الەمنiڭ «مەن» دەگەن مىقتى ەلدەرiندە سول مەملەكەتتiڭ بولمىسىن, بەدەرىن, ەرەكشەلىگىن ءھام تاريحىن
تانىتىپ تۇراتىن ەسكەرتكiشتەر بار. ايگiلi مىسىر پيراميداسى, ءۇندiستاننىڭ ءتاج-ماحالى, كونە اڭىزداردا پەرiلەر تۇرعىزىپتى-مىس دەيتiن قىتاي قورعانى, الەمنiڭ جەتi كەرەمەتi سانالاتىن الەكساندريا مۇناراسى, امەريكانىڭ ازاتتىق ءمۇسiنi, فرانتسيانىڭ «ەيفەل» مۇناراسى… تiزە بەرسەڭ, تiپتi كوپ.
ال, قازاقستان دەگەندە…
ارينە, الدىمەن, جاڭا الەمدەگi جاڭا قازاقستاننىڭ جارقىن بەينەسiن تانىتاتىن, ەلدiڭ
بويتۇمارىنداي بولعان استانا اۋىزعا ورالادى.
ال استانا تۋرالى ايتقاندا…
بەس عاسىردان سىر تارتقان قولا بەلگى
...ەلوردانىڭ ورتاسىنان ورىن تەپكەن, سان عاسىرلىق تاريحىمىزعا, بۇگiنiمiز بەن ەرتەڭiمiزگە قويىلعان ماڭگiلiك ەسكەرتكiشتەر ەرiكسiز كوڭiل اۋدارتادى. اسىرەسە, استانانىڭ ناق تورىندەگى «بايتەرەك» مونۋمەنتىن بۇگىندە بىلمەيتىن قازاقستاندىق كەمدە-كەم. بۇل تۇعىردى كوپشىلىك, ەلوردانى تانيتىن الەم تۇرعىندارى استانانىڭ سيمۆولى دەپ بىلەدى. پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ يدەياسىمەن تۇرعىزىلعان الىپ «ءبايتەرەك» التىن جۇمىرتقاسىن قورعاۋعا ۇمتىلعان سامۇرىق قۇس پەن ايداھاردىڭ ارپالىسىن باياندايتىن باعزى ءبىر اڭىزدى ەسكە تۇسىرەتىنى دە تالايعا ايان.
استاناداعى الىپ ەسكەرتكىشتەردىڭ بىرەگەيى – «قازاق ەلi» مونۋمەنتi. جەتى جىل بۇرىن ىرگە قالاعان تۇعىرتاس ەلiمiزدiڭ سان عاسىرلىق تاريحىن, باسىنان كەشكەن نەبiر اۋمالى-توكپەلi زامانداردى, ازاتتىقتىڭ اق تاڭى اتقالى بەرi جەتكەن جەتiستiكتەرiمiزدi ءاسپەتتەيتiن داۋiرلiك ماڭىزى بار تاريحي كەشەن. شىندىعىندا, ءمان-ماعىناسى تەرەڭ وسىناۋ ەسكەرتكىش تاريحي ادىلدىكتىڭ سالتانات قۇرۋىن ايعاقتايدى. سونىمەن قاتار, «قازاق ەلى» ۇرپاقتار بايلانىسىن جانە ۋاقىت ۇندەستىگىن بىلدىرەدى. مونۋمەنتتىڭ 91 مەتر بيىكتىگى 1991 جىلى تاۋەلسىزدىك العانىمىزدى اڭعارتسا, ۇشار باسىنداعى كۇن, استىندا قانات جايعان سامۇرىق قۇس – ەگەمەن ەلىمىزدىڭ ەرتەڭى مىقتى ەكەندىگىنىڭ نىشانى. ال سوناۋ عاسىرلاردا اتيللا باسقارعان ەدىل عۇندارى اق تۋلارىنا وسى قۇستى بەينەلەگەنىن قارت تاريح ايتادى. ستەللانىڭ تومەنگى بەلدەۋىندەگى «حالىق جانە تۇڭعىش پرەزيدەنت», «قاھارماندىق», «جاسامپازدىق» جانە «بولاشاق» دەپ اتالاتىن ءتورت قولا بارەلەفتىڭ ارقايسىسىنىڭ ءوز «ايتارى» بار. تاعىلىمى مول ساۋلەت تۋىندىلارىنىڭ قاتارىندا « ۇلىسىمىزدى زامانىندا ۇيىستىرعان» كەرەي مەن جانiبەك حانداردىڭ ەڭسەلi ەسكەرتكiشiن ەرەكشە اتاۋعا بولادى.تۇڭعىش پرەزيدەنت مۇراجايىنىڭ الدىنداعى گۇلزاردا ورنالاسقان ەڭسەلى ەسكەرتكىش بەس عاسىردان استام بۇرىنعى ءداۋىردىڭ وقيعالارىنان سىر شەرتكىزەدى. قوس تۇلعامىز قۇرعان قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعىن بىلتىر عانا دۇرىلدەتە تويلاعانىمىز تاريحقا كورسەتكەن ۇرپاق قۇرمەتى ەدى. ەكى حاننىڭ بەينەلەرى بوستاندىقتىڭ سالتانات قۇرۋىن, جاڭا حاندىقتىڭ قۇرىلۋى مەن جاڭا ءومىردىڭ باستالۋىن ءايگىلەيدى. كەرەي قازاقتىڭ تۇڭعىش حانى رەتىندە حان تۇلپارىنان جاڭا شەشىلگەن ەر-توقىمدا وتىرعان قالىپتا بەينەلەنگەن. ال جانىبەك حان ەرجۇرەكتىكتى, باتىلدىق پەن كۇش-جىگەردى پاش ەتىپ تۇر.
«ماڭگىلىك ەلدىڭ» «وتان-اناسى»
اسقاق رۋحىمىزدىڭ ايرىقشا نىشانى – «ماڭگىلىك ەل» سالتانات قاقپاسى. الەمدەگى ساناۋلى قالالارعا ءتان ەرەكشە ساۋلەتتىك مۇنداي تۋىندى ادەتتە جەڭىس رۋحىن اسقاقتاتۋ نەمەسە جاسامپاز جەتىستىكتەردىڭ قۇرمەتىنە قالانىڭ كىرەبەرىسىنە, ۇلكەن جولدىڭ بويىنا ورناتىلادى. ال استاناداعى سالتانات قاقپاسى اسپانمەن تالاسقان ءزاۋلىم عيماراتتاردىڭ ورتاسىنان ويىپ ورىن العان.
ساۋلەت نىسانىنىڭ بيىكتىگى – 20 مەتر. ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ جيىرما جىلدىعى قارساڭىندا اشىلعان قاقپانىڭ سول جاق قاپتالىندا «اقساقال» ءمۇسىنى ورناتىلعان. بۇل – حالىقتىڭ ويى مەن رۋحاني ءولشەمىنىڭ كورىنىسى, دانالىقتىڭ سيمۆولى. ونىڭ قازاقى ەرەكشەلىگىن ۇلتتىق كيىمىنەن اڭعارۋعا بولادى. سول جاق قاپتالىنداعى «ايەل-انانىڭ» ءمۇسىنى «وتان-انا», «جەر-انا», «انا ءتىلى» سىندى كيەلى ۇعىمدارعا ۇلاسادى. مۇسىندەردىڭ ارقايسىسىنىڭ استىندا قازاقتىڭ «ماڭگىلىك» دارا تاڭباسى ورىن تەپسە, ۇستىندە ەلتاڭبا ورنالاسقان. سىرتقى بولىكتىڭ جوعارعى جاعىندا «ماڭگىلىك ەل» جازۋى بار. ول – مەملەكەت پەن ۇلتتىڭ ۋاقىتقا تاۋەلسىز كيەلى قورعانى. قاقپا قابىرعالارى كۇردەلى ۇلتتىق ءورنەكتەرمەن بەزەندىرىلىپ, ورتاسىنا قازاق جاۋىنگەرىنىڭ بەس قارۋىنىڭ ءبىرى – قالقان ورنالاسىپتى. نىساننىڭ ەكى جاعىنداعى «تايقازان» تىنىشتىق پەن توقشىلىقتىڭ, بىرەگەي كوڭىل مەن قوناقجاي پەيىلدىڭ تەرەڭ ۇعىمىن بىلدىرسە كەرەك.
ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ «ءماڭگىلىك ەل» قاقپاسىنىڭ اشىلۋ سالتاناتىندا: «ءبىز بۇل تاماشا جاسامپازدىق قاقپاسىن ەڭبەگىمىزدىڭ, تابىستارىمىزدىڭ بەلگىسى رەتىندە, بولاشاققا وتۋدەگى بەلگىمىز رەتىندە تۇرعىزدىق. قاقپا ءبىزدىڭ جاس, اسەم ەلوردامىز – استانانىڭ تاعى ءبىر سيمۆولىنا اينالاتىن بولادى», دەگەن.
«ماڭگىلىك ەل» ءسوزىنىڭ تەرەڭ تاريحي تامىرى جانە ۇلكەن ماعىنالى ءمانى بار. ءتۇركى شەجىرەسىندە «ءماڭگى» ءسوزى «ءتاڭىر», «قۇداي», «اللا» سوزدەرىمەن ماعىنالاس قولدانىلدى. وسى رەتتە, «ماڭگىلىك ەل» «اللا تاعالانىڭ ەلى, حالقى» دەگەندى ءبىلدىرەدى جانە مەملەكەت پەن ۇلتتىڭ ۋاقىتپەن شەكتەلمەگەن تۇمارى بولماق», دەيدى ساۋلەتشى.
استانانىڭ اجارىن ايشىقتاعان ەسكەرتكىشتەردىڭ ءبىرى – بiرلiك پەن كەلiسiمگە شاقىرىپ, كۇلiمسiرەپ تۇرعان انا بەينەسiندە. قولىندا – بەيبiتشiلiك پەن كوركەيۋدiڭ بەلگiسi سانالاتىن التىن توستاعان. قازاقستاندا تۇراتىن بارلىق حالىقتاردىڭ تاتۋلىعىن ايگىلەيتىن 101 ماساقتان تۇراتىن 40 مەترلiك ستەللا. استىندا ماڭگiلiك الاۋ جانىپ تۇر. بۇل – «وتان-انا» مونۋمەنتi.
ءتورت باتىر
تۇعىرعا ورناتىلعان ات ۇستiندەگى قاھارمان باتىر ەسiل جاعاسىندا ەل تىنىشتىعىن كۇزەتكەن ساقشىداي قالت ەتپەي تۇر. بۇل – حان كەنەنiڭ ءمۇسiنi. قازاقتىڭ سوڭعى حانى.
كەنەسارى قازاق دالاسىنا ءوڭمەڭدەي كىرىپ, باسا-كوكتەي ءتورگە وزعان وزبىر باسقىنشىلاردىڭ, ەل تىنىسىن تارىلتقان وتارلاۋشىلاردىڭ ىرگە بەكىتىپ, ورنىعىپ قالماۋى ءۇشىن جان الىسىپ, جان بەرىسكەن شايقاس جولىن تاڭداپ الدى. ەل ەركىندىگىن اڭساعان سول قاسيەتتى جورىق جولىندا شەيىت بولدى.
قازاق باتىرلارىنىڭ ەرلىك ءداستۇرىن دارىپتەيتىن استانا ءتورىندەگى تاعى ءبىر تۇعىرلى ورىن – «قازاقتىڭ قامال قورعانى» قانجىعالى قارت بوگەنباي باتىر ەسكەرتكىشى. ەل بىرلىگى, قازاق جەرىنىڭ ازاتتىعى جولىندا الپىس جىلدان اسا اتتان تۇسپەي اتا جاۋمەن الىسقان بوگەنباي اقشا ۇلىنىڭ ۇلى ساردار رەتىندەگى قاھارماندىق تۇلعاسىن سومداعان تالاي جورىقتارى تۋرالى جىر-شەجىرەلەر عاسىرلار بويى ۇرپاققا ۇلاعات بولىپ كەلەدى. التى الاشتىڭ باس ساردارى, حاس باتىرى بوگەنبايدىڭ اتا قونىسى – استانا ىرگەسىندەگى ەرەيمەن ءوڭىرى. سوندىقتان بۇل ماڭداعى ەل مەن جەر تاريحىندا باتىرعا قاتىستى ايتىلاتىن دەرەكتەر دە مول.
حالىق قاھارمانى, قازاقتىڭ ءبىرتۋار پەرزەنتى باۋىرجان مومىش ۇلىنا دەگەن ۇرپاق ءسۇيىسپەنشىلىگى شەكسىز. استانا قالاسىنداعى باتىر ەسىمىمەن اتالاتىن داڭعىلدىڭ بويىنا ورناتىلعان باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ ەسكەرتكىشى دە سول سۇيىسپەنشىلىك بەلگىسى.
باۋكەڭ جۇرگەن جولمەن ون جەتى جاسىندا جاسانعان جاۋعا جاسىنداي ءتيىپ, ون توعىز جاسىندا اققان جۇلدىزداي قىرشىن كەتكەن ءاليانىڭ دا ماڭگى وشپەس ەرلىگىن جەڭىس داڭعىلىنىڭ بويىنداعى ەسكەرتكىشى اسقاقتاتا تۇسكەن. باسقىنشىلارعا قارسى بولعان بوستاندىق شايقاسىندا قاسىق قانىن قيعان شىعىس جۇلدىزى قازاق قىزدارىنىڭ قايسارلىعىن تاعى دا ءدالەلدەپ ەدى.
كۇي كۇمبىرلەتىپ, جىر تاسىتقان...
كوزى تىرىسىندە ساتسiزدەۋ سومدالعان اباي ەسكەرتكiشiنە كوڭiلi تولماعان كورنەكتi عالىم رىمعالي نۇرعالي: «ەڭسەلi ەلiمiزدiڭ ەلدiگiن ايقىندايتىن اباي ەسكەرتكiشi ەلوردانىڭ تورiندە تۇرۋى كەرەك», دەگەن ەدi. عالىمنىڭ ارمانى ورىندالىپ, التى جىل بۇرىنعى استانا كۇنi قارساڭىندا اباي جانە بەيبiتشiلiك كوشەلەرiنiڭ قيىلىسىنان كورگەن جاننىڭ كوزi سۇيسiنەتiن ەسكەرتكiش بوي كوتەردi. ۇلى اقىن تۇعىرىنىڭ جانىندا تالاي اقىن جىر وقىدى. دەرەكتi جانە كوركەم شىعارمالاردان ۇزiندiلەر تىڭدالدى. تالاي باسپاگەر كiتاپ كورمەسiن ۇيىمداستىردى. اقىننىڭ تۋعان كۇنىنە وراي وتەتىن جىل سايىنعى اباي وقۋلارى دا وسى جەردە قورىتىندىلاندى.
قولىنا قاسيەتتى قارا دومبىراسىن ۇستاپ, كەڭ شاپانىنىڭ ءوڭىرىن اشىپ, ىستىق قۇشاعىمەن الىپ دالانى قۇشقالى تۇرعان قارت جىراۋدىڭ ەلورداداعى قولا ءمۇسىنىنىڭ جالپى بيىكتىگى ون ەكى مەتردەن اسادى. قاسيەتتى سوزىمەن ەلىن ءسۇيىپ, الاتاۋدىڭ سەلىندەي اعىندى جىرلارىمەن جەرىنە قورعان بولا بىلگەن جامبىل-جىردىڭ قاسيەتى استانا تورىندە اسقاقتاپ تۇرعانداي.
ءحىح عاسىردا ءومىر ءسۇرىپ, عاجايىپ تۋىندىلاردى ومىرگە اكەلگەن داۋلەسكەر كۇيشى قۇرمانعازى ساعىرباي ۇلىنىڭ «سارىارقا» كۇيى بۇكىل دۇنيەنى شارلاپ, قازاقتىڭ مۋزىكاسىن الەمگە پاش ەتكەن. ۇلى كۇيشىنىڭ ەسىمىن ۇلىقتاۋ ماقساتىندا بىرنەشە كوشەگە, مادەنيەت ۇيىنە, تەاترعا اتى دا بەرىلدى. اتاقتى كۇيشىنىڭ ەسكەرتكىشى سارىارقانىڭ ءدال توسىندەگى سامالاداي شاھاردىڭ سارىارقا داڭعىلىنا دا ورنالاسقان.
استاناداعى كۇيشى ەسكەرتكىشى تۋرالى ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ بىلاي دەگەن: «حالقىمىزدا وسى دومبىراعا جان بەرىپ, قۋ تاقتايدىڭ كومەيىنە كۇللى قازاقتىڭ رۋحىن سىيعىزعان تالاي داۋلەسكەرلەر وتكەن. ولاردىڭ ءبىرى ءارى بىرەگەيى – ۇلى كۇيشى قۇرمانعازى. ونىڭ «سارىارقا», «اداي», «قايران شەشەم», «بالبىراۋىن», «كىشكەنتاي» كۇيلەرى ءار قازاقتىڭ جادىندا بولسا كەرەك. قازاق باردا, كۇي قۇدىرەتى قۇرمانعازىنىڭ ەسىمى ەش وشپەيدى. ونىڭ كۇيىنە ارقاۋ بولعان سارىارقا, ۇلى دالامىز دا بۇگىندە الەمگە تانىلدى».
قۇرمانعازى – اڭىزعا اينالعان تۇلعا, حالىقتىڭ «كۇي اتاسى» دەپ اسپەتتەۋى دە سوندىقتان.
بۇل – استاناداعى ەسكەرتكىشتەردىڭ بىرەگەيلەرى. ايتپەسە, ەلورداداعى تاستۇعىرلاردىڭ سانى ەلۋگە جاقىن. ءبارى دە تاريحتى تارقاتادى, شەجىرەدەن سىر شەرتەدى, ەلدىگىمىزدى ەكشەيدى, ازاتتىعىمىزدى ايعاقتايدى, ۇرپاق ءۇنىن ەستىرتەدى. بارىنەن دە تاعىلىم مەن ءتالىم الامىز. وسىنداي مۇرامىز بەن جادىگەرىمىز باردا وتكەنىمىز وشپەك ەمەس, بولاشاعىمىزدان دا العىس ەستىرمىز. تەك جالعاسىن تاپقاي دەڭىز...
اسحات رايقۇل
