قازاق اەروفوتوگەودەزياسى جاڭا بەلەستە

قازاقستان اۋماعىن  اەروفوتوعا ءتۇسىرۋ بۇدان 80 جىل بۇرىن جۇزەگە استى قازاقستان اەروفوتوگەودەزيالىق ىزدەستىرۋ مەملەكەتتىك ينستيتۋتى رەسپۋبليكامىزداعى جەرگە ورنالاستىرۋ قىزمەتىنىڭ ەڭ ەجەلگى كاسىپورنى بولىپ سانالادى. بۇگىنگى تاڭدا اتالمىش مەكەمە ءوزىنىڭ قۇرىلۋىنىڭ 80 جىلدىق مەرەيتويىن اتاپ وتۋدە. سالتاناتتى ءىس-شاراعا وراي كاسىپورىننىڭ تاريحى مەن دامۋ بولاشاعى تۋرالى «اۋىل شارۋاشىلىعى اەروفوتوگەودەزيالىق ىزدەستىرۋ مەملەكەتتىك ينستيتۋتى ء(اشاىمي)» شارۋاشىلىق جۇرگىزۋ قۇقىعىنداعى رەسپۋبليكالىق مەملەكەتتىك كاسىپورنىنىڭ ديرەكتورى, قر ۇلتتىق ينجەنەرلىك اكادەميانىڭ كوررەسپوندەنت-مۇشەسى, ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى  ابدىعالي بەگمانوۆتى اڭگىمەگە تارتقان ەدىك. – ابدىعالي سالبەك ۇلى, سول وتكەن عاسىردىڭ 30-ىنشى جىلدارى بۇل كاسىپورىندى قۇ­رۋ قانداي ومىرلىك قاجەتتى­لىكتەن تۋدى دەپ ويلايسىز؟ جال­پى, مەكەمە قالاي دۇنيەگە كەلدى؟ – كاسىپورىننىڭ دۇنيەگە كەلۋ كەزەڭى جاڭادان قۇرىلىپ جاتقان كولحوزدار مەن سوۆحوزدارداعى اۋىلشارۋاشىلىعى ءوندىرىسىن ۇيىمداستىرۋ ناۋقانىمەن تۇسپا-تۇس كەلدى دەسەك قاتەلەسپەيمىز. جاڭادان وتاۋ تىككەن كەڭەستىك شارۋاشىلىقتاردىڭ وركەندەپ قاناتىن جايۋى ءۇشىن ونىڭ نەگىزگى ءوندىرىس قۇرالى رەتىندە ەڭ الدىمەن جەر قورىن زەرتتەۋ قاجەت بولدى. سول كەزدە رەسپۋبليكاداعى اۋىل­­شارۋاشىلىعى القاپتارىن كارتوگرافيالاۋعا دەگەن زارۋلىك تۋدى. بۇل ماسەلەنى شەشۋ, ءاسى­رەسە  تەز ارادا شەشۋ تەك اە­رو­­فوتوتۇسىرۋ كومەگىمەن عانا ىسكە اسىرۋعا بولاتىن ەدى. اقى­رى 1936 جىلى الماتىدا ءماس­كەۋدىڭ «سەلحوزاەروسەمكا» كا­سىپورنىنىڭ تۇڭعىش قازاق فيليالى اشىلادى. مەكەمەگە جەرگە ورنالاستىرۋ, اۋىلشارۋاشىلىعى ءۇشىن كارتوگرافيالاۋ, توپىراق قىرتىسى مەن گەوبوتانيكالىق زەرتتەۋ­لەر جاساۋ, مەليوراتيۆتىك-جول جانە كەڭشارلار قۇرىلىسى ءۇشىن جەر قورلارىن ىزدەستىرۋ مىندەتى جۇكتەلدى. ورتا ازيا رەسپۋبليكالارى مەن التاي ولكەسىنىڭ جەرلەرىن تۇگەندەۋ ءىس-شارالارى دا وسى جاڭادان قۇ­رىلعان مەكەمەنىڭ موينىنا ارتىلدى. – 80 جىل از ۋاقىت ەمەس. وسى مەرزىم ىشىندەگى قا­زاق فيليا­لىنىڭ ءجۇرىپ ءوت­كەن, بۇگىنگە دەيىن سان قىر­لى, اۋ­قىمدى اتقارعان جۇمىس­تارى تۋرالى قىسقاشا ءتۇيىن­دەپ ايتىپ بە­رىڭىزشى؟ – ارينە, كاسىپورىن ءوزىنىڭ دامۋ تاريحىندا تالاي-تالاي قيىن كۇردەلى سوقپاقتاردى باسىپ ءوتتى. وندىرىستىك بازانى قالىپتاستىرۋ مەن دامىتۋ, كادرلار قۇرامىن دايارلاۋ جۇمىستارى وڭاي بولمادى. 30-شى جىلدار عوي. قازاق فيليالى كاسىبي جۇمىستارىن ورىنداۋعا ارنالعان ءدال گەودەزيالىق اسپاپتارمەن, فوتوگراممەتريالىق قۇرالدارمەن جانە ۇشا ءجۇ­رىپ سۋرەتكە تۇسىرەتىن جاب­دىقتارمەن جەتكىلىكتى دارە­جەدە قامتاماسىز ەتىلمەدى. فوتو­پلانداردىڭ رەپرودۋكتسيالارىن دايىنداۋعا ارنالعان اپپاراتۋرالارى دا بولعان جوق, سوندىقتان دا كا­سىپورىنعا ارا-تۇرا قازاق كارتا جاساۋ كاسىپورنىنىڭ تەحنولوگيالىق قۇرال-سايمان­دارىن پايدالانۋعا تۋرا كەلدى. كاسىپورىنعا سوعىس ءجۇرىپ جاتقان 1941-1945 جىلدارى تىم اۋىر سوقتى. استىق وندىرەتىن اۋداندار مەن قورعانىس ونەركاسىبى كاسىپورىندارىن جوسپارلى-كارتوگرافيالىق ماتەريالدارمەن قامتاماسىز ەتۋ جۇمىستارى قاتار جۇرگىزىلدى. مەكەمەنىڭ 50-دەن استام قىزمەتكەرى كاسىبي زارۋلىككە قاراماستان  وتان قور­عاۋ ءۇشىن مايدانعا اتتاندى. اە­رو­­گەودەزيا وندىرىسىندە قالعان ايەل­دەر جۇمىس ورىندارىنان كەت­پەستەن كۇن-ءتۇن دەمەي جۇمىس ىستەدى. تىڭ جانە تىڭايعان جەر­لەردى يگەرۋ كەزەڭىندە – 1955 جىلدان باس­تاپ 1959 جىل ارا­لىعىندا ءبىزدىڭ كاسىپورىن جاڭادان قۇرىلىپ جاتقان سوۆ­حوزدار ءۇشىن 30 ميلليوننان استام گەكتار القاپتاردى زەرتتەۋ, اۋىلشارۋاشىلىعىنا دەشيفرلاۋ جانە جوسپارلى-كارتوگرافيا­لىق ماتەريالدارىن دايىنداۋ جۇمىستارىن جۇزەگە اسىردى, ياعني, ءىس جۇزىندە قازاقستاننىڭ ايدالعان تىڭ جەرلەرىنىڭ بارلىق كولەمىن زەرتتەپ, زەردەلەپ شىقتى. «ءاشاىمي» رمك ورىندايتىن, اتقاراتىن جۇمىستاردىڭ نەگىزگى تۇرلەرى تومەندەگىدەي بولىپ كەلەدى: ەڭ ءبىرىنشى, اەروفوتوتۇسىرۋ جۇمىستارى –  دالالىق دەشيفرلاۋ ماتەريالدارىن پايدالانا وتىرىپ, راستر نەگىزىندە 1:10000, 1:25000, 1:50000 ماسشتابتارىندا ساندىق تالاپ ۇلگىسىندەگى اۋىل شارۋاشىلىق كارتالارى مەن 1:2000 ماسشتابىندا ەلدى مەكەندەردىڭ قۇرىلىس جۇرگىزىلگەن اۋماقتارىنىڭ سان­دىق ۇلگىدەگى اۋماقتارىن  جاساۋ. كاسىپورىن قىزمەتىن تو­پى­راقتانۋ جانە اگروحيميا, گەوگرافيا, اۋىلشارۋاشىلىعىنىڭ مال مەن جەم-ءشوپ ءوندىرىسى كاسىپ­ورىندارى دا قولدانادى. – بۇگىندە ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ءوزى ەلىمىزدىڭ اگرارلىق سەكتورى مەن جەردى ءتيىمدى پايدالانۋ ماسەلەسىنە ەرەكشە كوڭىل ءبولىپ وتىرعان شاقتا, ونىڭ ۇستىنە قازىر رەس­پۋبليكامىزدا جەر رەفورماسى بويىنشا رەسپۋبليكالىق كوميسسيانىڭ اپتا سايىنعى وتىرىسىنا حالىقتىڭ نازارى اۋىپ وتىرعان تۇستا  «ءاشاىمي» رمك قىزمەتىنىڭ الار ورنى قانداي دارەجەدە بولۋى ءتيىس؟ – ساپالى جوسپارلى-كار­توگرافيالىق ماتەريالدار­دىڭ ارقاسىندا جاسالعان جەر­گە وڭ­تايلى مونيتورينگ جۇرگىزۋ اگرارلىق جانە وندىرىستىك سەكتوردا جەردى ءتيىمدى پايدالانۋدىڭ باستى نەگىزگى كورسەتكىشى بولىپ تابىلادى. ءبىزدىڭ جوسپارلى-كارتوگرافيالىق ماتەريالدارىمىز كەزەكشى كاداسترلىق كارتا ورنىنا جۇرەدى. اۋىلشارۋاشىلىعىنا قا­­­جەتتى توپىراق قىرتىسىن زەرت­تەۋ مەن گەوبوتانيكالىق ءىز­دەستىرۋلەردىڭ جانە ءتۇسى­رىلىمدەردىڭ بارلىق ءتۇر­لەرى اەروفوتوتۇسىرۋ ماتەريال­دارىنىڭ جيناقتالعان ءما­لىمەتتەرىنە سايكەس ءجۇر­گى­زى­لەدى. اسىرەسە, جەر قىرتىسىن زەرتتەۋشىلەر ءىس بارىسىندا ءوز جۇمىستارىن ناقتى دا ءدال ورىنداۋ ءۇشىن فوتوبەينەلەۋلەردى مۇقيات پايدالانادى. قازىرگى ۋاقىتتا ءبىزدىڭ مەكەمە قازاق­ستاننىڭ جەر اۋماقتارى مەن بۇرىنعى كسرو-نىڭ التاي ءول­كەسىندەگى اەروفوتوتۇسىرۋ جوس­پار­لى-كارتوگرافيالىق ما­تەريالدارىن دايىندايتىن جال­عىز كاسىپورىن بولىپ تابىلادى. ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ تاپسىرماسى بويىنشا 2012-2014 جىلدارى ءبىزدىڭ كاسىپورىن  اۋىل شارۋاشىلىعى اينالىمىنا تارتىلعان اۋىل شارۋاشىلىق القاپتاردى تۇگەندەۋ بويىنشا اۋقىمدى جۇمىستاردى ىسكە اسىردى. كاسىپورىن جارعىسىنا «وبلىستاردىڭ, اۋدانداردىڭ, ەلدى مەكەندەردىڭ اكىمشىلىك شەكارالارىن, ونىڭ ىشىندە جەر ۋچاسكەلەرىنىڭ, ەرەكشە قور­عالاتىن تابيعي اۋماقتاردىڭ, ورمان جانە سۋ قورلارىنىڭ, وزگە ساناتتاعى جەرلەردىڭ شەكارالارىن انىقتاۋ, ولاردىڭ سول جەردەگى شەكارالارىن قالپىنا كەلتىرۋ, سونىمەن قاتار, جەرگە ورنالاستىرۋ بويىنشا جوبالاردى (سىزبالاردى) ازىرلەۋ مەن ونى جاساۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋدى» كوزدەيتىن وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزىلدى. – «ءاشاىمي» رمك ءبۇ­گىندە قانداي ماماندىق يە­لەرىنە سۇرانىس بەرىپ وتىر؟ كا­سىپورىندا تالىمگەرلىك جۇيەسىنىڭ دارەجەسى قانداي؟  – ءاشاىمي دە اركەزدە دە گەودەزيستەر مەن جەرگە ورنالاس­تىرۋشى ماماندارعا, توپوگرافتار مەن كارتوگرافتارعا سۇ­رانىسقا يە بولىپ كەلگەن, ول تالاپ  بولاشاقتا دا سونداي ۇردىستە بولىپ قالا بەرمەك. ءوندىرىس ەرەكشەلىگىنە وراي كاسىپورىندا اەروفوتوگەودەزيس­تەر مەن فوتوگراممەتريستەر سىندى سيرەك ماماندىق يەلەرى جۇمىس ىستەيدى. بۇگىنگى كۇنى كاسىپورىندا جۇمىس ىستەيتىن جاس مامانداردىڭ دەنى ق.ي.ساتباەۆ اتىنداعى قازۇتۋ, ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ, قازۇاۋ, سە­مەي توپوگرافيا تەح­نيكۋمى, تالعار اگروبيزنەس جانە مەنەدج­مەنت كوللەدجىنىڭ تۇلەكتەرى. ورايى كەلگەندە ايتا كەتەيىن, بىلىكتى ماماندارىمىزدىڭ اراسىندا كەزىندە رەسپۋبليكامىزدان تىس جەرلەردە دە, موڭعوليا, موزامبيك, ليۆيا, الجير, ان­گولا, كەنيا سياقتى الىس شەتەل­دەرگە شاقىرىلىپ, قىزمەت ات­قارعاندارى دا بار. – ايتۋلى مەرەيتويدى كا­سىپورىن ۇجىمى قانداي لا­يىقتى جەتىستىكتەرمەن قار­سى الىپ وتىر؟ – كاسىپورىن جۇمىسى مەملەكەت تاراپىنان ۋاقىتتىڭ ءار كەزەڭىندە, ءار اۋىسىمىندا دا لايىقتى باعالانىپ كەلدى. 2013 جىلى قازاقستاننىڭ شا­ر­ۋاشىلىق قىزمەتىن جۇرگىزەتىن سۋبەكتىلەرىنىڭ تولىق ءتىزىمىن رانجيرلەۋ ناتيجەسىندە, قر ستاتيستيكا جونىندەگى اگەنتتىك توراعاسىنىڭ 2008 جىلعى 20 مامىرداعى №67-ءشى بۇيرىعىنا سايكەس ءاشاىمي رمك «اك­تيۆتەر مەن مىندەتتەمەلەر كور­سەتكىشتەرى», «تابىستىلىق كور­سەتكىشتەرى»,  «وتىمدىلىك كورسەتكىشتەرى» جونىنەن ءۇش نوميناتسيا بويىنشا الماتى قالاسىندا 4-ءشى ورىندى, قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا 13-ءشى ورىندى يەلەنىپ, «قا­زاقستان-2013 كوشباسشىسى» قۇرمەتتى اتاعىن جەڭىپ الدى. 2014 جىلعى مامىر ايىندا كاسىپورىن شىعاراتىن ءونىمىنىڭ ساپالىلىعى ءۇشىن ەۋروپالىق گران-پري يەگەرى (جەنەۆا قالاسى, شۆەيتساريا) اتانىپ, «ەرەكشە ءوندىرىس جانە ءداستۇردى ساقتاۋ» ديپلومىمەن جانە «جوعارى ساپا مەن مۇلتىكسىز قىزمەتى ءۇشىن» توسبەلگىسىمەن ماراپاتتالدى. قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ 2014 جىلعى 06 تامىزداعى №875-ءشى جار­لى­عىمەن «ءاشاىمي» رمك قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلت­تىق ەكونوميكا مينيسترلىگىنىڭ قۇ­رامى­نا كىردى. كاسىپورىننىڭ وسى جىلدار ىشىندە وندىرىستىك سيپاتتا ساقتالىپ قانا قويماي, دامۋدىڭ جاڭا كەزەڭىنە قادام باسقانىنا ءوز باسىم قۋانىشتىمىن. ءبۇ­گىن ءبىز, «ءاشاىمي» رمك ار­دا­گەرلەرىنىڭ دە كوزىنە ۇيالماي تىك قاراي الامىز, كاسىپورىنعا ولاردىڭ جىلدار بويعى ءسىڭىر­گەن ەڭبەكتەرىنىڭ ەش كەتپەي, كەرىسىنشە قاناتتانىپ, ءورىس جا­يىپ كەلەتىنىن زور سەنىممەن ايتا الامىز. ءبىزدىڭ  داڭقتى داستۇرلەرىمىز ءارى قاراي دا قولداۋ الىپ, ءوز جالعاسىن تابادى دەگەن ويدامىن. بۇل ءۇشىن بىزگە, ءبىزدىڭ وندىرىستىك قىزمەتىمىزگە قاجەتتىنىڭ ءبارى بار.  اڭگىمەلەسكەن تالعات ءسۇيىنباي, «ەگەمەن قازاقستان» الماتى