سوعىستاعى سەرت

– 1943 جىلدىڭ كۇزىندە, دالىرەك ايتقان­دا, 6 قاراشادا ۋكراينانىڭ استاناسى كيەۆ قالاسى جاۋ قولىنان ازات ەتىلدى. ءسويتىپ, 778 كۇنگە سوزىلعان ۇزىلىستەن كەيىن قالا كەڭەس اسكەرلەرىنىڭ قولىنا كوشتى. ءسويتىپ, كەڭ كولەمدى شابۋىلداۋ وپەراتسيالارى باستالدى... 13-15 قاراشا كۇندەرى 38-ءشى ارميا­نىڭ جەكەلەگەن قۇرامالارى مەن 3-ءشى گۆارديالىق تانك ارمياسى كيەۆ قالاسىنىڭ وڭتۇستىگىنە قاراي 80 شاقىرىم جەردە جاتقان بەلايا تسەركوۆ قالاسىن ازات ەتۋ ۇرىستارىن باستاپ كەتەدى. بۇل كەزدە 38-ءشى ارميانىڭ نەگىزگى قۇرامالارى جيتومير, روۆنو, لۋتسك باعىتىنا لاپ قويعان بولاتىن. سونىمەن, ەكى كۇنگە سوزىلعان قيان-كەسكى شايقاستان كەيىن بەلايا تسەركوۆ قالاسى دا جاۋ قولىنان ازات ەتىلەدى. مەنىڭ كرەبەك كوكەم ءوزىنىڭ بولاشاق قايىن اتاسى ساقان اساحاەۆ قاريامەن ءدال وسى بەلايا تسەركوۆ قالاسىنىڭ تۇبىندەگى شايقاستار كەزىندە تانىسادى. كوكەم وسى تۇسقا كەلگەندە «پاۋزا» جاسادى. بۇل ءوزىنىڭ ءسوزى. – اي, تۇمار-اۋ! مىنا شايىڭ سۋىپ قالدى عوي. ءبىز كيەۆتى ازات ەتىپ, ونىمەن قوي­ماي, بەلايا تسەركوۆتى دا جاۋدان تازارت­تىق. ۇنەمى سوعىسا بەرگەن ادامدا ءال قالمايدى. ءبىر ءپاس دەمالىپ, «پاۋزا» جاساۋ اسكەري تاكتيكاعا جاتادى. اڭگىمە ايتقاندا دا سولاي. سەن شايىڭدى ىسىتىپ اكەل. سونان سوڭ ساقان اتاعا جولىققانىمدى, تانىسىپ, بىلىسكەنىمدى باياندايمىن, – دەدى كوكەم جاستىققا جانتايىپ جاتىپ. – مەنىڭ اكەممەن جولىققانىڭشا ءالى ەكى ساماۋىر شاي قايناتىپ اكەلۋ كەرەك شىعار, – دەپ تۇمار اپا شالىنا قاراپ ناز­دانا سويلەدى. – وي-ي, سەنىڭ وسى اسىعىسىڭ-اي! سوندا جولداعى قالالاردى, «ۆاجنىي وبەك­تىلەردى» جاۋدان كىم اراشالايدى؟ قايىن اتامدى جولىقتىرامىن دەپ اسىعۋعا بول­مايدى عوي. ساعان ۇيلەنگەنگە دەيىن, باعا­رادا «ۋچەتچيك» بولىپ جۇرگەنىمدە مەنى ناعاشىلارىم ءبىر تاتار قىزىنا قوسىپ جىبەرە جازداعان. ال مەن اسىققانىم جوق. قۇداي سەنى جولىقتىراتىنىمدى سەزدىرگەن سوندا, – دەپ كوكەم ەندى ماعان قاراپ, كەڭكىلدەي ءبىر ك ۇلىپ الدى. – ساعان داۋا جوق ءاي! – تۇمار اپانىڭ بوج-بوج بولىپ, ابدەن سىلەسى قاتا قايناعان ساماۋ­رىنى كىرگەندە كوكەم «قايىن اتا» حيكاياسىن ايتۋعا دايىن ەدى. – ءبىز ايعا جۋىق قورعانىس شەبىن جاساپ, بەلايا تسەركوۆ قالاسىنىڭ تۇبىندە ايالداپ قالدىق, – دەپ اڭگىمەسىن جالعاعان سىرباز شال قىرىق ءۇشىنشى جىلعا قايتا ورالدى. – ءبىر جارىم اي بويى بەل شەشپەي ۇنەمى شابۋىلداپ كەلە جاتقان ءبىزدىڭ كورپۋسكە ءبىر اپتاداي دەمالىس بەرىلدى. قاتارىمىزدىڭ قاتتى سەلدىرەپ قالعانى بايقالادى. سولداتتار مونشاعا ءتۇسىپ, كيىم­دەرىن بۇتىندەپ ءبىر جاساپ قالدى. سوعىس­تاعى دەمالىس دەگەندى اياقتى اسپانعا كوتە­رىپ قويىپ, قاننەن-قاپەرسىز جاتۋ دەپ تۇسىنبەۋ كەرەك. بۇل كەزدە ەكىنشى ەشالونعا شىعارىلعان جاۋىنگەرلەر جاڭا قورعانىس شەبىن قازادى, وق-ءدارى قورىن جاساقتايدى, جارالىلار تىلعا جىبەرىلەدى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ءبارىبىر تىنىم جوق. مەن كورپۋس شتابىندا بايلانىسشىمىن. وسى كيەۆتى ازات ەتۋ شايقاسىنىڭ الدىندا عانا 52-ءشى ارتپولكتەن وسىندا اۋىسقان بولاتىنمىن. بىزگە ەكى ديۆيزيا, ارنايى جاساقتالعان ءۇش پولك قارايدى. ونىڭ ەكەۋى ارتيللەريا پولكى. سوڭىنا ارتيللەريا ەرتكەن جاياۋ اسكەردىڭ تانكتەن تايسالمايتىنىن ءبىز وسىندا ءجۇرىپ ۇقتىق. كورپۋس كومانديرى گەنەرال مەلنيچۋك دەگەن ۋكراين بولاتىن. دەمالىستىڭ ەكىنشى كۇنى مەنى گەنەرال شاقىردى. ارالىق بولمەدە وزىمە تانىس تەلەفون اپپاراتتارى ورنالاسىپ قالىپتى. بىراق ءالى ءۇنسىز. سويتكەنشە بولماي تاعى دا بەس-التى بايلانىسشى جينالدى. گەنەرالدىڭ بىزگە بەرگەن تاپسىرماسى تىعىز ءارى وتە قۇپيا ەكەن. ءبىزدىڭ ءتۇسىن­گەنىمىز: كيەۆتەن ايىرىلىپ قالعان فاشيس­تەر قاتتى شيرىعۋلى. قارسى شابۋىلعا ازىرلەنۋ ۇستىندە. بۇعان قوسىمشا, كەيبىر ايماقتارعا ديۆەرسانتتار تۇسىرىلگەنى جونىندە اقپارات بار. بەلايا تسەركوۆ قالا­سىنا ورنالاسقان كورپۋس شتابىمەن بايلانىس جەدەل تۇردە قالپىنا كەلتىرىلۋى كەرەك. ءبىزدىڭ مىندەتىمىز: گرەبەنكي, كىشى ول­شانكا, ستروكوۆ جانە فاستوۆ دەرەۆنيالارىندا ورنالاسقان ديۆيزيا شتابتارىنا قورعانىس شەپتەرى مەن تۇنگى كۇزەتتى كۇشەيتۋ تاپسىرىلعانىن جەتكىزۋىمىز كەرەك. جاڭادان تارتىلىپ جاتقان تەلەفون سىم­دارى ءبىر ساتكە دە ۇزىلمەۋى ءتيىس. بۇل ءبىر. ەكىنشى, تۇنگى كۇزەتتىڭ قۇپيا ءسوزى (پارول) قازىرگى ساتتەن باستاپ وزگەرتىلەدى. ول – «شەتەن» («ريابينا»). ال قوسىمشا بۇيرىقتار قولىمىزداعى پاكەتتىڭ ىشىندە. وسىنداي قۇپيا بۇيرىقتى الىپ, بار­لىعىمىز جان-جاققا تەز تاراسىپ كەتتىك. استىمىزعا ءبىر-ءبىر ات بەرىلدى. ماعان تاپ­سىرىلعان گرەبەنكي دەرەۆنياسىنا تەز-اق كەلىپ قالدىم. الدىمنان كۇزەتشىلەر كەس-كەستەپ توقتاتتى. – قۇپيا ءسوز! – دەدى كۇزەتشىلەردىڭ ءىشىن­دەگى تورتپاق دەنەلى مۇرتتى ادام. ءوزى مەنەن الدەقايدا ەرەسەك كورىنەدى. – شەتەن! – دەدىم مەن ءمىز باقپاستان. – مىناۋ نە دەيدى-ەي؟ شەتەنشىلىن ءوزىنىڭ. قارۋىڭدى تاستا دا اتتان ءتۇس. شەتە­نىڭە كورىستىرىپ جىبەرەيىن, – دەدى الگى مۇرت­تى ادام. داۋىسى زور ەكەن. ەكى كۇزەتشى قارۋ­لارىن كەزەنىپ, ەندى بولماسا شۇرىپپەنى باسقالى تۇر. سونىمەن, قويشى ايتەۋىر, ولار مەنى اتىمنان ءتۇسىرىپ, ديۆيزيا شتابىنا جاياۋ ايداپ اكەلدى. شتاب باستىعى مايور شەنىن­دەگى ورىستىڭ وتىزدارعا كەلىپ قالعان جىگىتى مەنىڭ بەرگەن قۇپيا پاكەتىمدى اشىپ وقىعاننان كەيىن جۇزىنە جىلىلىق كەلە باستادى. – جاقسى, جولداس قىزىل اسكەر. بۇيرىق­تى دەر كەزىندە جەتكىزدىڭىز. بىزدەن كەيىنگى ۆاسيلكوۆ قالاشىعىندا ديۆەرسانتتاردىڭ جۇرگەندىگى جونىندە مالىمەت بار. قايتاردا ساق بولىڭىز, – دەدى. شتابتان شىققانىمدا باعاناعى مەنى توقتاتقان كۇزەتشىلەردىڭ ىشىندەگى ءداۋ مۇرتتىسى سول ماڭدا ءالى ءجۇر ەكەن. جىلدام باسىپ مەنىڭ قاسىما كەلدى. – قازاقپىسىڭ؟ – دەدى ول سالعان جەردەن ءجۇزى جادىراپ. – قازاقپىن... – وي, اينالايىن-اي! قىزىل اسكەر كيى­مىن كيگەنىڭمەن, بىرىنشىدەن, ءتۇر-ءتۇسىڭدى اجىراتا الماعان ايىپ مەندە. ەكىنشىدەن, ءبىز بىلمەيتىن قۇپيا ءسوزدى ايتقانىڭدا, ءتىپتى, شوشىپ كەتتىك قوي. سونىڭ الدىندا عانا ديۆەرسانتتار تۋرالى حابارلانعان ەدىك, – دەدى كەشىرىم سۇراعانداي بولىپ. – وقاسى جوق, اعاسى, – دەپ اتىما قاراي جۇرە بەرگەنىم سول ەدى, ول كىسى گۇر ەتىپ قايتا توق­تاتتى. – قاي جەرلىك بولاسىڭ, ىنىشەك؟ – وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنانمىن. بۇرىنعى سىرداريا وبلىسى... – ونىڭ قاي جەرىنەن؟ – شايان اۋدانى. ۇلكەن بوگەن بويىنداعى تالاپ اۋىلىنان بولامىن, – دەپ بۇل جولى تولىق جاۋاپ بەردىم. ويتكەنى, وسىناۋ مىعىم قازاق مەنىڭ جاي-كۇيىمە كوڭىل اۋدارىپ, اكەدەي باۋراپ بارا جاتىر ەدى. – ءوي, جەرلەس بولدىق قوي ءبىز. مەن ارىس­تان بولامىن. سەندەردىڭ اۋىلدارىڭنان اعىپ وتەتىن بوگەن وزەنى ءبىزدىڭ كوكسارايعا دەيىن كەلەدى. باسە, جىلى ۇشىرايسىڭ ءوزىڭ. ەندى ماعان ءىنى بولدىڭ. قايدا جۇرسەڭ دە, امان ءجۇر, – دەپ اتىمنىڭ جۇگەنىن ءوزى شە­شىپ, قولىما ۇستاتتى. كوپ ۇزاماي جيتومير قالاسى ءۇشىن قىرعىن شايقاستار باستالدى. شابۋىل باس­تالار الدىندا ءجيتوميردىڭ تۇبىندەگى گلۋبوچيتسا دەرەۆنياسىنا بەكىنىپ الىپ, ارتپودگوتوۆكانى باستاپ جىبەردىك. اينالا الاي-دۇلەي. جەر-دۇنيە سولق-سولق ەتەدى. سول ۋاقىتتا تەك ءبىزدىڭ 52-ءشى ارتپولكتىڭ ءبىر وزىنەن ءبىر مەزەتتە 300 زەڭبىرەك ىسكە قوسىلدى. وسى شابۋىل كەزىندە باياعى گرەبەنكي دەرەۆنياسىندا ءجون سۇراساتىن مۇرتتى قازاقپەن قايتا ۇشىراستىم. جارا­لانىپ قالسا دا قاتاردان شىقپاي سوعىسا بەرىپتى. مەنى كورگەندە تۋعان بالاسىن كورگەندەي قاتتى قۋاندى. اتىس سايابىر­سىعان ءبىر ءسات ەدى. وكوپ ىشىندە وتىرىپ, جول قاپشىعىمىزداعى «سۋحوي پاەكپەن» جۇرەك جالعادىق. وسى كەزدە باعانالى بەرى ءۇنسىز تىڭداپ وتىرعان تۇمار اپا اڭگىمەگە ارالاستى. – «ناركوموۆسكي» ءجۇز گرامنان دا ىشتىك» – دەمەيتىڭ بە ەدىڭ... – وي, ول كەيىن عوي. «ناگراجدەنيە» بولعاندا. ءجيتوميردى ازات ەتكەننەن كەيىن ءبىزدىڭ كورپۋستان 300-دەي جاۋىنگەردىڭ ءارتۇرلى ناگراداعا ۇسىنىلعانى تۋرالى ەستىپ جۇردىك. ال ەندى وسى جەردە ءبىر قىزىق بار, – دەدى كوكەم تىڭداۋشى ادامىن ەلەڭ ەتكىزەردەگى ادەتىنە باسىپ. سوسىن ءجۇزى جىلىپ ءبىراز ۋاقىت وتىردى دا: – جارىقتىق ساقان قاريا! كوپ بولسا سوندا قىرىققا ەندى كەلگەن قىلشىلداعان جىگىت كەزى ەكەن عوي. بىزگە اكەمىزدەي ەرەسەك كورىنۋشى ەدى. كورپۋس شتابىنداعى ماراپات كەزىندە ساپتا ول كىسى دە بولدى. گەنە­رال مەلنيچۋكتىڭ قولىنان «ەرلىگى ءۇشىن» مەدالىن قاتار الدىق. ماراپاتقا يە بولعاندارعا ارناپ گەنەرالدىڭ اديۋتانتى داستارقان جايعان ەكەن. «ناركوموۆسكي» ءجۇز گرامدى سوندا وتىرىپ ىشتىك. ورمان ىشىندەگى جەرتولەنىڭ الدى ءبىرىن ءبىرى قۇتتىق­تاعان جاۋىنگەرلەر. جانىما كەلىپ, قاپ­سىرا قۇشاقتاعان ادامنىڭ ساقان اعا ەكەنىن بىردەن سەزدىم. – ال ناگراداڭ قۇتتى بولسىن, ءىنىم, – دەپ ساقان اعا تاعى دا قۇشاقتاپ, ءبىر سىلكىپ الدى. – شىركىن, ەلگە امان-ەسەن قايتار كۇنگە دە وسىلاي بىرگە جەتسەك قوي, – دەدى ول تەبىرەنە سويلەپ. – الگىندە بايقادىڭ با, كرەبەك, ناگراداعا ۇسىنىلعانداردىڭ تەڭ جارىمىنا جۋىعىنا «پوسمەرتنو» بە­رىل­دى دەپ حابارلادى-اۋ, ءا. نەبىر جاس ءجى­گىتتەر وپات بولدى عوي. ءالى ءومىردىڭ قىزى­عىن كورمەگەن, ۇيلەنىپ بالالى-شاعالى بولماعاندار سولاردىڭ كوبى. الگىندە تارتىپ العان ءجۇز گرامنىڭ بۋى بويعا تاراپ, ەكەۋمىزدىڭ كوزىمىزگە دە جاس كەلىپ قالدى. – ال ءوزىڭ قالاي, كرەبەك, ۇيلەنىپ پە ەدىڭ؟ – دەدى كەنەت ساقان اعا. – جوق, قايدان ۇيلەنەيىن, وعان جاعداي كوتەرمەدى. ودان سوعىس باستالىپ كەتتى عوي... – ە-ە! جاعداي كوتەرمەدى دەيدى عوي. وسىدان ەلگە امان ورالساق, ءوزىم قىز تاۋىپ بەرەمىن. ءتىپتى, بولماسا ءوزىمنىڭ قىزىمدى بەرەمىن, – دەدى ساقان اعا كۇلە وتىرىپ. – قازاقتىڭ قالىڭ مالى قالمايدى. ماعان قالىڭ مالدىڭ كەرەگى جوق. بىراق كادەسىن جاسارسىڭ. بۇل قالاي, ءا! دۇرىس پا وسىنىم؟ – دەپ ساقان اعا بۇل جولى ەكى يىعىمنان بۇرە ءتۇسىپ, كۇرەكتەي الاقانىمەن ارقامنان قاعىپ-قاعىپ قويدى. مەن قىزارىپ كەتسەم كەرەك. سوندا دا سىر بەرمەگەن بوپ: – قىزىڭىز نەشەدە؟ – دەپ قالدىم نە ايتارىمدى بىلمەي. – بيىل 13-تە. – ە-ە, ءالى جاس قوي... – قىز وسپەي مە, كوكىرەگىڭدى تەسپەي مە, – دەپ نە ءۇشىن ايتقان؟ ءالى-اق جەلكىلدەپ شىعا كەلەدى, – دەپ ساقان اعا ەڭسەرىپ اكەتتى. – كورەمىز, اعا, نيەتىڭىزگە راحمەت! – دەدىم قۇلاعىما جاقسا دا ەندى قاشقاقتاپ. – سەن, كرەبەك, كورەرىمىڭىزدى قوي, – دەدى ساقان اعا ءتۇسىن سۋىتىپ. – مەن ەلگە امان-ەسەن ورالايىق دەپ, جاقسى ىرىممەن ايتىپ وتىرمىن. مەن ەكى سويلەمەيمىن. – ولاي بولسا, جارايدى, اعا! سىزدەي اق كوكىرەك, اڭقىلداعان ادامنان جامان, جاۋتىك قىز تۋماعان شىعار, – دەدىم بۇل جولى نىق سەنىممەن, – اكەلىڭىز قولىڭىزدى! – ە-ە, مۇنىڭ ەندى ءجون! جىگىت وسىلاي بولۋى كەرەك. ارىسقا كەلىپ, اساقاەۆتىڭ ءۇيى قايسى دەسەڭ, كەز كەلگەنى ءجون سىلتەپ جىبەرەدى. اينالايىن, قايدا جۇرسەڭ دە امان ءجۇر... بۇدان كەيىن ءبىزدىڭ كورپۋس قايتا جا­ساق­­تالىپ, 1-ءشى بەلارۋس مايدانىنىڭ قۇرامىنا بەرىلدى. ال ساقان اعا ءبىر ۇرىستا قاتتى جارالى بولىپ, بۇل جولى گوسپي­تالعا جونەلتىلىپتى. سودان ءبىز مايدان دالاسىندا قايتا كەزدەسپەدىك. ول كىسىدەن سول كۇيى كوز جازىپ قالدىم. بىراق ۇمىتا دا المادىم. 1946 جىلى ارميا قاتارىنان بوساعان­نان كەيىن 2-3 اي تۋعان اۋىلىم تالاپتا ءجۇردىم دە, كيروۆ اۋدانىنىڭ امانگەلدى كولحوزىندا تۇراتىن ناعاشى اعام ءابدىل­دانىڭ ۇيىنە امانداسا باردىم. بۇل جەردە دە 10-15 كۇن ءجۇرىپ, ءوز اعايىن-تۋىسىمدى, شەشەمدى كورىپ, كوڭىلدى دەمدەپ, ساعىنىشتى باسقان سوڭ, وسىنداعى وكتيابر كولحوزىنا جۇمىسقا تۇردىم. بىردە ۋچەتچيك, بىردە ماقتا بريگاديرى, ەندى بىردە زووتەحنيك بولا ءجۇرىپ, ابدەن ىسىلدىم دەسەم دە بولادى. مۇندا تۇراقتاپ قالۋىمنىڭ ءمانىسى بار. جۇمىسقا كىرىسكەنىمە 2-3 كۇندەي بولعان ەدى. ءبىر كۇنى ماقتا القابىنا قاراي القىن-جۇلقىن بولىپ اسىعىس كەتىپ بارا جاتقانمىن. «كونتور» دەپ اتالاتىن قالقايعان قورجىن تامعا كەلسەم, جۇرت جينالا قوي­ماپتى. سوناداي جەردە اتىنان ءتۇسىپ, شارباققا شىلبىرىن ءىلىپ جاتقان ادامنىڭ ءتۇر-تۇلعاسى, ءبىتىمى سونداي ىستىق كورىندى. ءبىر كەزدە بۇرىلدى, ونىمەن قويماي بەرى قاراي ءجۇردى. ويپىرىم-اي, مۇنداي دا عاجاپ بولادى ەكەن عوي. كەشە مە, ارعى كۇنى مە ەسىمە ءتۇسىپ: «قايدا ەكەن ساقان اعا؟ ءتىرى كەلدى مە ەكەن سوعىستان؟» – دەگەن سياقتى ويلار سانامدا جۇگىرىپ ءوتىپ ەدى. ال ەندى مىنانى قاراشى, كەلە جاتقان سول ساقان اعانىڭ ءدال ءوزى. – ساقان اعا! امان ەكەنسىز عوي, ساقان اعا, – دەپ الدىنان تۇرا جۇگىردىم. – كرەبەك, باتىر-اۋ, وسىندا جۇرگەنىڭدى نەگە ايتپايسىڭ؟ شاياننىڭ ءبىر بالاسى بىزگە بريگادير بولىپ بەكىدى. اتى – كرەبەك! سوعىستا بولىپتى. ارميادان بوساپ كەلگەن بەتى ەكەن, – دەپ اڭگىمە ايتىپ وتىر كورشى ايەل كەشە كەشقۇرىم. ەلەڭ ەتە قالعانىم... جۇرەگى قۇرعىر سەزگەن ەكەن عوي, اتتاي تۋلاپ... تۇنىمەن ۇيىقتاي المادىم, – دەدى ساقان اعا مەنى قۇشاعىنان بوساتقاننان كەيىن. – ال ۇيگە ءجۇر, قوناق بولاسىڭ... – ءسىز قايدا تۇراسىز؟ ارىستان كەلدىڭىز بە؟ – دەدىم ساسقالاقتاپ. – ارىس قالدى عوي. وسى وكتيابرگە كوشىپ كەلگەنبىز, – دەدى ساقان اعا, – تىڭ جەردى كو­تەرەسىڭدەر دەگەن تاپسىرما بولدى. سونىمەن وسىندامىز. ەندى بۇگىنشە قويا تۇرعىن جۇمىسىڭدى. قازانعا ەتتى دە سالعان شىعار. كەشىكسەم ءبىر جاقسىلىقتىڭ بولعانى. قارايلاماي بۇرقىراتا بەرىڭدەر دەپ تاپسىرما بەرىپ كەتكەن ەدىم اپاڭا... ءسويتىپ, ساقان اعا مەنى ويلانۋعا, بۇرى­لىپ بۇلتارۋعا شامامدى كەلتىرمەي, ۇيىنە الىپ كەلدى. تارالىپ ءوسىپ قالعان بويجەتكەن قىزى بار ەكەن. كىرىپ-شىعىپ ءجۇرىپ شاي داس­تارقانىن جاسادى. ودان ءبىر كىشىلەۋ قىزدى ءبىزدىڭ اپيزامەن قاتار ما دەپ قالدىم. ەسىكتەن سىعالاپ, اڭ-تاڭ بولىپ ول ءجۇر. اتى ءۇرزادا سياقتى. ۇلكەن قىز «ءۇرزادا, انانى اپار, ءۇرزادا, مىنانى اپار» دەپ قويادى. ساقان اعا ەكەۋمىزدىڭ وسىلاي قاراپ بەتتەگەندە باستاعان اڭگىمەمىز ءالى تاۋسىلار ەمەس. ودان نە ۇعىپ, نە قويىپ جاتقانىمدى ءوزىم دە بىلمەيمىن. بىراق كوڭىلىمە ءبىر بەلگىسىز الاڭ كىرگەنىن انىق بايقادىم. – تۇماش, ساماۋرىندى كىرگىزە عوي, بالام! شوعى باسىلدى, – دەگەن شەشە داۋىسى ەستىلدى. سول كەزدە بارىپ ساقان اعا دا: – ۇلكەن ۇل ءالىمحاننان كەيىنگىمىز عوي بۇل تۇماركۇل. شەشەسىنە قولعانات بول­دى دەگەن وسى. تەك ءالى ارىس جاقتى ۇمىتا الماي ءجۇر. مەكتەبىن, وقۋشىلارىن ساعىناتىن سياقتى, – دەپ قويدى. ارىستى ۇمىتا الماي جۇرگەنى – قۇربى­لارى بولسا, ونىڭ جاراسى جەڭىل-اۋ دەگەن ويمەن مەن دە وتىرمىن. ساقان اعانىڭ ۇيىندە كىشىگىرىم توي ءوتتى دەسە دە بولعانداي ەدى. ءبىر-ەكى قاريا, مايداننان كەلگەن ءۇش-ءتورت ادام جينالدى. ول ۋاقىتتاعى اڭگىمەنىڭ بارلىعى سوعىس تۋرالى بولۋشى ەدى. ءبىز دە سول ارنادان اۋىتقي المادىق. بىراق, مايدان دالاسىندا ءجۇر­گەندە بەرگەن ۋادەسى, ەكەۋمىزدىڭ سەرتىمىز جايلى ساقان اعا ءتىس جارعان جوق. العاشىندا ايتسا ەكەن دەپ كۇتىپ ەدىم, سودان سوڭ ايتپاي-اق قويعانىن دا ماقۇل كورگەندەيمىن. وعان سەبەپ تە جوق ەمەس. ەڭ باستىسى: «قازاق مىناداي قىزعا قۇدا تۇسپەي قاراپ وتىرۋشى ما ەدى» دەيدى ىشكى ويىم. ونىڭ ۇستىنە, الگىندە ءبىر قاريا اڭگىمەسىن ساباقتاي وتىرىپ: – ءاي, ساقانجان-اۋ! تۇنەۋكۇنى ۇلكەن قىزىڭا بىرەۋلەردىڭ قۇدا تۇسە كەلگەنى ءجو­نىندە ەستىپ ەدىك, ىڭعاي بەردىڭ بە؟ تە­ڭىن تاپسا, قىز بالانىڭ ءوز الدىنا ءتۇتىن تۇتەتكەنى, وتاۋ يەسى بولعانى ابزال عوي, دەگەن. ءۇي يەسى بۇل ساۋالعا ءمان بەرمەگەندەي سىڭاي تانىتسا دا ۇلكەن كىسىنىڭ سۇراعىن جاۋاپسىز قالدىرعان جوق. – ە-ە, اقساقال! ول مەيمانداردى كۇتتىم. ۇيگە كەلىپ وتىرعان سوڭ اس-سۋىمدى بەردىم. بىراق, «قىزىم ءالى جاس. جاڭا جەردىڭ وي-شۇقىرىنا ۇيرەنە قويعان جوقپىز» دەپ قايتارىپ جىبەردىم, – دەدى. وسىمەن بۇل اڭگىمەگە ەشكىم قايتا ورالعان جوق. سودان قويشى, ايتەۋىر كەش باتتى. ادەمى جىلى ءتۇن ورنادى. باعاناعى قۇج-قۇج قايناعان تورگى بولمەدە ءتورت-اق ادام بارمىز. ساقان اعا, ايەلى, ۇلكەن بالاسى ءالىمحان جانە مەن. كەڭەس كوپكە سوزىلعان جوق. ءسوزدى ساقان اعا باستادى. – مەنىڭ سەندەرگە كوپ ايتا بەرەتىن قارۋلاس ءىنىم كرەبەكتى بۇگىن تاۋىپ الدىم. وق پەن وتتىڭ ورتاسىندا بىرگە بولدىق. جامان سوعىسپادىق دەپ بىلەمىن. مىناۋ وردەن, مەدالدار سونىڭ كۋاسى, – دەپ توردە ءىلۋلى تۇرعان كوستيۋمىن كوزىمەن ءبىر سيپاپ ءوتتى. – «زا وتۆاگۋدى» كەۋدەمىزگە تاعىپ تۇرىپ ەكەۋمىز سەرتتەسكەن بولاتىنبىز. سول سەر­تىم – سەرت! تۇماشىمدى كرەبەككە بەرە­مىن. بۇعان سەندەر نە دەيسىڭدەر؟ – دەگەن. ءبىر ءسات تورگى بولمەدە ۇشقان شىبىننىڭ ىزىڭى ەستىلەتىندەي ۇنسىزدىك ورنادى. ساقان اعانىڭ بايبىشەسى ءبىر نارسە ايتقىسى كەلىپ وقتالدى دا, ايتا المادى. اڭگىمە تىزگىنىن ءالىمحان الدى. – كوكە, ءسىزدىڭ شەشىمىڭىزگە كىم قارسى كەلەدى دەيسىز. كوزىمنىڭ اعى مەن قاراسى تۇماشىمدى رەنجىتپەي جۇرسە بولدى. باسقا نە دەيمىن, – دەپ ءالىمحان دا توقتادى. – شاي اكەلىڭدەر! – دەدى ساقان اعا ساڭق ەتىپ. بۇل كەزدە كۇن ەڭكەيىپ, دالاداعى ىستىقتىڭ اپتابى ءتۇسىپ, اينالاعا مامىراجاي تىرشىلىك ورناي باستاعان ۋاقىت ەدى. از-كەم ەسكەرتۋ: ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ارداگەرى كرەبەك جارماحانبەتوۆ ۋكراينانى, بەلورۋسسيانى, لاتۆيانى, ليتۆانى ازات ەتۋ ءۇشىن بولعان ۇرىستارعا قاتىسىپ, ۇلى جەڭىستى گەرمانيانىڭ كەنيگسبەرگ قالاسىندا قارسى العان. ەكى مارتە «قىزىل جۇلدىز» وردەنىمەن, كوپتەگەن مەدالدارمەن ماراپاتتالعان. سوعىستان امان-ساۋ ەلگە ورالعاننان كەيىن وتىز جىلداي ىشكى ىستەر ورگاندارىندا قىزمەت ەتىپ, ميليتسيا مايورى شەنىندە زەينەتكەرلىككە شىعادى. قۇداي قوسقان قوساعى تۇماركۇل اپا ەكەۋى جەتى ۇل-قىز تاربيەلەپ وسىرگەن. تۇماش اپامىز (ەل سولاي اتايتىن) 1992 جىلى ومىردەن ءوتتى. ال كرەبەك كوكە ۇلى جەڭىستىڭ 70 جىلدىعىن اتاپ وتۋگە تۋرا 65 كۇن قالعاندا باقيلىق بولىپ كەتتى. سەيىتحان زەبەرحان ۇلى, جۋرناليست, ب.بۇلقىشەۆ اتىنداعى سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى