جاھاندىق ايەلدەر ءسامميتى: جاراسىمدى كەلىسسوزدەر الاڭى

بۇعان دەيىن حابارلانعانىنداي, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى, قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ جانىنداعى ايەلدەر ىستەرى, وتباسىلىق-دەموگرافيالىق ساياسات جونىندەگى ۇلتتىق كوميسسيانىڭ ءتورايىمى گۇلشارا ابدىقالىقوۆا ۇستىمىزدەگى جىلعى 9-11 ماۋسىم ارالىعىندا پولشادا جۇمىس ساپارىمەن بولدى.  مەملەكەتتىك حاتشى ۆارشاۆا قالاسىندا وتكەن «تسيفرلى تەحنولوگيالار داۋىرىندە ايەلدەر ينكليۋزيۆتىك ەكونوميكانى قۇرۋ جولىندا» اتتى جاھاندىق ايەلدەر سامميتىنە قاتىستى, سونداي-اق, پولشانىڭ بىرقاتار لاۋازىمدى ادامدارىمەن, حالىقارالىق جيىنعا كەلگەن دەلەگاتسيا جەتەكشىلەرىمەن ەكىجاقتى كەزدەسۋلەر وتكىزدى. قازاقستان ورتالىق ازياداعى, ال پولشا ورتالىق ەۋروپاداعى كوشباسشى مەملەكەتتەر ساناتىندا تۇرعاندىقتان, قوس تاراپ ەكىجاقتى قارىم-قاتىناستاردىڭ بارلىق سالالارى بويىنشا جان-جاقتى جاندانۋىنا ءوزارا مۇددەلىلىك تانىتىپ كەلەدى. تاريحقا كوز جۇگىرتسەك, ءحىح عاسىردان ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسقا دەيىنگى ارالىقتا قازاقتىڭ بايتاق دالاسىنا 150 مىڭنان استام پولياك كۇشپەن قونىس اۋدارىلدى. قونىس تەپكەن عاسىر ىشىندە پولياكتار, اتاپ ايتقاندا, بەلگىلى زەرتتەۋشىلەر گۋستاۆ زەلينسكي, ادولف يانۋشكەۆيچ,  برونيسلاۆ زالەسسكي, الەكساندر زاتاەۆيچ قازاقتىڭ باي مادەنيەتى مەن تاريحىنا, ەتنوگرافياسى مەن گەوگرافياسىنا ەرەكشە دەن قويىپ, زەرتتەۋ جۇرگىزدى. ناقتىراق ايتساق, گۋستاۆ زە­لينسكي 1842 جىلى قازاقتار ءومى­رىنەن رومانتيكالىق پوەما جازىپ, ول كەيىننەن ورىس, چەح, نەمىس, يتا­ليا, اعىلشىن تىلدەرىنە اۋدارىل­دى. ال بەلگىلى ەتنوگراف ادولف يانۋش­كەۆيچتىڭ قازاق دالاسىنا جا­ساعان ساياحاتى بويىنشا قالدىرعان ەتنوگرافيالىق جازبالارى ءالى كۇنگە ءوزىنىڭ قۇندىلىعىن جويماي كەلەدى. سونداي-اق, تاريحشى ءارى سۋرەتشى برونيسلاۆ زالەسسكي 1851 جىلى قاراتاۋ ەكسپەديتسياسىنا قاتىسىپ, سول ساپاردا قايتالانباس كارتينالارىن مۇرا ەتىپ قالدىرسا, مۋزىكاتانۋشى الەكساندر زاتاەۆيچ قازاق مۋزىكالىق فولكلورىنىڭ انتولوگياسىن جاساپ, سوڭىنان «قازاقتىڭ 1000 ءانى» اتتى بەلگىلى زەرتتەۋ تۋىندىسىن قالدىرىپ كەتتى. سونىمەن بىرگە, بۇگىندە ۇلى اباي­دىڭ پولياك تىلىنە اۋدارىلعان شىعار­مالارى حالىق اراسىندا كەڭى­نەن تانىمال. ەلىمىزدىڭ كوپ­تە­گەن قالالارىندا ادولف يانۋشكە­ۆيچ اتىندا كوشەلەر بار, استانا­داعى قازاق ۇلتتىق مۋزىكا اكا­دە­ميا­سىنىڭ ءبىر زالى الەمگە ايگىلى مۋزى­كانت فرەدەريك شوپەننىڭ قۇرمە­تىنە قويىلعان. اتاپ وتەر جايت, ۆار­شاۆادا «قازاق» كوشەسى اشىلعان. قازاقستان-پولشا قارىم-قا­تى­ناستارى ساياسي, ساۋدا-ەكونو­ميكالىق, مادەني-گۋمانيتارلىق, يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق, ءوڭىر­ارالىق جانە باسقا دا سالالار بويىنشا ءورىستى دامىپ كەلەدى. ەكى ەل اراسىنداعى ديپلوماتيالىق قارىم-قاتىناستار 1992 جىلى ساۋىردە ورنىعىپ, 1994 جىلى ەلىمىزدە پولشا ەلشىلىگى اشىلدى. 2000 جىل­دىڭ قازان ايىنان بەرى پولشادا قا­زاقستان ەلشىلىگى قىزمەت ەتەدى. رەس­مي ۆارشاۆا قازاقستانداعى پولياك دياسپوراسىنىڭ جايلى ءومىر ءسۇرۋى­نە جانە ولاردىڭ قالاۋىمەن تاري­حي وتاندارىنا ورالۋىنا  جاع­داي جاساۋعا مۇددەلى. ديپلوماتيالىق بايلانىستار ورنىققالى بەرى ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ پولشادا ەكى رەت ساپارمەن بولدى. پولياك ۇلتىنان شىق­قان الەمگە ايگىلى ءدىني تۇلعا, ريم پاپاسى يوانن پاۆەل ءىى-ءنىڭ 2001 جىلى استاناعا كەلگەن تاريحي سا­پا­رى ەكى مەملەكەت اراسىنداعى رۋ­حا­ني جاقىنداستىق پەن ءوزارا ءتۇ­سى­نىس­تىكتىڭ تەرەڭدەۋىنە ەلەۋلى ۇلەس قوستى. سلاۆيان ەلدەرى ىشىندە رەسەيدەن كەيىنگى ەكونوميكالىق الەۋەتى مەن حالىق سانى جاعىنان ەكىنشى ورىندا تۇرعان پولشا قازاقستاننىڭ ورتالىق جانە شىعىس ەۋروپاداعى جەتەكشى سىرتقى ەكونوميكالىق سەرىك­تەسى بولىپ قالۋدا. قازاق­ستان­نىڭ الەم ەلدەرىمەن اراداعى تاۋار اينالىمىنىڭ كولەمى بويىن­شا پولشا 17-ءشى ورىندا تۇر. پولشا ۇكىمەتىنىڭ 2013-2016 جىلدارعا ارنالعان پەرسپەك­تيۆالىق نارىقتاردى يگەرۋ ءجو­نىندەگى باعدارلاماسىنا سايكەس, قازاقستان ىرگەلى مەملەكەتتەر برا­زيليا, كانادا, تۇركيا جانە ال­جير ەلدەرىمەن بىرگە كەلەشەگى زور ەكونوميكالىق نارىقتاردىڭ ال­عاشقى بەستىگى قاتارىندا  تىزىمگە ەنگەن. بۇگىنگى تاڭدا پولشانىڭ قازاقستانمەن اراداعى تاۋار اينالىمى اتالعان ەلدىڭ ورتالىق ازياداعى جالپى تاۋار اينالىمى كولەمىنىڭ 70%-ىن قۇرايدى. ستاتيستيكا كوميتەتىنىڭ مالىمەتىنشە, 2015 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ەكى ەل اراسىنداعى   ساۋدا اينالىمى 1,13 ملرد. دوللار بولدى. پولشاعا جاساعان جۇمىس ساپارى اياسىندا مەملەكەتتىك  حاتشى 9 ماۋسىم كۇنى مينيسترلىك دوڭگەلەك ۇستەلى وتىرىسىنا قاتىستى. گ.ابدىقالىقوۆا اتالعان جيىندا سويلەگەن سوزىندە مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىندا ەلىمىزدىڭ الدىنا الەمنىڭ ەڭ وزىق وتىز مەملەكەتىنىڭ قاتارىنا كىرۋ جونىندە مىندەت قويعانىن اتاپ ءوتتى. بۇل ماقساتقا قول جەتكىزۋ ءۇشىن قازاقستاندا مەملەكەتتىڭ ەسەپتىلىگىن ارتتىرۋعا, زاڭنىڭ تورەلىگىن قامتاماسىز ەتۋگە, ەكونوميكانى ارتاراپتاندىرۋعا جانە ادامي كاپيتالدىڭ جان-جاقتى دامۋىنا باعىتتالعان اۋقىمدى ينستيتۋتتىق  رەفورمالار جۇرگىزىلۋدە. گۇلشارا ناۋشاقىزى قازاق­ستاندا قازىرگى زامانعى ينكليۋزيۆتىك ەكونوميكانىڭ دامۋىنا بارلىق جاعداي جاسالىپ جاتقانىن ايتتى. مەملەكەتتىك حاتشى «بيز­نەس­تىڭ جول كارتاسى-2020», «جۇمىس­پەن قامتۋدىڭ جول كارتاسى-2020», جەڭىلدىكپەن نەسيەلەۋ باعدار­لامالارى, ونىڭ ىشىندە ەۋروپا قايتا قۇرۋ جانە دامۋ بانكى, ازيا دامۋ بانكىمەن بىرلەسكەن جوبالار ارقىلى مەملەكەتتىك باعدارلامالار ىسكە اسىرىلىپ جاتقانىنا توقتالدى. مەملەكەتتىك حاتشى, سونداي-اق, رەسپۋبليكامىزدا جۇرگىزىلىپ جاتقان شارالار ايەلدەردىڭ ەل ەكونوميكاسىنا قاتىسۋىن كەڭەيتۋگە مۇمكىندىك تۋعىزعانىن اتاپ كورسەتتى. ماسەلەن, بۇگىندە ايەلدەردىڭ بيزنەستەگى ۇلەسى 50%-دى قۇرايدى, ايەلدەردىڭ 42%-ى شاعىن جانە ورتا بيزنەس كاسىپورىندارىن باسقارىپ وتىر. ايەلدەردىڭ جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى 2006 جىلعى 9,2%-دان 2015 جىلى 5,6%-عا ازايدى, ال ەڭبەكاقىنىڭ گەندەرلىك الشاقتىعى 2006 جىلعى 62%-دان 2015 جىلى 67%-عا دەيىن ازايدى. قازاقستان «جۇمىس ىستەپ جاتقان ايەلدەر, ەرلەرمەن سالىستىرمالى ۇلەسى» اتتى كورسەتكىش بويىنشا دۇنيەجۇزىلىك ەكونوميكالىق فورۋمنىڭ جاھاندىق باسەكەگە قابىلەتتىلىك يندەكسى بويىنشا 2015 جىلى 26-شى ورىنعا يە بولدى. سامميت شەڭبەرىندە مەملەكەتتىك حاتشى گ.ابدىقالىقوۆا پولشا رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەمەر-ءمينيسترى ب.شىدلومەن كەزدەستى. تاراپتار قازاقستان-پولشا قارىم-قاتىناستارىنىڭ وزەكتى ماسەلەلەرىن تالقىلادى. كەزدەسۋ بارىسىندا مەملەكەتتىك حاتشى پولشانىڭ قازاقستان ءۇشىن ەۋروپالىق وداقتاعى, ورتالىق جانە شىعىس ەۋروپاداعى ماڭىزدى سەرىكتەسى بولىپ تابىلاتىنىن جانە ەل باسشىلىعىنا قازاقستاننىڭ دۇنيەجۇزىلىك ساۋ­دا ۇيىمىنا كىرۋىنە قولداۋ كورسەتكەنى مەن استانا قالاسىندا وتەتىن ەكسپو-2017 حالىقارالىق كورمەسىنە قاتىساتىندارى ءۇشىن ريزاشىلىق تانىتتى. مەملەكەتتىك حاتشى كەزدەسۋ كەزىندە, سونداي-اق, پولشا تاراپى قازاقستاننىڭ  2017-2018 جىلدارعا بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ تۇراقتى ەمەس مۇشەلىگىنە ءوتۋ جونىندەگى كانديداتۋراسىنا قولداۋ جاسايتىندىقتارىنا سەنىم ءبىل­دىردى. گ.ابدىقالىقوۆا ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ  شىۇ, ەقىۇ, يىۇ, تمد, ۇقشۇ جانە وزگە دە بەدەلدى حالىق­ارالىق ۇيىمدارعا توراعالىق ەتكەن تاجىريبەسى بار ەكەنىن ايتىپ, حا­لىقارالىق جانە وڭىرلىك قاۋىپسىز­دىكتى قامتاماسىز ەتۋ ىسىنە ەلەۋلى ۇلەس قوسۋعا ءازىر ەكەنىمىزدى جەتكىزدى. پولشا رەسپۋبليكاسى پرەزي­دەن­تىنىڭ زايىبى ا.كورنحاۋزەر-دۋدامەن كەزدەسۋى بارىسىندا گ.ءاب­دىقالىقوۆا ءبىرىنشى حانىمعا ءساميتتىڭ قۇرمەتتى پاترونى رەتىندە شارانى جوعارى دەڭگەيدە ۇيىمداستىرعانى ءۇشىن العىسىن ءبىلدىردى. سونداي-اق, مەملەكەتتىك حاتشى ەكى ەل اراسىندا ءبىلىم سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىقتىڭ بەلسەندى دامۋىن اتاپ ءوتتى. ەكىجاقتى ۇكىمەتارالىق ءبىلىم سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىمگە قول قويىلدى. قازىرگى تاڭدا ۆارشاۆا, كراكوۆ, لودز, پوزنان جانە جەشۋۆ ۋنيۆەرسيتەتتەرىندە 500-دەن استام قازاقستاندىق ستۋدەنت ءبىلىم الۋدا. ءسامميتتىڭ ەكى كۇنى شەڭبەرىندە مەملەكەتتىك حاتشى گەرمانيا, ۆەتنام, مالايزيا ەلدەرىنىڭ دەلەگاتسيا باسشىلارىمەن ەكىجاقتى كەزدەسۋلەر وتكىزدى. كەزدەسۋلەر بارىسىندا اتالعان ەلدەردىڭ قازاقستانمەن اراداعى الەۋمەتتىك-گۋمانيتارلىق باعىتتاعى ىنتى­ماق­تاستىعىن تەرەڭدەتۋ, گەندەرلىك تەڭدىك­تى قامتاماسىز ەتۋدە قالىپتاس­قان ءىس-تاجىريبەمەن ءوزارا ءبولىسۋ ماسەلەلەرى تالقىلاندى. گ.ابدىقالىقوۆا ۆارشاۆادا 11 ماۋسىمدا وتكەن جاhاندىق ايەلدەر ءسامميتىنىڭ جابىلۋ سالتاناتىندا ءسوز سويلەدى. گۇلشارا ناۋشاقىزى ءوزىنىڭ سوزىندە 2017 جىلى استانادا «بولاشاقتىڭ ەنەرگياسى» تاقىرىبى بو­ي­ىنشا مامانداندىرىلعان ەكسپو كورمەسى وتەتىنىن ايتتى. گ.ءاب­­دىقالىقوۆا ەكسپو الاڭىندا جا­­hاندىق ايەلدەر ءسامميتىنىڭ ايا­سىن­دا ايەلدەر فورۋمىن ۇيىم­داس­تىرۋ جوسپارلانىپ وتىرعانىنا توق­تالىپ, سامميتكە قاتىسۋشىلاردى استاناعا ايەلدەر فورۋمىنا شاقىر­دى. مەملەكەتتىك حاتشى بۇكىل الەم­نىڭ بارلىق كوشباسشى ايەل­دەرىن ەكسپو-2017 الاڭىندا جاسىل ەكو­نو­ميكا سالاسىنداعى يننوۆاتسيا­لىق ويلار مەن ۇزدىك تەحنولو­­گيا­لار­دى تالقىلاۋعا اتسالىسۋعا ۇندەدى. ءساميتتىڭ بۇگىنگى تاقىرىبى اسا وزەكتى. الەم ءبىزدىڭ كوز الدىمىزدا جىلدام وزگەرىسكە ۇشىراۋدا. كۇن سايىن ومىرىمىزگە دەندەپ ەنىپ جاتقان جاڭا تەحنولوگيالار پايدا بولۋدا. تسيفرلى تەحنولوگيالار­دى كەڭ تۇردە قولدانۋ دامۋدى جەدەلدەتىپ, تەڭسىزدىكتى ازايتادى, دەگەن پىكىرلەرىن ورتاعا سالعان گ.ءاب­دىقالىقوۆا بۇگىندە اۋقىمدى ەكونو­ميكالىق رەفورمالاردى قولعا الا وتىرىپ, جاڭا تەحنولوگيالارعا ينۆەستيتسيا سالىپ جاتقان ەلدەر ەكونوميكالىق ورلەۋدى جەدەلدەتۋدە ەكەنىن جەتكىزدى. قازاقستاندا قازىرگى زامانعى ينكليۋزيۆتى ەكونوميكانى دامىتۋعا بارلىق جاعداي جاسالۋدا. ويتكەنى, ايەلدەر ەل تۇرعىندارىنىڭ جارتىسىنان استامىن قۇرايدى. سون­دىقتان, ايەلدەر كاپيتالى – بۇل ەكو­نوميكالىق دامۋدىڭ ماڭىزدى فاكتورى, دەپ اتاپ كورسەتتى مەملەكەتتىك حاتشى. گۇلشارا ناۋشاقىزى, سون­داي-اق, ەلىمىزدە ايەلدەر كاسىپ­كەرلىگىنە قولداۋ كورسەتۋ, ولاردى جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتۋ  جانە باسقا دا الەۋمەتتىك جوبالار بويىنشا مەملەكەت تاراپىنان جاسالىپ جاتقان يگىلىكتى شارالاردى تاراتىپ ايتىپ بەردى. سامميت شەڭبەرىندە گ.ءابدى­قالىقوۆا پولشا رەسپۋبليكاسىنىڭ رەسمي وكىلدەرىمەن بىرقاتار كەزدەسۋلەر وتكىزدى. ماسەلەن, پول­شا سەناتىنىڭ ۆيتسە-سپيكەرى م.كوتس­پەن كەزدەسۋ بارىسىندا قازاق­ستان جانە پولشا پارلامەنت­تەرى قوس پالاتالارىنىڭ ءوزارا ىنتىماق­تاستىق بويىنشا توپتىق ءارىپ­تەس­تىكتەرى ءبىزدىڭ پارلامەنتارالىق ءوزارا ءىس-قيمىلعا جاڭا سەرپىن بەرە­تىنىنە نازار اۋداردى. مەملەكەتتىك حاتشى پولشا رەس­پۋبليكاسى پرەزيدەنتى كەڭسەسىنىڭ باسشىسى م.سادۋرسكايامەن كەزدەسۋدە قازاقستاننىڭ حالىقارالىق ستان­دارتتارعا سايكەس ولاردىڭ قۇقىق­تارىنىڭ تولىقتاي ساقتالۋىمەن قازاقستاندا تۇراتىن بارلىق ۇلتتىق توپتاردىڭ مۇددەلەرىن ەسكەرەتىنىن اتادى. ەلىمىزدە ۇلتتىق جانە مادەني جاڭعىرۋ ماسەلەسىمەن اينالىساتىن پولياكتاردىڭ 13 ەتنومادەني بىرلەستىگى جۇمىس ىستەيدى. سونىمەن بىرگە, سامميت اياسىندا گ.ابدىقالىقوۆا پولشا رەسپۋبليكاسىنىڭ وتباسى, ەڭبەك جانە الەۋمەتتىك ساياسات جونىندەگى ءمينيسترى ە.رافالسكايامەن كەزدەستى. كەزدەسۋ بارىسىندا مەملەكەتتىك حاتشى جاڭا ەڭبەك كودەكسىندە جۇمىس بەرۋشى مەن جۇمىسشى اراسىنداعى ەڭبەك قاتىناستارى سالاسىنا مەملەكەتتىڭ ارالاسۋ شەكتەرى ايقىندالعانىن, جۇمىسشىلارعا كەپىلدىكتەرى مەن وتەماقىلارىنىڭ مينيمالدى ەڭبەك ستاندارتتارى بەكىتىلگەنىن ايتا كەلىپ, جۇمىس بەرۋشى تاراپىنان ونىڭ ورىندالۋى باقىلاۋمەن قامتاماسىز ەتىلگەنىنە نازار اۋداردى. سامميت بارىسىندا مەملەكەتتىك حاتشى سامميتكە قاتىسۋ ءۇشىن كەلگەن دەلەگاتسيالار باسشىلارىمەن: ۆەتنام ۆيتسە-پرەزيدەنتى د.تحين­مەن, گەرمانيانىڭ وتباسى, قارت ادامدار, ايەلدەر جانە جاس­تار جونىندەگى فەدەرالدىق مينيستر­لىگىنىڭ پارلامەنتتىك مەملەكەتتىك حاتشىسى ە.فەرنەرمەن, مالاي­زيا­نىڭ ايەلدەر, وتباسى جانە قوعام­دىق دامۋ جونىندەگى ءمينيسترى ر.كا­ريممەن بىرقاتار كەزدەسۋلەر وتكىزدى. كەزدەسۋلەردە ايەلدەردىڭ ەكونوميكالىق ىلگەرىلەۋى, ەلدەر اراسىنداعى حالىقارالىق باستامالار مەن ينۆەستيتسيالىق ءوزارا ءىس-قيمىلعا بىرىگىپ قولداۋ كورسەتۋدىڭ وزەكتى ماسەلەلەرى تالقىلاندى. سامميت سوڭىندا قازاقستان رەسپۋب­ليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى گ.ابدىقالىقوۆا «ايەلدەردىڭ جاhاندىق كوشباسشىلىعىنىڭ ماراپاتتارى» اتتى گالا-كەشكى اسقا قاتىستى. مەملەكەتتىك حاتشى گۇلشارا ابدىقالىقوۆانىڭ پولشاعا جاساعان ءۇش كۇندىك جۇمىس ساپارى جاھاندىق ايەلدەر قاۋىمداستىعىنىڭ وزەكتى ماسەلەلەرى بويىنشا قازاقستاندىق ۇستانىمدى ناقتىلاۋعا, سونداي-اق, قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەن ەۋروپالىق وداق اراسىنداعى كەڭەيتىلگەن سەرىكتەستىك جونىندەگى كەلىسىم ەرەجەلەرىن ىلگەرىلەتۋگە ەلەۋلى ۇلەس قوستى.  گاۋھار قاسىمجانوۆا, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى حاتشىلىعى مەڭگەرۋشىسىنىڭ ورىنباسارى