جۇرتىنا ساليقالى ءسوز ايتىپ, جۇزىنەن ۇنەمى مەيىرىم-شاپاعات توگىلىپ, جان-جاعىنا شۋاق شاشىپ تۇراتىن, سويلەپ كەتسە شەشەن, جول باستاسا كوسەم, اقىلعا باي, ويعا كەنەن, تاريحقا تەرەڭ, ۇلكەن پاراسات يەسى تۇلعالار بولادى. سونداي ۇلاعاتتى جانداردىڭ ءبىرى دە بىرەگەيى, تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, اكادەميك, قوعام قايراتكەرى, تاريحشى, فيلوسوف ومىرزاق وزعانباەۆ.
ومىرزاق تالاي اۋليەلەر مەن ءامبيەلەردىڭ تابانى تيگەن كيەلى ولكە ماڭعىستاۋ وبلىسىنىڭ قۇرىق كەنتىندە ومىرگە كەلدى. اكەسى وزعانباي ەل باسىنا كۇن تۋعان سىن ساعاتتا قولىنا قارۋ الىپ, جاۋدى جايپاۋ ءۇشىن جورىققا اتتاندى. ءومىر مەن ءولىم ارپالىسقان سول ءبىر سۇراپىل جىلداردا وزعانباي اقساقال وت ىشىنەن ورالمادى. اقاجان اپا ەكى ۇلدى جەتەكتەپ ءجۇرىپ جەتىلدىردى. اناسىنىڭ اق ءسۇتى مەن تاعىلىمدى تاربيەسىن بويىنا سىڭىرگەن ومىرزاق جاستايىنان بويىنا ادالدىقتى, ادىلدىكتى سەرىك ەتتى. ءومىردىڭ ءمانى بىلىمدە ەكەنىن ەرتە بىلگەن ومىرزاق قوينىنا كىتاپ الىپ جاتىپ ۇيىقتايتىن. مۇنايلى ءوڭىردىڭ مۇڭلىلاۋ بالاسى وسىلاي ەرجەتىپ كەلە جاتتى.
ومىرزاقتىڭ ءومىرتاي اتتى ءىنىسى بار-دى. ەرتە قايتىس بولىپ كەتتى. كراسنوۆودسك اۋدانىنداعى ۇدەك قۇدىعىندا مال شارۋاشىلىعىمەن اينالىسىپ وتىرعان اقاجان اناسى مەن ءومىرتاي ىنىسىنە قارايلاپ, ومىرزاق وقۋعا بارا المادى. دارىندى وقۋشىنى سىنىپ جەتەكشىسى قۋان تۇرماعانبەتوۆ مەكتەپكە پيونەر ۆوجاتىي ەتىپ جۇمىسقا قابىلداتتىردى. ومەكەڭنىڭ قوعامدىق جۇمىستارعا ارالاسۋى, مىنە, تاپ وسى پيونەر ۆوجاتىيلىقتان باستاۋ الادى.
مەكتەپتەگى ماقتاۋلى وقۋشى قىزىلوردا پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنا قابىلداندى. «سىر ەلى – جىر ەلى» دەپ جاتامىز. جاستايىنان ءسوز ونەرىنە ءبىر تابان جاقىن ومىرزاق سىر ەلىنىڭ نەبىر سۇلەيلەرىنىڭ مارجاندارىن تەرىپ, جانىنا جاتتادى. وسى ءوڭىردىڭ ورەندەرىنىڭ ونەرىن, تاريحىن, مادەنيەتى مەن ادەبيەتىن زەرتتەدى. قىزىلوردا پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنىڭ بيولوگيا فاكۋلتەتىن قىزىل ديپلوممەن بىتىرگەن ومەكەڭ ەڭبەك جولىن مەكتەپتە مۇعالىم بولۋدان باستادى. ۇستازدىق ۇلاعاتتى جولىن عىلىممەن ۇشتاستىرا بىلگەن ول بۇكىلوداقتىق پەداگوگيكا عىلىمى اكادەمياسىن ءبىتىرىپ, 1982 جىلى ماسكەۋ قالاسىندا پەداگوگيكا عىلىمىنىڭ كانديداتى اتاندى.
«تالپىنعان جەتەر مۇراتقا» دەمەكشى, ءبىلىم-عىلىم جولىندا تالماي تالپىنىس جاساعان ومەكەڭ ەندى تىڭ تاقىرىپتارعا تۇرەن سالا باستادى. بۇل كەزەڭدە بۇركەۋلى جاتقان «اقتاڭداقتاردى» اقتارۋعا كوپ ادامنىڭ جۇرەگى داۋالاي بەرمەيتىن. قايسار دا وجەت ومەكەڭ وسى تىڭ تاقىرىپتى قاۋزاپ, ەسىمدەرى, ۇلى ىستەرى ماڭگى وشۋگە اينالعان قازاق قايراتكەرلەرىنىڭ عۇمىرنامالىق ءومىر جولدارى, الاش ارداقتىلارىنىڭ ايبىندى ىستەرى جايلى عىلىمي ەڭبەكتەر جازۋعا بەل بۋدى. وسىلايشا جيىرماسىنشى عاسىردىڭ العاشقى جىلدارى دۋماعا دەپۋتات بولىپ سايلانعان قازاق حالقىنان شىققان زيالىلاردى تاريحقا تاڭبالاپ قالدىرا ءبىلدى. وسى جولدا عالىم ينەمەن قۇدىق قازعانداي تەر توكتى. قالىڭ جۇرتشىلىق بىلاي تۇرسىن, زيالى قاۋىمنىڭ وزدەرى بىلە بەرمەيتىن رەسەي دۋماسىنا سايلانعان حالقىمىزدىڭ كەمەڭگەر ۇلدارى تۋرالى, ولاردىڭ تىندىرعان تۇششىمدى تىرلىكتەرى تۋرالى, ونەگەلى ءومىر جولدارى جايلى 1905-1917 جىلداردى قامتىعان قالىڭ ەڭبەك جازىپ شىقتى. كىتاپ «رەسەي مەملەكەتتىك دۋماسى جانە قازاقستان» دەپ اتالدى. وسى مونوگرافيا ارقىلى ومەكەڭ عىلىمي كەڭەستە تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى اتاعىن قورعاپ شىقتى.
رەۆوليۋتسياعا دەيىنگى وسى كەزەڭدە رەسەيدە جۇزەگە اسا باستاعان دەموكراتيالىق وزگەرىستەر, بوداندىق كۇيىن كەشكەن قازاق دالاسىنداعى ساياسي-الەۋمەتتىك احۋالدار, سونداي-اق قازاقتان شىققان دۋما دەپۋتاتتارىنىڭ ەلىنىڭ تاۋەلسىزدىگى جولىنداعى جانقيارلىق كۇرەستەرى بۇرىن تام-تۇمداپ قانا جازىلۋشى ەدى. ءو.وزعانباەۆ وسى تاقىرىپقا تەرەڭدەي بويلادى. ارحيۆ ماتەريالدارىن اقتارا وتىرىپ, وشۋگە اينالعان ورەلىلەرىمىزدى قايتا جارقىراتتى. ارينە, بۇل كەزدە ومىرزاق جاس عالىم رەتىندە جاڭا-جاڭا تانىلىپ كەلە جاتىر ەدى. بالكىم, ونىڭ عىلىمداعى جۇلدىزى جارقىراي تۇسۋىنە ۇلتىمىزدىڭ كومەسكىلەنە باستاعان سول زيالىلارىنىڭ سەپتىگى دە تيگەن شىعار-اۋ. وسىلايشا حالقىمىزدىڭ بولاشاعى ءۇشىن جاندارىن قيعان اياۋلىلار قايتا ءتىرىلىپ, ەلىمەن قاۋىشتى. ءبىز «قاۋىشتى» دەپ قىسقا قايىرعانىمىزبەن, اۆتور ءوز ەڭبەگىن جازۋ بارىسىندا قانشاما قيىندىقتار كوردى دەسەڭشى. ارحيۆ ماتەريالدارىن اقتارۋداعى ازاپتار ءوز الدىنا, كوپتەگەن تەرىس پىكىرلەرگە جاڭا كوزقاراس قالىپتاستىرۋ وڭاي بولعان جوق. مۇراعات ماتەريالدارى مۇلگىپ, ەشتەڭە ايتپاي سازارعان ساتتەردە ول تالاي عالىمدارمەن تاڭدى-تاڭعا ۇرىپ سۇحبات وتكىزدى. وسى بەينەتتى ەڭبەگى بەرەكەلى بولىپ, تولىققاندى تۋىندى دۇنيەگە كەلدى. ءبىر كەزدەرى قۇپيا بولعان كومبە قازاق حالقىنا وسىلاي اشىلدى.
ءو.وزعانباەۆتىڭ شوقتىعى بيىك ەڭبەكتەرىنىڭ ءبىرى «رۋح كۇرەسكەرى» اتالادى. رەسەي مەملەكەتتىك دۋماسىنىڭ دەپۋتاتى ش.قوسشىعۇل ۇلىنىڭ ءومىرى مەن قوعامدىق جۇمىستارىنا ارنالعان بۇل ەڭبەك اۆتوردىڭ ىلكىمدى ىزدەنىستەرىنەن تۋعان قۇندى دۇنيە. ش.قوسشىعۇل ۇلىنىڭ ءوز زامانىندا ۇلى ابايعا «بىرلىك تۋىن كوتەرەيىك, قازاق نامىسىن تاپتاتپاي, ەلدىگىمىزدى تانىتايىق» دەپ حات جازعانىن وسى ومەكەڭنىڭ شىعارمالارىنان وقىپ, بىلدىك. ارينە, ومەكەڭ وسى ەڭبەگى ارقىلى وسكەلەڭ ۇرپاققا حالىق مۇددەسى ءۇشىن كۇرەستە ۇلتتىق رۋح تۋىن بيىك ۇستاي بىلەيىك دەپ ۇيرەتىپ وتىرعانى بەلگىلى. ۇلت مۇددەسى, ۇلت نامىسى ءۇشىن كۇرەسە بىلگەن جاستان ەرتەڭ مىقتى قايراتكەر شىعادى. كىتاپتىڭ اتاۋى دا وسىنى مەڭزەپ تۇرعانداي. ءتول تاريحىمىزدا ءشايمەردەن قوسشىعۇل ۇلى تۋرالى دەرەكتەر تىم تاياز ەدى. ونىڭ ءدىندار قايراتكەر, «سەركە» گازەتىنىڭ دەمەۋشى-شىعارۋشىسى بولعانىن دا ومەكەڭ ەڭبەكتەرىنەن بىلدىك. شايمەردەن كىم؟ ءوز كەزەڭىندە ول بۇگىنگى استانا مەن اقمولا وڭىرىنە وسىلاي كەڭىنەن تانىمال جان ەكەن. ءو.وزعانباەۆ ونى كورنەكتى الاش قايراتكەرى رەتىندە سۋرەتتەيدى.
ش.قوسشىعۇل ۇلى –اقمولا وبلىسى كوكشەتاۋ ۋەزى قوتىركول بولىسىنىڭ تۋماسى. اۋىل مولداسىنان حات تانيدى. كەيىن كوكشەتاۋداعى ناۋان حازىرەت مەدرەسەسىندە, ودان سوڭ بۇحارادا ساۋاتىن جەتىلدىرەدى. سودان كەيىن 1886 جىلى جۇرتشىلىق قارجىسىمەن سالىنعان, مەزگىل بولىسىنىڭ ازاماتى ناۋرىزباي تالاس ۇلى ۇستاعان مەشىت جانىنداعى ينتەرناتتا ۇستاز بولادى. شايمەردەننىڭ شوقتىعى بيىك بولاتىن. ول ۇستازىمەن بىرگە رەسەيدىڭ شوقىندىرۋ ساياساتىنا قارسى تۇردى. 1903 جىلى اباي قۇنانباەۆقا پاتشالىق رەجىمنىڭ سودىر ساياساتى تۋرالى, وسىعان بۇكىل قازاق بولىپ تىزەگە تىزە قوسا وتىرىپ قارسى شىعۋ تۋرالى ەكى رەت حات جازادى. وسى ارەكەتى ءۇشىن ن.تالاس ۇلى, ياعني ناۋان قازىرەت ەكەۋى اباقتىعا جابىلادى. جاندارمەريا تەكسەرگەندە كوكشەتاۋ مەشىتىنەن كۇماندى 164 كىتاپ پەن قولجازبالار شىعادى. پاتشا وكىمەتى 1903 جىلى شىلدە ايىندا شايمەردەندى 5 جىلعا, ناۋاندى (ناۋرىزباي) 3 جىلعا كەسىپ, يركۋتسك گەنەرال-گۋبەرناتورىنىڭ باقىلاۋىنا باتىس سىبىرگە جىبەرەدى. وسى جەردەن ەكەۋى ياكۋتياعا ايدالادى.
عالىم, زەرتتەۋشى, ادەبيەتشى, تاريحشى ومەكەڭدى اركىم ءار قىرىنان جاقسى بىلەدى. سوندا دا ءبىزگە اسا ارداقتىسى – رەسەي مەملەكەتتىك دۋماسىندا دەپۋتات بولىپ سايلانعان قانداستارىمىزدى جان-جاقتى زەرتتەگەنى. ءاليحان ءبوكەيحانوۆ, الپىسباي قالمەن ۇلى, احمەت ءبىرىمجان, باقتىگەرەي قۇلمان ۇلى, باقىتجان قاراتاەۆ, مولدا تويىن ۇلى, مۇحامەدجان تىنىشباي ۇلى, ءداۋىت نويان-تۇندىت, ءسالىمگەرەي ءجانتورين, تەمىرعالي نۇرەكەن, تىلەۋلى الدابەرگەن ۇلى, سودان سوڭ جوعارىدا اتالعان شايمەردەن قوسشىعۇل ۇلى سياقتى تۇلعالار ومەكەڭنىڭ زەرتتەۋلەرىندە جاڭا قىرلارىنان تانىلعانى انىق.
شايمەردەننىڭ مۇنان كەيىنگى ءومىرى شىرعالاڭعا تولى. ءا.بوكەيحان مەن م.سەردالين جاۋاپتى ورىنداردىڭ ەسىكتەرىن كۇزەتىپ, ورىس عالىمدارىنىڭ اقىل-كەڭەستەرىن تىڭداپ ءجۇرىپ, بىرنەشە ءمينيستردىڭ قابىلداۋىندا بولادى. وسى ەڭبەكتەرى زايا كەتپەي, شايمەردەن مەن ناۋرىزبايدى اباقتىدان 1905 جىلى بوساتىپ الادى. ولار وسى جىلى م.تىنىشباي ۇلى, س.شيپابەك ۇلى سياقتى قايراتكەرلەرمەن ءبىرگە پەتەربۋرگكە بارىپ, پاتشا وكىمەتىنە قارسى شەرۋگە شىعادى. وسىدان كەيىن نيجني نوۆگورود قالاسىندا اشىلعان جالپىرەسەيلىك مۇسىلماندار سەزىنە قاتىسادى. ەلگە ورالعان كۇرەسكەر ازاماتتى حالىق 1906 جىلى ءى مەملەكەتتىك دۋماعا دەپۋتات ەتىپ سايلاعان. دەسەك تە «ورىس ءتىلىن بىلمەيدى» دەگەن جەلەۋمەن ونى دەپۋتاتتىققا تىركەمەيدى. ول تۇستا دا حالىقتى ساتاتىن جادىگويلەر بولعان. سول جادىگوي ءتىلماشتار قايراتكەر تۋرالى الىپقاشتى اڭگىمەلەر تاراتادى. ال بۇل كەزدە شايمەردەن بالىقتى كولى جاعالاۋىنداعى اعاشتان تۇرعىزعان ءۇيىن مەكتەپكە اينالدىرىپ,, ورىس مۇعالىمىن جالداپ, بالالاردى وقىتا باستايدى. مۇعالىمگە ءوزى جالاقى تولەيدى.
ءىى مەملەكەتتىك دۋماعا ءشايمەردەن قايتا ۇسىنىلادى. بۇل جولى شايمەردەن پەتەربۋرگكە اتتانادى. وكىنىشتىسى, ءىىى دۋماعا قازاق حالقىنان بىردە-ءبىر دەپۋتات قاتىسپاعان. ءىىى دۋماعا «جەر تۋرالى» زاڭ جونىندە سۇراۋ سالىنادى. 1907 جىلى الاش كوسەمى ءا.ءبوكەيحاننىڭ تاپسىرماسىمەن شايمەردەن تۇركياعا بارىپ, ۇكىمەت, پارلامەنت باسشىلارىمەن كەزدەسەدى. وسى ەلدىڭ گازەتى ارقىلى ءىى نيكولايعا مالىمدەمە جاسايدى. ول 1917-1919 جىلدارى الاش قوزعالىستارىنا دا قاتىسادى. بىراق كەڭەس وكىمەتى ونى 1931 جىلى پەتروپاۆل تۇرمەسىنە جابادى. زامانا تەپكىسىنە ۇشىراپ, ابدەن قالجىراعان, كۇيزەلگەن ول 1932 جىلى ومبى جەرىندە و دۇنيەلىك بولادى.
مىنە, وسى جايتتەردىڭ بارلىعىن وزعانباەۆتىڭ كىتابىنان وقىعان مەن قاتتى ويلاندىم. ازاتتىق, تەڭدىك, تاۋەلسىزدىك ءۇشىن بابالارىمىز قانشاما تەر توكتى دەسەڭىزشى. تاۋەلسىزدىكتىڭ 25 جىلدىعى اياسىندا ءبىز ازاتتىق ءۇشىن جانىن پيدا ەتكەن وسىنداي اسىل تۇلعالارىمىزدى كەڭىنەن ناسيحاتتاۋىمىز كەرەك. جوعارى, ارناۋلى وقۋ ورىندارىندا, مەكتەپتەردە, ستۋدەنتتەرمەن, وقۋشىلارمەن كەزدەسۋلەر وتكىزىپ, ازاتتىق جولىندا ارماندا كەتكەن اسىلدارىمىز جايلى كەڭىنەن اڭگىمەلەۋىمىزدىڭ ءمانى زور.
ال ومىرزاق اعا بۇل مىندەتتى الدەقاشان وتەپ قويعان جان. اۆتور جازار جيناقتارى مەن كىتاپتارىنا ماتەريال جيناۋ ءۇشىن ولكەتانۋشى ج.بەكتۇروۆپەن, شايمەردەننىڭ نەمەرە قارىنداسى م.جۇنىسوۆامەن تالاي اڭگىمەلەسكەن. وسىناۋ قاجىرلى ەڭبەك عالىمنىڭ تالماي ىزدەنگەنىن پاش ەتەدى.
عالىم اعامىزدىڭ «ءداۋىر بەل-بەلەستەرىندە», «حالىقتان اسقان ۇستاز جوق», «قارا نار كەرەك بۇل ىسكە», «اتامەكەن حيكايالارى», «جارىعى وشپەيتىن جۇلدىز», «دوروگا ۆ بۋدۋششەە», «تام, گدە ۆوسحوديت سولنتسە», تاعى باسقا دا تاعىلىمى تەرەڭ تانىمدىق-كوپشىلىك, عىلىمي, ادەبي ەڭبەكتەرى قالامگەرلىك قارىمىن كورسەتسە كەرەك. سوندىقتان بولار, عۇلاما عالىم ومەكەڭدى قازاقستان جازۋشىلار جانە جۋرناليستەر وداقتارىنىڭ مۇشەسى رەتىندە جۇرەككە جىلى قابىلدايمىز.
پەداگوگيكالىق, اعارتۋشىلىق جۇمىستارىنىڭ جەمىسىندەي, ول ءبىلىم بەرۋ ءىسىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, پەداگوگيكا عىلىمدارى اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى اتاندى. پروفەسسور اعامىز اقش-تىڭ تەحاس شتاتىنىڭ, اقتاۋ قالاسىنىڭ جانە قاراقيا اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى. «قۇرمەت» وردەنىنىڭ يەگەرى. 20-دان استام كىتاپ, 200-گە تارتا عىلىمي-تانىمدىق ماقالا جازعان ومىرزاق اعا ءالى دە قولىنان قالامىن تاستاعان جوق.
سانالى عۇمىرىندا ومەكەڭ تالاي ەڭبەك باسپالداقتارىنان ءوتتى. قازاقستان پارلامەنتىندەگى العاشقى سەناتورلاردىڭ ءبىرى بولدى. پارلامەنت سەناتىنىڭ كوميتەت ءتوراعاسى, «قازمۇنايگاز» بارلاۋ ءوندىرۋ» اق باس ديرەكتورىنىڭ كەڭەسشىسى قىزمەتتەرىن ابىرويمەن اتقاردى. سوڭعى جىلدارى ماڭعىستاۋ وبلىسى اكىمدىگى جانىنداعى ارداگەرلەر ۇيىمىنىڭ توراعاسى بولدى. مۇنان كەيىن «ارداگەرلەر ۇيىمى» رەسپۋبليكالىق قوعامدىق بىرلەستىگى ورتالىق كەڭەسىنىڭ توراعاسى بولىپ سايلاندى. وسى قىزمەتكە كەلگەن سوڭ ارداگەرلەر ۇيىمىنىڭ جۇمىسىن جۇيەلەندىرۋدە, قوعامداعى ونىڭ ءرولىن ارتتىرۋ جولىندا كوپ كۇش جۇمسادى.
اسىرەسە, مەملەكەت پەن ارداگەرلەر كەڭەسى اراسىنداعى ۇيلەسىمدى تۇسىنىستىكتى, بىرلىكتى نىعايتا ءتۇستى. ەل اعاسى, رەسپۋبليكا اقساقالدارىنىڭ اقىلگويى رەتىندە ەل مەن جەردىڭ تاعدىرىنا ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراپ, ەلباسى ساياساتىنىڭ جان-جاقتى ءورىس الۋىنا, تاۋەلسىزدىك تۇعىرى تاتۋلىقتىڭ ەل ىشىندە تۇراقتانۋى باعىتىندا ايماقتاعى ەل اعالارىن ۇيىستىرا ءبىلۋى, اۋىزبىرشىلىك جولىندا ءوزىنىڭ تەرەڭ ءبىلىمى مەن پاراساتتىلىعىن كورسەتۋى اسىل قاريالىققا ءتان قاسيەت دەپ تۇسىنەمىز.
رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدەگى ءتۇرلى باسقوسۋلاردا ومىرزاق اعامەن كەزدەسىپ, ءجيى پىكىرلەسەمىز. سوندا ونىڭ بايسالدىلىعىنا, ازاماتتىق تۇلعاسىنا سۇيسىنە قارايمىز. وزىق ويلى وزعانباەۆپەن ءار كەزدەسۋ – ءبىز ءۇشىن ۇلكەن ءومىر ساباعى. ەل تاريحىنىڭ, داڭقتى ۇلت رۋحانياتىنىڭ جارشىسى ومىرزاق اعانىڭ ءاربىر قادامىنا قىزىعا قارايمىز. جەتپىس بەستىڭ جەلكەسىنە ءمىنىپ, سەكسەن اتتى سەڭگىرگە قاراي بەتتەپ بارا جاتسا دا ومەكەڭنىڭ قاجىماس قايراتى ءبىزدى ءتانتى ەتەدى.
جەڭىسبەك ماۋلەنقۇلوۆ,
وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستىق ارداگەرلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى
سۋرەتتە: م.جولداسبەكوۆ, ي.جەمەنەي, ءو.وزعانباەۆ (ورتادا), ءا.احمەتوۆ, ت.جۇرتباي
جۇرتىنا ساليقالى ءسوز ايتىپ, جۇزىنەن ۇنەمى مەيىرىم-شاپاعات توگىلىپ, جان-جاعىنا شۋاق شاشىپ تۇراتىن, سويلەپ كەتسە شەشەن, جول باستاسا كوسەم, اقىلعا باي, ويعا كەنەن, تاريحقا تەرەڭ, ۇلكەن پاراسات يەسى تۇلعالار بولادى. سونداي ۇلاعاتتى جانداردىڭ ءبىرى دە بىرەگەيى, تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, اكادەميك, قوعام قايراتكەرى, تاريحشى, فيلوسوف ومىرزاق وزعانباەۆ.
ومىرزاق تالاي اۋليەلەر مەن ءامبيەلەردىڭ تابانى تيگەن كيەلى ولكە ماڭعىستاۋ وبلىسىنىڭ قۇرىق كەنتىندە ومىرگە كەلدى. اكەسى وزعانباي ەل باسىنا كۇن تۋعان سىن ساعاتتا قولىنا قارۋ الىپ, جاۋدى جايپاۋ ءۇشىن جورىققا اتتاندى. ءومىر مەن ءولىم ارپالىسقان سول ءبىر سۇراپىل جىلداردا وزعانباي اقساقال وت ىشىنەن ورالمادى. اقاجان اپا ەكى ۇلدى جەتەكتەپ ءجۇرىپ جەتىلدىردى. اناسىنىڭ اق ءسۇتى مەن تاعىلىمدى تاربيەسىن بويىنا سىڭىرگەن ومىرزاق جاستايىنان بويىنا ادالدىقتى, ادىلدىكتى سەرىك ەتتى. ءومىردىڭ ءمانى بىلىمدە ەكەنىن ەرتە بىلگەن ومىرزاق قوينىنا كىتاپ الىپ جاتىپ ۇيىقتايتىن. مۇنايلى ءوڭىردىڭ مۇڭلىلاۋ بالاسى وسىلاي ەرجەتىپ كەلە جاتتى.
ومىرزاقتىڭ ءومىرتاي اتتى ءىنىسى بار-دى. ەرتە قايتىس بولىپ كەتتى. كراسنوۆودسك اۋدانىنداعى ۇدەك قۇدىعىندا مال شارۋاشىلىعىمەن اينالىسىپ وتىرعان اقاجان اناسى مەن ءومىرتاي ىنىسىنە قارايلاپ, ومىرزاق وقۋعا بارا المادى. دارىندى وقۋشىنى سىنىپ جەتەكشىسى قۋان تۇرماعانبەتوۆ مەكتەپكە پيونەر ۆوجاتىي ەتىپ جۇمىسقا قابىلداتتىردى. ومەكەڭنىڭ قوعامدىق جۇمىستارعا ارالاسۋى, مىنە, تاپ وسى پيونەر ۆوجاتىيلىقتان باستاۋ الادى.
مەكتەپتەگى ماقتاۋلى وقۋشى قىزىلوردا پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنا قابىلداندى. «سىر ەلى – جىر ەلى» دەپ جاتامىز. جاستايىنان ءسوز ونەرىنە ءبىر تابان جاقىن ومىرزاق سىر ەلىنىڭ نەبىر سۇلەيلەرىنىڭ مارجاندارىن تەرىپ, جانىنا جاتتادى. وسى ءوڭىردىڭ ورەندەرىنىڭ ونەرىن, تاريحىن, مادەنيەتى مەن ادەبيەتىن زەرتتەدى. قىزىلوردا پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنىڭ بيولوگيا فاكۋلتەتىن قىزىل ديپلوممەن بىتىرگەن ومەكەڭ ەڭبەك جولىن مەكتەپتە مۇعالىم بولۋدان باستادى. ۇستازدىق ۇلاعاتتى جولىن عىلىممەن ۇشتاستىرا بىلگەن ول بۇكىلوداقتىق پەداگوگيكا عىلىمى اكادەمياسىن ءبىتىرىپ, 1982 جىلى ماسكەۋ قالاسىندا پەداگوگيكا عىلىمىنىڭ كانديداتى اتاندى.
«تالپىنعان جەتەر مۇراتقا» دەمەكشى, ءبىلىم-عىلىم جولىندا تالماي تالپىنىس جاساعان ومەكەڭ ەندى تىڭ تاقىرىپتارعا تۇرەن سالا باستادى. بۇل كەزەڭدە بۇركەۋلى جاتقان «اقتاڭداقتاردى» اقتارۋعا كوپ ادامنىڭ جۇرەگى داۋالاي بەرمەيتىن. قايسار دا وجەت ومەكەڭ وسى تىڭ تاقىرىپتى قاۋزاپ, ەسىمدەرى, ۇلى ىستەرى ماڭگى وشۋگە اينالعان قازاق قايراتكەرلەرىنىڭ عۇمىرنامالىق ءومىر جولدارى, الاش ارداقتىلارىنىڭ ايبىندى ىستەرى جايلى عىلىمي ەڭبەكتەر جازۋعا بەل بۋدى. وسىلايشا جيىرماسىنشى عاسىردىڭ العاشقى جىلدارى دۋماعا دەپۋتات بولىپ سايلانعان قازاق حالقىنان شىققان زيالىلاردى تاريحقا تاڭبالاپ قالدىرا ءبىلدى. وسى جولدا عالىم ينەمەن قۇدىق قازعانداي تەر توكتى. قالىڭ جۇرتشىلىق بىلاي تۇرسىن, زيالى قاۋىمنىڭ وزدەرى بىلە بەرمەيتىن رەسەي دۋماسىنا سايلانعان حالقىمىزدىڭ كەمەڭگەر ۇلدارى تۋرالى, ولاردىڭ تىندىرعان تۇششىمدى تىرلىكتەرى تۋرالى, ونەگەلى ءومىر جولدارى جايلى 1905-1917 جىلداردى قامتىعان قالىڭ ەڭبەك جازىپ شىقتى. كىتاپ «رەسەي مەملەكەتتىك دۋماسى جانە قازاقستان» دەپ اتالدى. وسى مونوگرافيا ارقىلى ومەكەڭ عىلىمي كەڭەستە تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى اتاعىن قورعاپ شىقتى.
رەۆوليۋتسياعا دەيىنگى وسى كەزەڭدە رەسەيدە جۇزەگە اسا باستاعان دەموكراتيالىق وزگەرىستەر, بوداندىق كۇيىن كەشكەن قازاق دالاسىنداعى ساياسي-الەۋمەتتىك احۋالدار, سونداي-اق قازاقتان شىققان دۋما دەپۋتاتتارىنىڭ ەلىنىڭ تاۋەلسىزدىگى جولىنداعى جانقيارلىق كۇرەستەرى بۇرىن تام-تۇمداپ قانا جازىلۋشى ەدى. ءو.وزعانباەۆ وسى تاقىرىپقا تەرەڭدەي بويلادى. ارحيۆ ماتەريالدارىن اقتارا وتىرىپ, وشۋگە اينالعان ورەلىلەرىمىزدى قايتا جارقىراتتى. ارينە, بۇل كەزدە ومىرزاق جاس عالىم رەتىندە جاڭا-جاڭا تانىلىپ كەلە جاتىر ەدى. بالكىم, ونىڭ عىلىمداعى جۇلدىزى جارقىراي تۇسۋىنە ۇلتىمىزدىڭ كومەسكىلەنە باستاعان سول زيالىلارىنىڭ سەپتىگى دە تيگەن شىعار-اۋ. وسىلايشا حالقىمىزدىڭ بولاشاعى ءۇشىن جاندارىن قيعان اياۋلىلار قايتا ءتىرىلىپ, ەلىمەن قاۋىشتى. ءبىز «قاۋىشتى» دەپ قىسقا قايىرعانىمىزبەن, اۆتور ءوز ەڭبەگىن جازۋ بارىسىندا قانشاما قيىندىقتار كوردى دەسەڭشى. ارحيۆ ماتەريالدارىن اقتارۋداعى ازاپتار ءوز الدىنا, كوپتەگەن تەرىس پىكىرلەرگە جاڭا كوزقاراس قالىپتاستىرۋ وڭاي بولعان جوق. مۇراعات ماتەريالدارى مۇلگىپ, ەشتەڭە ايتپاي سازارعان ساتتەردە ول تالاي عالىمدارمەن تاڭدى-تاڭعا ۇرىپ سۇحبات وتكىزدى. وسى بەينەتتى ەڭبەگى بەرەكەلى بولىپ, تولىققاندى تۋىندى دۇنيەگە كەلدى. ءبىر كەزدەرى قۇپيا بولعان كومبە قازاق حالقىنا وسىلاي اشىلدى.
ءو.وزعانباەۆتىڭ شوقتىعى بيىك ەڭبەكتەرىنىڭ ءبىرى «رۋح كۇرەسكەرى» اتالادى. رەسەي مەملەكەتتىك دۋماسىنىڭ دەپۋتاتى ش.قوسشىعۇل ۇلىنىڭ ءومىرى مەن قوعامدىق جۇمىستارىنا ارنالعان بۇل ەڭبەك اۆتوردىڭ ىلكىمدى ىزدەنىستەرىنەن تۋعان قۇندى دۇنيە. ش.قوسشىعۇل ۇلىنىڭ ءوز زامانىندا ۇلى ابايعا «بىرلىك تۋىن كوتەرەيىك, قازاق نامىسىن تاپتاتپاي, ەلدىگىمىزدى تانىتايىق» دەپ حات جازعانىن وسى ومەكەڭنىڭ شىعارمالارىنان وقىپ, بىلدىك. ارينە, ومەكەڭ وسى ەڭبەگى ارقىلى وسكەلەڭ ۇرپاققا حالىق مۇددەسى ءۇشىن كۇرەستە ۇلتتىق رۋح تۋىن بيىك ۇستاي بىلەيىك دەپ ۇيرەتىپ وتىرعانى بەلگىلى. ۇلت مۇددەسى, ۇلت نامىسى ءۇشىن كۇرەسە بىلگەن جاستان ەرتەڭ مىقتى قايراتكەر شىعادى. كىتاپتىڭ اتاۋى دا وسىنى مەڭزەپ تۇرعانداي. ءتول تاريحىمىزدا ءشايمەردەن قوسشىعۇل ۇلى تۋرالى دەرەكتەر تىم تاياز ەدى. ونىڭ ءدىندار قايراتكەر, «سەركە» گازەتىنىڭ دەمەۋشى-شىعارۋشىسى بولعانىن دا ومەكەڭ ەڭبەكتەرىنەن بىلدىك. شايمەردەن كىم؟ ءوز كەزەڭىندە ول بۇگىنگى استانا مەن اقمولا وڭىرىنە وسىلاي كەڭىنەن تانىمال جان ەكەن. ءو.وزعانباەۆ ونى كورنەكتى الاش قايراتكەرى رەتىندە سۋرەتتەيدى.
ش.قوسشىعۇل ۇلى –اقمولا وبلىسى كوكشەتاۋ ۋەزى قوتىركول بولىسىنىڭ تۋماسى. اۋىل مولداسىنان حات تانيدى. كەيىن كوكشەتاۋداعى ناۋان حازىرەت مەدرەسەسىندە, ودان سوڭ بۇحارادا ساۋاتىن جەتىلدىرەدى. سودان كەيىن 1886 جىلى جۇرتشىلىق قارجىسىمەن سالىنعان, مەزگىل بولىسىنىڭ ازاماتى ناۋرىزباي تالاس ۇلى ۇستاعان مەشىت جانىنداعى ينتەرناتتا ۇستاز بولادى. شايمەردەننىڭ شوقتىعى بيىك بولاتىن. ول ۇستازىمەن بىرگە رەسەيدىڭ شوقىندىرۋ ساياساتىنا قارسى تۇردى. 1903 جىلى اباي قۇنانباەۆقا پاتشالىق رەجىمنىڭ سودىر ساياساتى تۋرالى, وسىعان بۇكىل قازاق بولىپ تىزەگە تىزە قوسا وتىرىپ قارسى شىعۋ تۋرالى ەكى رەت حات جازادى. وسى ارەكەتى ءۇشىن ن.تالاس ۇلى, ياعني ناۋان قازىرەت ەكەۋى اباقتىعا جابىلادى. جاندارمەريا تەكسەرگەندە كوكشەتاۋ مەشىتىنەن كۇماندى 164 كىتاپ پەن قولجازبالار شىعادى. پاتشا وكىمەتى 1903 جىلى شىلدە ايىندا شايمەردەندى 5 جىلعا, ناۋاندى (ناۋرىزباي) 3 جىلعا كەسىپ, يركۋتسك گەنەرال-گۋبەرناتورىنىڭ باقىلاۋىنا باتىس سىبىرگە جىبەرەدى. وسى جەردەن ەكەۋى ياكۋتياعا ايدالادى.
عالىم, زەرتتەۋشى, ادەبيەتشى, تاريحشى ومەكەڭدى اركىم ءار قىرىنان جاقسى بىلەدى. سوندا دا ءبىزگە اسا ارداقتىسى – رەسەي مەملەكەتتىك دۋماسىندا دەپۋتات بولىپ سايلانعان قانداستارىمىزدى جان-جاقتى زەرتتەگەنى. ءاليحان ءبوكەيحانوۆ, الپىسباي قالمەن ۇلى, احمەت ءبىرىمجان, باقتىگەرەي قۇلمان ۇلى, باقىتجان قاراتاەۆ, مولدا تويىن ۇلى, مۇحامەدجان تىنىشباي ۇلى, ءداۋىت نويان-تۇندىت, ءسالىمگەرەي ءجانتورين, تەمىرعالي نۇرەكەن, تىلەۋلى الدابەرگەن ۇلى, سودان سوڭ جوعارىدا اتالعان شايمەردەن قوسشىعۇل ۇلى سياقتى تۇلعالار ومەكەڭنىڭ زەرتتەۋلەرىندە جاڭا قىرلارىنان تانىلعانى انىق.
شايمەردەننىڭ مۇنان كەيىنگى ءومىرى شىرعالاڭعا تولى. ءا.بوكەيحان مەن م.سەردالين جاۋاپتى ورىنداردىڭ ەسىكتەرىن كۇزەتىپ, ورىس عالىمدارىنىڭ اقىل-كەڭەستەرىن تىڭداپ ءجۇرىپ, بىرنەشە ءمينيستردىڭ قابىلداۋىندا بولادى. وسى ەڭبەكتەرى زايا كەتپەي, شايمەردەن مەن ناۋرىزبايدى اباقتىدان 1905 جىلى بوساتىپ الادى. ولار وسى جىلى م.تىنىشباي ۇلى, س.شيپابەك ۇلى سياقتى قايراتكەرلەرمەن ءبىرگە پەتەربۋرگكە بارىپ, پاتشا وكىمەتىنە قارسى شەرۋگە شىعادى. وسىدان كەيىن نيجني نوۆگورود قالاسىندا اشىلعان جالپىرەسەيلىك مۇسىلماندار سەزىنە قاتىسادى. ەلگە ورالعان كۇرەسكەر ازاماتتى حالىق 1906 جىلى ءى مەملەكەتتىك دۋماعا دەپۋتات ەتىپ سايلاعان. دەسەك تە «ورىس ءتىلىن بىلمەيدى» دەگەن جەلەۋمەن ونى دەپۋتاتتىققا تىركەمەيدى. ول تۇستا دا حالىقتى ساتاتىن جادىگويلەر بولعان. سول جادىگوي ءتىلماشتار قايراتكەر تۋرالى الىپقاشتى اڭگىمەلەر تاراتادى. ال بۇل كەزدە شايمەردەن بالىقتى كولى جاعالاۋىنداعى اعاشتان تۇرعىزعان ءۇيىن مەكتەپكە اينالدىرىپ,, ورىس مۇعالىمىن جالداپ, بالالاردى وقىتا باستايدى. مۇعالىمگە ءوزى جالاقى تولەيدى.
ءىى مەملەكەتتىك دۋماعا ءشايمەردەن قايتا ۇسىنىلادى. بۇل جولى شايمەردەن پەتەربۋرگكە اتتانادى. وكىنىشتىسى, ءىىى دۋماعا قازاق حالقىنان بىردە-ءبىر دەپۋتات قاتىسپاعان. ءىىى دۋماعا «جەر تۋرالى» زاڭ جونىندە سۇراۋ سالىنادى. 1907 جىلى الاش كوسەمى ءا.ءبوكەيحاننىڭ تاپسىرماسىمەن شايمەردەن تۇركياعا بارىپ, ۇكىمەت, پارلامەنت باسشىلارىمەن كەزدەسەدى. وسى ەلدىڭ گازەتى ارقىلى ءىى نيكولايعا مالىمدەمە جاسايدى. ول 1917-1919 جىلدارى الاش قوزعالىستارىنا دا قاتىسادى. بىراق كەڭەس وكىمەتى ونى 1931 جىلى پەتروپاۆل تۇرمەسىنە جابادى. زامانا تەپكىسىنە ۇشىراپ, ابدەن قالجىراعان, كۇيزەلگەن ول 1932 جىلى ومبى جەرىندە و دۇنيەلىك بولادى.
مىنە, وسى جايتتەردىڭ بارلىعىن وزعانباەۆتىڭ كىتابىنان وقىعان مەن قاتتى ويلاندىم. ازاتتىق, تەڭدىك, تاۋەلسىزدىك ءۇشىن بابالارىمىز قانشاما تەر توكتى دەسەڭىزشى. تاۋەلسىزدىكتىڭ 25 جىلدىعى اياسىندا ءبىز ازاتتىق ءۇشىن جانىن پيدا ەتكەن وسىنداي اسىل تۇلعالارىمىزدى كەڭىنەن ناسيحاتتاۋىمىز كەرەك. جوعارى, ارناۋلى وقۋ ورىندارىندا, مەكتەپتەردە, ستۋدەنتتەرمەن, وقۋشىلارمەن كەزدەسۋلەر وتكىزىپ, ازاتتىق جولىندا ارماندا كەتكەن اسىلدارىمىز جايلى كەڭىنەن اڭگىمەلەۋىمىزدىڭ ءمانى زور.
ال ومىرزاق اعا بۇل مىندەتتى الدەقاشان وتەپ قويعان جان. اۆتور جازار جيناقتارى مەن كىتاپتارىنا ماتەريال جيناۋ ءۇشىن ولكەتانۋشى ج.بەكتۇروۆپەن, شايمەردەننىڭ نەمەرە قارىنداسى م.جۇنىسوۆامەن تالاي اڭگىمەلەسكەن. وسىناۋ قاجىرلى ەڭبەك عالىمنىڭ تالماي ىزدەنگەنىن پاش ەتەدى.
عالىم اعامىزدىڭ «ءداۋىر بەل-بەلەستەرىندە», «حالىقتان اسقان ۇستاز جوق», «قارا نار كەرەك بۇل ىسكە», «اتامەكەن حيكايالارى», «جارىعى وشپەيتىن جۇلدىز», «دوروگا ۆ بۋدۋششەە», «تام, گدە ۆوسحوديت سولنتسە», تاعى باسقا دا تاعىلىمى تەرەڭ تانىمدىق-كوپشىلىك, عىلىمي, ادەبي ەڭبەكتەرى قالامگەرلىك قارىمىن كورسەتسە كەرەك. سوندىقتان بولار, عۇلاما عالىم ومەكەڭدى قازاقستان جازۋشىلار جانە جۋرناليستەر وداقتارىنىڭ مۇشەسى رەتىندە جۇرەككە جىلى قابىلدايمىز.
پەداگوگيكالىق, اعارتۋشىلىق جۇمىستارىنىڭ جەمىسىندەي, ول ءبىلىم بەرۋ ءىسىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, پەداگوگيكا عىلىمدارى اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى اتاندى. پروفەسسور اعامىز اقش-تىڭ تەحاس شتاتىنىڭ, اقتاۋ قالاسىنىڭ جانە قاراقيا اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى. «قۇرمەت» وردەنىنىڭ يەگەرى. 20-دان استام كىتاپ, 200-گە تارتا عىلىمي-تانىمدىق ماقالا جازعان ومىرزاق اعا ءالى دە قولىنان قالامىن تاستاعان جوق.
سانالى عۇمىرىندا ومەكەڭ تالاي ەڭبەك باسپالداقتارىنان ءوتتى. قازاقستان پارلامەنتىندەگى العاشقى سەناتورلاردىڭ ءبىرى بولدى. پارلامەنت سەناتىنىڭ كوميتەت ءتوراعاسى, «قازمۇنايگاز» بارلاۋ ءوندىرۋ» اق باس ديرەكتورىنىڭ كەڭەسشىسى قىزمەتتەرىن ابىرويمەن اتقاردى. سوڭعى جىلدارى ماڭعىستاۋ وبلىسى اكىمدىگى جانىنداعى ارداگەرلەر ۇيىمىنىڭ توراعاسى بولدى. مۇنان كەيىن «ارداگەرلەر ۇيىمى» رەسپۋبليكالىق قوعامدىق بىرلەستىگى ورتالىق كەڭەسىنىڭ توراعاسى بولىپ سايلاندى. وسى قىزمەتكە كەلگەن سوڭ ارداگەرلەر ۇيىمىنىڭ جۇمىسىن جۇيەلەندىرۋدە, قوعامداعى ونىڭ ءرولىن ارتتىرۋ جولىندا كوپ كۇش جۇمسادى.
اسىرەسە, مەملەكەت پەن ارداگەرلەر كەڭەسى اراسىنداعى ۇيلەسىمدى تۇسىنىستىكتى, بىرلىكتى نىعايتا ءتۇستى. ەل اعاسى, رەسپۋبليكا اقساقالدارىنىڭ اقىلگويى رەتىندە ەل مەن جەردىڭ تاعدىرىنا ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراپ, ەلباسى ساياساتىنىڭ جان-جاقتى ءورىس الۋىنا, تاۋەلسىزدىك تۇعىرى تاتۋلىقتىڭ ەل ىشىندە تۇراقتانۋى باعىتىندا ايماقتاعى ەل اعالارىن ۇيىستىرا ءبىلۋى, اۋىزبىرشىلىك جولىندا ءوزىنىڭ تەرەڭ ءبىلىمى مەن پاراساتتىلىعىن كورسەتۋى اسىل قاريالىققا ءتان قاسيەت دەپ تۇسىنەمىز.
رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدەگى ءتۇرلى باسقوسۋلاردا ومىرزاق اعامەن كەزدەسىپ, ءجيى پىكىرلەسەمىز. سوندا ونىڭ بايسالدىلىعىنا, ازاماتتىق تۇلعاسىنا سۇيسىنە قارايمىز. وزىق ويلى وزعانباەۆپەن ءار كەزدەسۋ – ءبىز ءۇشىن ۇلكەن ءومىر ساباعى. ەل تاريحىنىڭ, داڭقتى ۇلت رۋحانياتىنىڭ جارشىسى ومىرزاق اعانىڭ ءاربىر قادامىنا قىزىعا قارايمىز. جەتپىس بەستىڭ جەلكەسىنە ءمىنىپ, سەكسەن اتتى سەڭگىرگە قاراي بەتتەپ بارا جاتسا دا ومەكەڭنىڭ قاجىماس قايراتى ءبىزدى ءتانتى ەتەدى.
جەڭىسبەك ماۋلەنقۇلوۆ,
وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستىق ارداگەرلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى
سۋرەتتە: م.جولداسبەكوۆ, ي.جەمەنەي, ءو.وزعانباەۆ (ورتادا), ءا.احمەتوۆ, ت.جۇرتباي
سوڭعى جاڭالىقتار
پرەزيدەنت: ورتالىق ازيانىڭ سۋ قاۋىپسىزدىگى – ورتاق مىندەت
پرەزيدەنت • كەشە
توقاەۆ: ارال باسسەينىندەگى ەكولوگيالىق احۋال الاڭداتارلىق
پرەزيدەنت • كەشە
پرەزيدەنت ارالدى قۇتقارۋ قورىنىڭ ءوڭىر ءۇشىن ماڭىزىن اتاپ ءوتتى
پرەزيدەنت • كەشە
فونوگرامماعا قاتىستى جاڭا ەرەجە كۇشىنە ەندى
مادەنيەت • كەشە
جانابىلوۆتەر ءىسى: پروكۋراتۋرا 4 جىل جازا سۇرادى
قوعام • كەشە
ارالدى قۇتقارۋ قورى قاتىسۋشىلارى اقورداعا كەلدى
پرەزيدەنت • كەشە
