جانە پروكۋرور تاراپىنان تۇپنۇسقانى انىقتاۋ ءۇشىن سوتتىق ساراپتاما جۇرگىزۋ تۋرالى ءوتىنىشىمىز قولداۋ تاپپادى. ەگەر سوت ساراپتاماسى تاعايىندالعان كەزدە الگى ساتىپ الۋ مامىلەسىنىڭ لازەرلىك كوشىرمەسى ەكەنىنە كوزىمىز جەتسە, ءارى قاراي سوتتاسۋدىڭ دا قاجەتى بولماي قالۋشى ەدى.
الماتى وبلىستىق القا كەڭەسى 2016 جىلدىڭ 30 ناۋرىزىنداعى شەشىمىندە تاراپتاردىڭ ەشبىرىندە ءتۇپنۇسقا جوق ەكەندىگىن راستاپ وتىر. ولاي بولسا, مۇنىڭ بارلىعى قولدان جاسالعان زاڭسىزدىقتار ەمەي نەمەنە. 1997 جىلدىڭ 19 مامىرداعى ساتۋ-ساتىپ الۋ ءمامىلەسىندە سىيعا تارتۋ كەلىسىمى بويىنشا پاتەر يەسى رەتىندە ەرلان سەكسەمباەۆ كورسەتىلگەن. ال شىنتۋايتىندا, ونىڭ پاتەر يەسى ەكەندىگىن راستايتىن قۇجات جىلجىمايتىن م ۇلىكتى تىركەۋ ورتالىعىندا, نە وزگە دە مەملەكەتتىك ورگانداردا تىركەلمەگەن. ونىڭ ۇستىنە كەنجەحاننىڭ ۇلى ەرلان ساتۋ مامىلەسى جاسالعان كۇنى جىلجىمايتىن ءمۇلىك ورتالىعىندا بولماعان دا. ونىڭ ورنىنا اكەسى كەنجەحان قول قويعان. اكەسى مەن بالاسىنىڭ قول قويۋىن سالىستىرا وتىرىپ, ايىرماشىلىعىن جاي كوزبەن دە كورە الامىز. ونىڭ ۇستىنە, ەرلان ساتۋ ءمامىلەسىنىڭ تۇپنۇسقاسى قاجەت بولماعاندىقتان جويعاندىعىن, ال پاتەر ءۇشىن ەسەپ ايىرىسۋدى اكەسى جاساعاندىعىن مويىنداپ وتىر.
بۇل جەردە نەگە كەنجەحان ۇلى ءۇشىن «ساتۋشى» رەتىندە قول قويادى دەپ ويلايسىزدار. ويتكەنى, 1992 جىلدىڭ 23 جەلتوقسانىنداعى №1000 جەكەشەلەندىرۋ تۋرالى كەلىسىمشارتتا «ساتىپ الۋشىلار» رەتىندە كەنجەحاننىڭ تاعى ءبىر ۇلى ەرلان, قىزى اسەمگۇل جانە ايەلى دينا كورسەتىلگەن. ال پاتەردى رەسىمدەۋدە نوتاريۋس ءمىندەتتى تۇردە سول جەردە ەرىپ ءجۇرمەگەن وزگە دە وتباسى مۇشەلەرىنىڭ كەلىسىمدەرىن سۇرايتىن ەدى.سوندىقتان دا ساتۋ ءمامىلەسى جىلجىمايتىن م ۇلىكتى تىركەۋ ورتالىعىندا جۇزەگە اسىپ, كەنجەحان سەكسەمباەۆ سىيعا تارتۋ كەلىسىمى بويىنشا بالاسىنىڭ اتىنان ەرمەك بارساەۆپەن ساتۋ-ساتىپ الۋ مامىلەسىن جاسايدى. ءبىز 2015 جىلدىڭ 30 ساۋىرىندە استانادا تۇرىپ جاتقان ەرلان سەكسەمباەۆقا حابارلاسىپ, پاتەردى ساتقانى جانە ول ءۇشىن كىممەن ەسەپ ايىرىسقانىن جازىپ جىبەرۋدى وتىنگەن ەدىك. ول نوتاريۋس ۆ.ب.نىعمەت تاراپىنان بەكىتىلگەن ارىزدى (پوشتانى جەتكىزگەن كۋرەرگە 3733 تەڭگە تولەنگەن) پوشتا ارقىلى جىبەردى. الايدا, ارتىنان ءوز سوزىنەن تايقىپ, سۋديادان جازعان ارىزىن قاراماۋدى سۇراپتى. ءوزىنىڭ بۇل ارەكەتىن ول وسىدان 13 جىل بۇرىن جاسالعان مامىلەنىڭ جايىن ۇمىت قالعاندىعىمەن تۇسىندىرگەن.
ونىڭ بۇلايشا قۇبىلىپ شىعا كەلۋىنە ءبىزدىڭ سىرتىمىزدان سويلەسكەن سۋديا جاپسارباەۆانىڭ دا ىقپالى بولۋى مۇمكىن. ەرلان ۇلكەن ۇلىم جانگەلدىمەن سويلەسكەن كەزدە مىنا سوزدەردى ايتىپتى: «ماعان ەڭبەكشىقازاق اۋداندىق سوتىنىڭ سۋدياسى جاپسارباەۆا تەلەفون سوقتى, سوندىقتان دا ونىڭ ەلەكتروندى ادرەسىنە ءوز حاتىمدى جولدادىم». وسىلايشا جاپسارباەۆانىڭ باستاماسىمەن ول ءوزىنىڭ بىزگە پوشتا ارقىلى جىبەرگەن نوتاريالدى بەكىتىلگەن ارىزىنان باس تارتىپ وتىر. سوندىقتان دا بۇل زاڭسىز جولمەن ءبىزدىڭ سىرتىمىزدان جازىلعان حاتتى ايعاقتار قاتارىنان الىپ تاستاۋ تۋرالى تالاپ قويدىق. بىراق ونىمىز قولداۋ تاپپادى. تاعى ءبىر جايتقا نازار اۋدارتقىم كەلەدى. ەڭبەكشىقازاق اۋداندىق سوتى 2015 جىلدىڭ 24 تامىزىندا ءوتكەن سوت پروتسەسىندە ەرلان سەكسەمباەۆقا قويىلعان سۇراقتار بويىنشا جاۋاپتاردى 15 ساعات 00 مينۋتتا قاراسا, ال وسى كۇنى 12 ساعات 00 مينۋتتا سوت تاپسىرىسى بويىنشا ءوتكەن استانا قالاسى ەسىل اۋداندىق سوتىنىڭ سۋدياسى جاپسارباەۆانىڭ قوياتىن سۇراقتارىن قايدان ءبىلىپ العان. اكتىدە ەسىل اۋداندىق سوت سۋدياسى يسابەكوۆانىڭ جانە شۋلاكوۆانىڭ قولدارى جوق ەكەندىگىن قاپەرگە الساق, بۇل قۇجات ەڭبەكشىقازاق اۋداندىق سوتىندا ازىرلەنگەندەي اسەر قالدىرادى.
نە كەرەك, ءبىز استاناعا ەرلاننىڭ جىلجىمايتىن م ۇلىكتى تىركەۋ ورتالىعىندا جاسالعان مامىلەگە قول قويىلعاندا سول جەردە بولعاندىعى تۋرالى سوت تاپسىرىسىن جاساتتىق, الايدا, ول قويىلعان سۇراققا جاۋاپ بەرۋدەن باس تارتىپتى. ونىڭ مۇنداي ارەكەتىن تۇسىنۋگە دە بولادى. ءويتكەنى, 1999 بەن 2004 جىلدار ارالىعىندا الماتى وبلىستىق جىلجىمايتىن م ۇلىكتى ءتىركەۋ ورتالىعىنىڭ ەڭبەكشىقازاق اۋداندىق فيليالىندا جۇمىس ءىستەگەن يرينا گوفمان ءوزىنىڭ بەرگەن ءتۇسىنىگىندە پاتەردى ساتۋ تۋرالى مامىلە جاساسۋعا تەك كەنجەحان سەكسەمباەۆتىڭ ءوزى كەلگەندىگىن, بۇل رەتتە ەرلان سەكسەمباەۆتى بۇرىن كورمەسە دە, ول جەردە جۇرمەگەندىگىن اتاپ كورسەتتى.
تاعى ءبىر نازار اۋدارتا كەتەتىن جايت, كەلىنىمنىڭ قۇقىعىن قورعاپ جۇرگەن ە.نوسوۆانىڭ جوعارى زاڭدىق ءبىلىمى جوق بولسا دا كۋاگەرلەرگە سۇراقتار قويىپ, سوت پروتسەسىندە ورىن الاتىن بارلىق شارالارعا قاتىسىپ ءجۇر. مۇنى اۋداندىق سوت ءتورايىمى توقتارباەۆا دا مويىنداپ, قۋاتتادى. ونىڭ ۇستىنە, سۋديا كيەكباەۆا مەنى ساتۋ-ساتىپ الۋ مامىلەسىن جاساۋ تارابىنىڭ بىرىنە جاتقىزباي, بۇل ىستەن سىرتقارى قالدىرىپ وتىر. شىنتۋايتىن ايتقاندا, مەن ۇلىم ءمارلەنمەن سول پاتەردە 14 جىلدان بەرى تۇرامىز. سونىمەن قاتار, بارلىق كوممۋنالدىق جانە سالىقتىق تولەمدەرىمىزدى دە تولىق وتەپ كەلەمىز. ماتاەۆا وبلىستىق سوتتىڭ اپەللياتسيالىق القاسىندا سويلەگەن ءسوزىندە كۇيەۋى ەرمەكتىڭ پاتەردى ساتىپ العاندىعىن بىلەتىندىگىن, بارلىق كوممۋنالدىق تولەمدەر ەرمەكتىڭ اتىنا كەلىپ جاتقاندىعىن ايتۋى شىندىققا جاناسپايدى. سوت بارىسىندا مەن بارلىق تولەمدەردىڭ ءتۇپنۇسقاسى ءوز اتىما كەلىپ جاتقاندىعىن, بارلىعىن دا ءوز قارجىممەن تولەگەنىمدى دالەلدەدىم.
ەگدە جاسقا كەلگەن شاعىمدا قۇقىعىمدى ۇلىم جانگەلدىنىڭ قورعاۋىنا وراي كەلىنىم تاراپىنان قانشاما ارىز جازىلدى. بالامنىڭ بارلىق ارەكەتتەرى زاڭ شەڭبەرىندە ءجۇرىپ جاتقاندىعىن كەلگەن كوميسسيالاردىڭ بارلىعى دا راستاپ بەردى.
قورىتا ايتقاندا, سوت پروتسەستەرىندە مەنىڭ دالەلدەرىم ەلەنبەي, قارسى جاقتىڭ كەلتىرگەن دايەكتەرى ەسكەرىلىپ جاتسا نە دەرسىڭ. ءارى وسىلايشا كونستيتۋتسيا تالاپتارى اياقاستى ەتىلىپ, زاڭسىزدىق كورىنەۋ كوزگە ۇرىپ تۇرسا, ءبىزدىڭ زايىرلى دا قۇقىقتىق ەل ەكەندىگىمىزدىڭ بەلگىسى قايسى؟! قارتايعان شاعىمدا باسپاناسىز قاڭعىپ قالاتىن بولسام, قايتەمىن؟..
ۇلجان بارساەۆا,
زەينەتكەر
مەملەكەتتىك قىزمەتتەن شەتتەتىلىپ قالعاندا وسى سالانى بۇگە-شىگەسىنە دەيىن جاقسى مەڭگەرگەن ءارى بىلىكتى زاڭگەر ۇلىم ءوز قۇقىعىن قورعاۋ ءۇشىن جوعارى ينستانتسياعا دەيىن بارعان ەدى. سول كەزدەگى سۋديالار تاراپىنان جاسالعان زاڭسىزدىقتار ءالى دە جالعاسىپ كەلەدى. ولاي دەيتىنىم, 14 جىلدان بەرى تۇرىپ جاتقان باسپانام داۋعا اينالىپ, سوت پروتسەسىندەگى زاڭسىزدىقتارعا وراي قارتايعان شاعىمدا دالادا قالۋ قاۋپى تۋىنداپ وتىر.
تارقاتىپ ايتار بولسام, 2002 جىلعى 19 شىلدەدە مەن پاتەر ساتىپ الۋ مامىلەسىن جاساسقان ەدىم. وتباسىلىق دوسىمىز مارقۇم كەنجەحان مۇسەن ۇلى سەكسەمباەۆ دەگەن كىسى پاتەرىن ماعان وتكىزىپ بەردى, ال مەن ءوزى بەلگىلەگەن 1800 اقش دوللارىن قولىنا ۇستاتتىم. ول كەزدە بۇل ءبىراز اقشا ەدى. جاقىن ارالاسىپ جۇرگەندىكتەن ءارى ارامىزدا ءوزارا سەنىم ورناعاندىقتان قولحات الۋدى ءجون دەپ تاپپادىم. ونىڭ ۇستىنە, پاتەر يەسى رەتىندە مامىلە جاساسقان كەنجەحان دا پاتەردىڭ جەكەشەلەندىرىلگەنىن, مەملەكەتتەن ساتىپ العاندىقتان, وندا وتباسى مۇشەلەرىنىڭ دە ۇلەسى بارلىعىن ايتقان جوق.
ول كەزدە مەن 64 جاستاعى كۇيەۋىمدى جەر قوينىنا تاپسىرىپ, ءوزىم اۋىر وتادان كەيىن قالپىما كەلە الماي ءجۇرگەن كەزىم ەدى. ودان قالسا جارىق ىسىك جانىمدى قاتتى قيناپ ءجۇردى. قىسقاسى, جۇيكەمنىڭ سىر بەرىپ, ناركوزدان كەيىنگى قان قىسىمىمنىڭ ارتىپ, باسىم اينالىپ, قانت ديابەتى مەن كوز جانارىمنىڭ بۇلدىراي باستاۋى ەركىن ءجۇرىپ-تۇرۋعا ءمۇمكىندىك بەرمەدى. سولاي قينالىپ وتىرعان كەزدە ۇلىم ەرمەك كەلىپ: «ماما, ءسىز جاتا بەرىڭىز, مەن بارمىن عوي. بارلىعىن دا ءوزىم ىستەيمىن», دەدى. بالامنىڭ ءبىر قاجەتىمە جاراپ قالعانىنا قۋانىپ, كەلىسىمىمدى بەردىم. ول كەنجەحان اعاسىمەن بارىپ, 2002 جىلدىڭ 19 شىلدەسىندە ساتىپ الۋ مامىلەسىن جاساسقاننان كەيىن كەلىپ: «مەن بارلىعىن دا رەتتەدىم, ەندى, ماما, پاتەر سىزدىكى», دەدى دە قولىما ءبىر بۋما قاعازدى ۇستاتتى. ونى اشىپ قاراۋعا شامام كەلمەدى. ەكىنشىدەن, بالاما سەنگەندىكتەن, الگى مامىلەنى چەمودانعا سالىپ قويدىم.
جالپى, ءبىز سەكسەمباەۆتار وتباسىمەن جاقسى ارالاستىق. كەنجەحان مەن ونىڭ زايىبى دينا دا ۇنەمى بىزدە قوناقتا بولىپ جۇرەتىن. ءتىپتى, مەن ولاردىڭ بالاسى ەرلانعا مەكتەپتە ساباق تا بەرگەنمىن. مارقۇم اۋداندىق اۋرۋحانانىڭ حيرۋرگيالىق ءبولىمشەسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى بولىپ جۇرگەن 1996 جىلى ماعان وتانى ءوزى جاساپ, ءبىر ءولىمنەن امان الىپ قالعانىن قالايشا ۇمىتايىن.
سەكسەمباەۆتار وتباسى باسقا ۇيدەن پاتەر الۋ ءۇشىن ءوزدەرى تۇرىپ جاتقان, قازىر مەن يەلەنىپ وتىرعان باسپانالارىن ساتقىسى كەلگەنىمەن, سول كەزدەردە ونى الاتىن ەشكىم تابىلا قويمادى. سوندىقتان دا پاتەرىن ساتىپ الۋدى كەزىندە ءوزى ۇسىنعان-دى. ازاماتتىڭ ءبىر ءوتىنىشىن جەردە قالدىرعىم كەلمەي, ساتىپ الۋعا كەلىسىمىمدى بەردىم. مىنە, سول كەزدەن بەرى ارادا 14 جىل وتە شىعىپتى. سول پاتەردە ۇلدارىم مارلەن مەن ەرمەك ۇشەۋمىز تۇرىپ جاتتىق. اراعا ەكى جىل سالىپ مەن ۇلىم ەرمەكتى ءاليا دەگەن قىزعا ۇيلەندىردىم. بالام الماتىدا جۇمىس ىستەپ, جاقسى تابىس تاۋىپ ءجۇردى. سول قالادان ەرمەك ەكى پاتەر جانە ماشينە, ال ەسىك قالاسىنان ءۇي ساتىپ الدى.
بارلىق بالە 2015 جىلعى 7 ناۋرىزدا, ۇلىم قايتىس بولعاننان كەيىن تۋىنداپ وتىر. كەلىنىم كۇيەۋىنىڭ جيناقتالعان زەينەتاقىسىن راسىمدەۋ ءۇشىن مەنەن پاتەر قۇجاتتارىن جانە جەكە كۋالىگىمدى سۇراعان. ويىمدا ەشتەڭە جوق بەرە سالدىم. ارتىنان پاتەردى ەرمەك ءوز اقشاسىنا ساتىپ العان دەگەندى ايتىپ, جىلجىمايتىن م ۇلىك وزىنە جانە بالالارىنا تيەسىلى دەگەندەي داۋ شىعاردى. كەنجە ۇلىم ءمارلەنگە ەكى بولمەلى پاتەر ساتىپ الىپ بەرەمىن دەپ الداۋسىراتىپ تا كوردى. سودان پوليتسياعا جۇگىندىم. قىلمىستىق ءىس قوزعالعانىمەن, كەلىنىم بارلىق قۇجاتتارىمدى كەرى قايتارىپ بەرىپ, قىلمىستىق قۇرام بولماعاندىقتان, ءىس جابىلدى. الايدا, ساتۋ-ساتىپ الۋ ءمامىلەسىنىڭ تۇپنۇسقاسى قايتارىلعاندىعىنا كۇدىك تۋدى. ارتىنان ونىڭ لازەر ارقىلى شەبەر جاسالعان كوشىرمەسى ەكەندىگىنە كوزىمىزدى جەتكىزدىك.
قۇجاتتىڭ تۇپنۇسقاسى مەندە بولماسا دا كەلىنىم قۇجاتتاردىڭ ءتۇپنۇسقاسىن قايتارۋدى تالاپ ەتىپ, الماتى وبلىسى ەڭبەكشىقازاق اۋداندىق سوتىنا شاعىم ءتۇسىردى. سۋديا ە.بايمۇلدينوۆانىڭ توراعالىعىمەن وتكەن سوت وتىرىسىندا كەلىنىم ءاليا ماتاەۆانىڭ مەنەن قۇجاتتاردى قايتارۋ تۋرالى تالابى قولداۋ تاپسا, ال مەنىڭ قارسى تالاپ ارىزىم قاناعاتتاندىرىلماي تاستالدى. اۋداندىق پروكۋرور ت.يمانباەۆقا ارىزدانعانىممەن, ول دا ءبىرىنشى ساتىداعى سوت شەشىمى نەگىزدى ءارى زاڭدى دەپ كورسەتتى.
اۋداندىق دەڭگەيدەگى زاڭسىزدىقتارعا شاعىنىپ, الماتى وبلىستىق ازاماتتىق جانە اكىمشىلىك ىستەر ءجونىندەگى اپەللياتسيالىق سوت القاسىنا جۇگىندىم. 2015 جىلدىڭ 12 قاراشاسىندا ن.كيەكباەۆانىڭ توراعالىعىمەن وتكەن سوت وتىرىسىندا ساتىپ الۋ قۇجاتىنىڭ تۇپنۇسقا ەكەنى ا.توققوجاەۆا تاراپىنان راستالعان. شىنتۋايتىنا كەلگەندە, ول قۇجاتتىڭ تۇپنۇسقاسىن انىقتاپ بەرەتىن ساراپشى ەمەس قوي. سۋديا سوت وتىرىستارىندا ءتۇپنۇسقا مەن كوشىرمەنى سالىستىرۋ ماسەلەسىن كوتەرگەن دە جوق. ونىڭ ۇستىنە, مىناداي جايت انىقتالدى. الماتى وبلىسى ەڭبەكشىقازاق اۋدانى ءادىلەت باسقارماسىنىڭ بەرگەن رەسمي جاۋابىندا 1997 جىلعى 14 مامىرداعى تىركەۋ قاعازىندا ەسىك قالاسى 2-شاعىن اۋدانى 21-ءۇيدىڭ 17-پاتەرى جەكەشەلەندىرۋ كەلىسىمشارتى بويىنشا كەنجەحان مۇسەن ۇلى سەكسەمباەۆ اتىندا تىركەۋلى كۇيىندە قالىپتى.
سونداي-اق, رەسمي جاۋاپتا ونىڭ بالاسى ەرلان سەكسەمباەۆقا 19 مامىر 1997 جىلى جاساعان سىيعا تارتۋ كەلىسىمى دە بولماي شىقتى. بۇگىنگى تاڭعا دەيىن قايتىس بولعان بالام – ەرمەكتىڭ اتى-ءجونى تىركەۋ ورگاندارىندا جازىلماعاندىقتان, كەلىنىم داۋلاپ جۇرگەندەي, ونىڭ مەنىڭ پاتەرىمە دەگەن ەشقانداي قۇقىعى دا جوق. ولاي بولسا, ءاليا ماتاەۆانىڭ كەلتىرگەن دالەلدەرى نەگىزسىز دەپ سانايمىن. مەنىڭ جانە پروكۋرور تاراپىنان تۇپنۇسقانى انىقتاۋ ءۇشىن سوتتىق ساراپتاما جۇرگىزۋ تۋرالى ءوتىنىشىمىز قولداۋ تاپپادى. ەگەر سوت ساراپتاماسى تاعايىندالعان كەزدە الگى ساتىپ الۋ مامىلەسىنىڭ لازەرلىك كوشىرمەسى ەكەنىنە كوزىمىز جەتسە, ءارى قاراي سوتتاسۋدىڭ دا قاجەتى بولماي قالۋشى ەدى.
الماتى وبلىستىق القا كەڭەسى 2016 جىلدىڭ 30 ناۋرىزىنداعى شەشىمىندە تاراپتاردىڭ ەشبىرىندە ءتۇپنۇسقا جوق ەكەندىگىن راستاپ وتىر. ولاي بولسا, مۇنىڭ بارلىعى قولدان جاسالعان زاڭسىزدىقتار ەمەي نەمەنە. 1997 جىلدىڭ 19 مامىرداعى ساتۋ-ساتىپ الۋ ءمامىلەسىندە سىيعا تارتۋ كەلىسىمى بويىنشا پاتەر يەسى رەتىندە ەرلان سەكسەمباەۆ كورسەتىلگەن. ال شىنتۋايتىندا, ونىڭ پاتەر يەسى ەكەندىگىن راستايتىن قۇجات جىلجىمايتىن م ۇلىكتى تىركەۋ ورتالىعىندا, نە وزگە دە مەملەكەتتىك ورگانداردا تىركەلمەگەن. ونىڭ ۇستىنە كەنجەحاننىڭ ۇلى ەرلان ساتۋ مامىلەسى جاسالعان كۇنى جىلجىمايتىن ءمۇلىك ورتالىعىندا بولماعان دا. ونىڭ ورنىنا اكەسى كەنجەحان قول قويعان. اكەسى مەن بالاسىنىڭ قول قويۋىن سالىستىرا وتىرىپ, ايىرماشىلىعىن جاي كوزبەن دە كورە الامىز. ونىڭ ۇستىنە, ەرلان ساتۋ ءمامىلەسىنىڭ تۇپنۇسقاسى قاجەت بولماعاندىقتان جويعاندىعىن, ال پاتەر ءۇشىن ەسەپ ايىرىسۋدى اكەسى جاساعاندىعىن مويىنداپ وتىر.
بۇل جەردە نەگە كەنجەحان ۇلى ءۇشىن «ساتۋشى» رەتىندە قول قويادى دەپ ويلايسىزدار. ويتكەنى, 1992 جىلدىڭ 23 جەلتوقسانىنداعى №1000 جەكەشەلەندىرۋ تۋرالى كەلىسىمشارتتا «ساتىپ الۋشىلار» رەتىندە كەنجەحاننىڭ تاعى ءبىر ۇلى ەرلان, قىزى اسەمگۇل جانە ايەلى دينا كورسەتىلگەن. ال پاتەردى رەسىمدەۋدە نوتاريۋس ءمىندەتتى تۇردە سول جەردە ەرىپ ءجۇرمەگەن وزگە دە وتباسى مۇشەلەرىنىڭ كەلىسىمدەرىن سۇرايتىن ەدى.سوندىقتان دا ساتۋ ءمامىلەسى جىلجىمايتىن م ۇلىكتى تىركەۋ ورتالىعىندا جۇزەگە اسىپ, كەنجەحان سەكسەمباەۆ سىيعا تارتۋ كەلىسىمى بويىنشا بالاسىنىڭ اتىنان ەرمەك بارساەۆپەن ساتۋ-ساتىپ الۋ مامىلەسىن جاسايدى. ءبىز 2015 جىلدىڭ 30 ساۋىرىندە استانادا تۇرىپ جاتقان ەرلان سەكسەمباەۆقا حابارلاسىپ, پاتەردى ساتقانى جانە ول ءۇشىن كىممەن ەسەپ ايىرىسقانىن جازىپ جىبەرۋدى وتىنگەن ەدىك. ول نوتاريۋس ۆ.ب.نىعمەت تاراپىنان بەكىتىلگەن ارىزدى (پوشتانى جەتكىزگەن كۋرەرگە 3733 تەڭگە تولەنگەن) پوشتا ارقىلى جىبەردى. الايدا, ارتىنان ءوز سوزىنەن تايقىپ, سۋديادان جازعان ارىزىن قاراماۋدى سۇراپتى. ءوزىنىڭ بۇل ارەكەتىن ول وسىدان 13 جىل بۇرىن جاسالعان مامىلەنىڭ جايىن ۇمىت قالعاندىعىمەن تۇسىندىرگەن.
ونىڭ بۇلايشا قۇبىلىپ شىعا كەلۋىنە ءبىزدىڭ سىرتىمىزدان سويلەسكەن سۋديا جاپسارباەۆانىڭ دا ىقپالى بولۋى مۇمكىن. ەرلان ۇلكەن ۇلىم جانگەلدىمەن سويلەسكەن كەزدە مىنا سوزدەردى ايتىپتى: «ماعان ەڭبەكشىقازاق اۋداندىق سوتىنىڭ سۋدياسى جاپسارباەۆا تەلەفون سوقتى, سوندىقتان دا ونىڭ ەلەكتروندى ادرەسىنە ءوز حاتىمدى جولدادىم». وسىلايشا جاپسارباەۆانىڭ باستاماسىمەن ول ءوزىنىڭ بىزگە پوشتا ارقىلى جىبەرگەن نوتاريالدى بەكىتىلگەن ارىزىنان باس تارتىپ وتىر. سوندىقتان دا بۇل زاڭسىز جولمەن ءبىزدىڭ سىرتىمىزدان جازىلعان حاتتى ايعاقتار قاتارىنان الىپ تاستاۋ تۋرالى تالاپ قويدىق. بىراق ونىمىز قولداۋ تاپپادى. تاعى ءبىر جايتقا نازار اۋدارتقىم كەلەدى. ەڭبەكشىقازاق اۋداندىق سوتى 2015 جىلدىڭ 24 تامىزىندا ءوتكەن سوت پروتسەسىندە ەرلان سەكسەمباەۆقا قويىلعان سۇراقتار بويىنشا جاۋاپتاردى 15 ساعات 00 مينۋتتا قاراسا, ال وسى كۇنى 12 ساعات 00 مينۋتتا سوت تاپسىرىسى بويىنشا ءوتكەن استانا قالاسى ەسىل اۋداندىق سوتىنىڭ سۋدياسى جاپسارباەۆانىڭ قوياتىن سۇراقتارىن قايدان ءبىلىپ العان. اكتىدە ەسىل اۋداندىق سوت سۋدياسى يسابەكوۆانىڭ جانە شۋلاكوۆانىڭ قولدارى جوق ەكەندىگىن قاپەرگە الساق, بۇل قۇجات ەڭبەكشىقازاق اۋداندىق سوتىندا ازىرلەنگەندەي اسەر قالدىرادى.
نە كەرەك, ءبىز استاناعا ەرلاننىڭ جىلجىمايتىن م ۇلىكتى تىركەۋ ورتالىعىندا جاسالعان مامىلەگە قول قويىلعاندا سول جەردە بولعاندىعى تۋرالى سوت تاپسىرىسىن جاساتتىق, الايدا, ول قويىلعان سۇراققا جاۋاپ بەرۋدەن باس تارتىپتى. ونىڭ مۇنداي ارەكەتىن تۇسىنۋگە دە بولادى. ءويتكەنى, 1999 بەن 2004 جىلدار ارالىعىندا الماتى وبلىستىق جىلجىمايتىن م ۇلىكتى ءتىركەۋ ورتالىعىنىڭ ەڭبەكشىقازاق اۋداندىق فيليالىندا جۇمىس ءىستەگەن يرينا گوفمان ءوزىنىڭ بەرگەن ءتۇسىنىگىندە پاتەردى ساتۋ تۋرالى مامىلە جاساسۋعا تەك كەنجەحان سەكسەمباەۆتىڭ ءوزى كەلگەندىگىن, بۇل رەتتە ەرلان سەكسەمباەۆتى بۇرىن كورمەسە دە, ول جەردە جۇرمەگەندىگىن اتاپ كورسەتتى.
تاعى ءبىر نازار اۋدارتا كەتەتىن جايت, كەلىنىمنىڭ قۇقىعىن قورعاپ جۇرگەن ە.نوسوۆانىڭ جوعارى زاڭدىق ءبىلىمى جوق بولسا دا كۋاگەرلەرگە سۇراقتار قويىپ, سوت پروتسەسىندە ورىن الاتىن بارلىق شارالارعا قاتىسىپ ءجۇر. مۇنى اۋداندىق سوت ءتورايىمى توقتارباەۆا دا مويىنداپ, قۋاتتادى. ونىڭ ۇستىنە, سۋديا كيەكباەۆا مەنى ساتۋ-ساتىپ الۋ مامىلەسىن جاساۋ تارابىنىڭ بىرىنە جاتقىزباي, بۇل ىستەن سىرتقارى قالدىرىپ وتىر. شىنتۋايتىن ايتقاندا, مەن ۇلىم ءمارلەنمەن سول پاتەردە 14 جىلدان بەرى تۇرامىز. سونىمەن قاتار, بارلىق كوممۋنالدىق جانە سالىقتىق تولەمدەرىمىزدى دە تولىق وتەپ كەلەمىز. ماتاەۆا وبلىستىق سوتتىڭ اپەللياتسيالىق القاسىندا سويلەگەن ءسوزىندە كۇيەۋى ەرمەكتىڭ پاتەردى ساتىپ العاندىعىن بىلەتىندىگىن, بارلىق كوممۋنالدىق تولەمدەر ەرمەكتىڭ اتىنا كەلىپ جاتقاندىعىن ايتۋى شىندىققا جاناسپايدى. سوت بارىسىندا مەن بارلىق تولەمدەردىڭ ءتۇپنۇسقاسى ءوز اتىما كەلىپ جاتقاندىعىن, بارلىعىن دا ءوز قارجىممەن تولەگەنىمدى دالەلدەدىم.
ەگدە جاسقا كەلگەن شاعىمدا قۇقىعىمدى ۇلىم جانگەلدىنىڭ قورعاۋىنا وراي كەلىنىم تاراپىنان قانشاما ارىز جازىلدى. بالامنىڭ بارلىق ارەكەتتەرى زاڭ شەڭبەرىندە ءجۇرىپ جاتقاندىعىن كەلگەن كوميسسيالاردىڭ بارلىعى دا راستاپ بەردى.
قورىتا ايتقاندا, سوت پروتسەستەرىندە مەنىڭ دالەلدەرىم ەلەنبەي, قارسى جاقتىڭ كەلتىرگەن دايەكتەرى ەسكەرىلىپ جاتسا نە دەرسىڭ. ءارى وسىلايشا كونستيتۋتسيا تالاپتارى اياقاستى ەتىلىپ, زاڭسىزدىق كورىنەۋ كوزگە ۇرىپ تۇرسا, ءبىزدىڭ زايىرلى دا قۇقىقتىق ەل ەكەندىگىمىزدىڭ بەلگىسى قايسى؟! قارتايعان شاعىمدا باسپاناسىز قاڭعىپ قالاتىن بولسام, قايتەمىن؟..
ۇلجان بارساەۆا,
زەينەتكەر
سوڭعى جاڭالىقتار
پەداگوگتەردى اتتەستاتسيالاۋ جۇيەسى جاڭارتىلادى
ءبىلىم • كەشە
اتىراۋ وبلىسىندا جەر ۋچاسكەلەرى مەملەكەتكە قايتارىلدى
ايماقتار • كەشە
اتوم ەنەرگەتيكاسى سالاسى: ۇزاق مەرزىمدى باعدار ايقىندالدى
ەنەرگەتيكا • كەشە
جاپونيادا 7,7 بالدىق جەر سىلكىنىسى تىركەلدى
تابيعات • كەشە
