تەلمان تۇلەتكەن تۋريزم

التاي اياسىنىڭ ايالى مەكەنگە اينالۋىنا سەپ بولىپ وتىر بۇرناعى جىلدىڭ قىركۇيەك ايىنىڭ اياعىندا الماتىلىق كاسىپكەر, «ەكى دوس» فيرماسى­نىڭ باس ديرەكتورى تەلمان جامەن­تيكوۆ سەمەيگە ادەيىلەپ اتباسىن بۇرعان. كىندىك قانى تامعان جەرى اقسۋات بولعاندىقتان, ءوزىنىڭ تۋعان, جاقىن قالاسى سانايتىن وسى شاھاردا كاسىبىنىڭ ءبىر ۇشىن تىگۋدى باياعىدان قالاپ جۇرگەن. قالانى كوپ ارالادى. ەرتىستىڭ بو­يىن ۇزاق شارلادى. ۇلى وزەننىڭ ءبىر قوي­ناۋىنداعى تۇيەموناق ارالىنىڭ ءسان-سال­تاناتىن قىزىقتادى. باياعى وتكەن زاماندا وسى ارالدا بالۋان شولاق ءان سالىپ, قاجىمۇقاننىڭ كۇرەسكەنى ەسىنە ورالدى. ءوزى دە جاس كەزىندە بوزكىلەمدە بەلدەسىپ, كسرو سپورت شەبەرىنە كانديدات اتانعان بالۋان جىگىت قاجىمۇقان باباسىنىڭ رۋحى مەن دەمىن سەزگەندەي بولدى. بۇل ساپارىنىڭ سىرى مىنادا ەدى: التاي­دىڭ تاپ تورىندە, كاتونقاراعاي جەرىنە العاش اياق باسقانىندا وسى ءبىر اياۋلى, كوركەم تابيعاتقا كوزسىز عاشىق بولىپ قالعان جىگىت سول 2008 جىلدىڭ جازىندا الماتىنىڭ «پوليتەحىن» بىرگە بىتىرگەن اقتوبەلىك دوسى نۇرجاندى بۇعان دەيىنگى ماڭدايتەرمەن جيناعان قارجىلارىن تابيعات-انانىڭ وسى ءبىر عاجايىپ پۇشپاعىن وركەندەتۋگە جۇمساۋعا كوندىرىپ ەدى. اياقتارىنان تۇرا باستاۋلارىنا ءۇش جىل­داي ۋاقىت كەتتى. ارينە, كورگەن قيىن­دىق­تارىن ايتساڭ, تاۋىسا المايسىڭ. ءبارى­نەن بۇرىن, ونىڭ ۇلكەن جەڭىسى – التاي وڭىرىنە بەكەر كەلمەگەندىگىن دالەلدەپ, تۋعان جەردىڭ قۇداي بەرگەن كوركەم تابيعاتىن كادەگە جاراتىپ, ەلدىڭ پايداسىنا اسىرسام دەگەن ارمانىنا جەتتى. بۇل ءسوزىمىزدىڭ ايعاق-دالەلى كاتون­قاراعاي جەرىندە اي جارى­عىندا كورىنەر اپپاق نۇر­داي سايراپ جاتىر. توپقايىڭ اۋىلىنىڭ تۇسىنداعى «نۇر-بۇلاق» پانتىمەن ەمدەۋ-ساۋىقتىرۋ كەشەنىن كەلىپ كورىڭىز! وسى زاماننىڭ بارلىق يگىلىگى قاراس­تىرىلعان ونداعان-جيىرمالاعان كوتتەدجدەر قالاشىعى! ايتپەسە, اناۋ تاۋ باسىنداعى اقسۋ اۋىلىندا ورنالاسقان پانتى ونىمدەرىن شىعارۋعا بەيىمدەلگەن زاماناۋي زاۋىتتى ايتايىق. ودان قالدى, تاسشوقىداعى, جازوباداعى, مارالدىداعى شاعىن-شاعىن ەمدەۋ ورىندارىنا اتباسىن تىرەڭىز. مىنە, جەڭىستىڭ سىرىن سوندا تۇسىنەسىز. سونىمەن, تاكەڭ ءوز تاڭداۋىن جاسادى: ۇلى ەرتىستىڭ جاعاسىنان, قالا ىرگەسىنەن, سەمەيدەن استاناعا قاراي جۇرەتىن كۇرە جولدىڭ تۋرا بويىنان 2,5 گەكتار جەردى ساتىپ الدى. ارينە, ارزانعا تۇسە قويمادى. نەگىزگى كاسىبى – مۇنايشى جىگىت كاسىپ­كەر­لىككە بەت بۇرعالى ساۋلەت ونەرىن دە ءبىر مامانداي مەڭگەرىپ العان. سوندىقتان وسى قالاداعى وكىلى بولاتتى قاسىنا ەرتىپ الىپ, ازعانا كۇننىڭ ىشىندە سەمەيدىڭ تاپ ىرگەسىندە جاقىن جىلدا بوي كوتەرەتىن دەمالىس ورنىنىڭ ماكەت-جوباسىن ءوزى سىزدى. 2014 جىلدىڭ كۇزىنەن باستاپ سەمەيدىڭ تۇبىندەگى «كونە قورعان» ەلدى مەكەنىندە «ەكى دوستىڭ» ساۋىقتىرۋ كەشەنىنىڭ قۇرىلىسى ءجۇرىپ جاتىر. بۇل جوبانىڭ ءاۋ باستاعى قۇنى – 325 ميللليون تەڭگە. ەرتىس ورمانىنىڭ جايلى ءبىر جەرىندە ورنا­لاس­قان شيپاجايدىڭ ماقساتى مىنادا: اناۋ ءتور التايدا جايىلىمدا جۇرگەن تەكتى مارالدىڭ ءمۇيىزىنىڭ قانىن وسىندا جەت­كىزىپ, حالىققا پانتى ەمىنىڭ پايداسىن تانىتۋ. شيپاجايدىڭ ينفراقۇرىلىمىندا پانتىمەن, دارىلىك شوپپەن, بالشىقپەن ەمدەۋ­دەن وزگە, قالا حالقىنىڭ ەرتىس بويىن­­داعى سامىرسىن ورمانى ىشىندە ەرەكشە ءبىر اۋرادا دەمالۋى ءۇشىن 300 ورىندىق مەي­­رام­­حانا, 80 ورىندىق قوناق ءۇي, ورمان ءىشىن اتپەن قىدىرتۋ, قىسقى حوككەي قورابى, شاڭ­عى جولى, فۋتبول, ۆولەيبول الاڭدارى, تاعى باسقا دا ەم الۋ مەن دەمالۋ تۇرلەرى قاراس­تى­رى­لىپ وتىر. بۇيىرسا, بيىلعى جىلى اتالعان ەمدىك كەشەندى تولىعىمەن ىسكە قوسپاق. كاتونقاراعايعا بۇگىنگى كۇنى كەلەتىن تۋريستەردىڭ 70 پايىزى پانتى ەمىن الۋعا اسىق­قاندار. قالعان وتىز پايىزى بۇلا تابيعاتتىڭ قىزىعىن تاماشالاۋدى قالاعاندار; مۇزتاۋعا كوز تىككىسى, اسپان استىنداعى اشىق بەرەل قورعانى مۇراجايىن كورگىسى كەلەتىندەر; التاي-تاۋدىڭ اسا جۇپار اۋاسىن جۇتىپ, تازا اۋا­دا تىنىعۋدى تاڭداعاندار. تەگىندە, بۇل وڭىردە مارال شارۋاشى­لىعىنداعى قيىندىقتار قوعامدىق فورماتسيا اۋىسقان اتىشۋلى 90-شى جىلدارى باستالعان. قاس قىلعاندا, وڭتۇستىك كورەياداعى ارىپتەستەر دە مارال مۇيىزىنەن الىناتىن باعالى ءونىم – پانتى ساتىپ الۋ مولشەرىن پىشاقكەستى تىيماسا دا, الدە­قايدا ازايتىپ جىبەردى. ءونىم وتكىزۋ قيىنعا سوققان سوڭ, مارال باسى دا كۇرت كەمىدى. كاتونقاراعاي اۋدانىنداعى «ۆەرح-كاتون» مارال ءوسىرۋ كەڭشارى دۇرىلدەپ تۇرعان كەزىندە 7 مىڭ باس مارال وسىرگەن شارۋاشىلىقتىڭ تىزگىنۇستار جالعاسى «اقسۋ» سەرىكتەستىگىندەگى مارال باسى ەكى جارىم-ءۇش ەسەگە ازايىپ كەتسە دە, كەڭشار­دىڭ ورتالىعى بولعان اقسۋ اۋىلىندا ورنالاسقان مارال ءمۇيىزىنىڭ نەگىزىندە, اسا باعالى بال, سانداعان ەمدىك ءشوپ ارالاستىرا وتىرىپ جاسالعان فارماكولوگيالىق ءدارى-دارمەك شىعاراتىن تسەح بىرلەسكەن قازاق-كورەي «اقسۋ-دەەن» كاسىپورنى بولىپ قۇرىلىپ, ءبىراز جىلدار جۇمىسى ورلەدى. سول شاقتا مارال شارۋا­شىلىعىنىڭ باسىنا قارا بۇلت قاتتى ءۇيىرىلدى. تونگەن قاۋىپتىڭ سەيىلۋى قيىنعا سوقتى. وسى قاۋىپتى سەيىلتكەن ەكى عاجايىپتى ايتپاسقا بولمايدى. ءبىرىنشىسى: وبلىستىڭ سول كەزدەگى باسشىسىنىڭ سالانى كۇرت كوتەرۋگە ۇستانعان بۇلجىماس باعىتى. مىسالى, 2012 جىلى سالانى دامىتۋعا سۋبسيديا رەتىندە 23,5 ميلليون تەڭگەنىڭ ءبولىنۋى سول باعىتتىڭ ايعاعى. ەكىنشىسى: وسى سالانى دامىتۋدىڭ باسىنا «ەكى دوس» دەپ اتالاتىن الماتىلىق فيرمانىڭ كەلۋى. مۇنايشى-كاسىپكەرلەر تەلمان جامەنتيكوۆ پەن نۇرجان جۇماعۇلوۆ نەگىزىن قالاعان «ەكى دوس» تامىرى السىرەپ, ۇزىلۋگە اينالعان مارال شارۋاشىلىعىنا جان ءبىتىردى. – دوسىم نۇرجان ەكەۋمىز ەڭ العاش كاتون جەرىنىڭ توپىراعىن 2007 جىلى باستىق. مىنانداي عاجاپ تابيعاتقا تاڭعالدىق. سودان, تۋريزم بيزنەسىمەن نەگە كادىمگى وركەنيەتتى ەلدەردەگىدەي اينالىسپاسقا دەگەن توقتامعا كەلدىك. اۋدانداعى ءىرى مارال شارۋاشىلىعىن, «اقسۋ» زاۋىتىن ساتىپ الدىق, دەپ ەسكە الادى بۇگىندە تەلمان قابىكەن ۇلى. ورايى كەلگەندە مارال ءمۇيىزى جايلى ءبىراز دەرەكتەر كەلتىرە كەتكەن ابزال. پانتى – بۇعىنىڭ سىرتى نازىك, جۇقا تەرىمەن «قاپتالعان», ءىشى قانعا تولى, قاتپاعان ءمۇيىزى. مامىر-ماۋسىم ايلارىندا ءپىسىپ-جەتىلەدى. پانتى وسكەن كەزدە مارالدىڭ اعزاسى 25 كەلىگە دەيىن سۇيەك ءتىنىن بولەدى. بىردە-ءبىر جانۋار مۇنداي ءوسىم بەرمەيدى. – مارالدىڭ ءتور التايداعى سانىن بولماعاندا كەڭەس كەزىندەگى جەتى مىڭ باسقا جەتكىزسەك, بۇل ۇلكەن جەڭىستىڭ الدى بولار ەدى,  – دەيدى تەلمان مىرزا. شىعىس قازاقستاندا قازىر جىلىنا بەس توننا پانتى وندىرىلەدى. اقسۋداعى فارماتسەۆتيكالىق زاۋىت وسىنشاما پانتىنى وپ-وڭاي ەمدىك دارىگە اينالدىرا الادى. زاۋىتتاعى قوندىرعىنىڭ بۇكىل قازاقستاندا بالاماسى جوق. ءسويتىپ, «ەكى دوس» فيرماسىنىڭ كاتون­قاراعاي جەرىنە قادام­دارى ءساتتى باستالىپ, شىعىس قازاق­ستان ءتۋريزمىنىڭ تۇرلەنۋىنە, جاڭاشا تۇلەۋىنە ەكپىن قوستى. وسى سالاعا ينۆەستيتسيا سالىسىمەن, ءۇش جىل وتپەي-اق, 2011 جىلى «اقسۋ-دەەن» بىرلەسكەن كاسىپورنى «قازاقستاننىڭ ۇزدىك تاۋارى-2011» وڭىرلىك كونكۋرس-كورمەسىنىڭ جەڭىمپازى بولدى. سول جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا بۇكىل ەل كولەمىندە جەتەكشى ءونىم وندىرۋشىلەر انىقتالعان رەسپۋبليكالىق كونكۋرستا «حا­لىق­قا ارنالعان ەڭ ۇزدىك تاۋار» نوميناتسياسى بويىنشا تاعى دا ۇزدىك اتاندى. ال بۇگىندە «ەكى دوس» قازاقستاننىڭ تۋريزم سالاسىنداعى ەڭ وزىق وندىق برەندتىڭ ىشىنە كىرەدى. ايتا كەتەلىك, قازىرگى شاقتا «ەكى دوس­تىڭ» تەك پان­تىمەن ەمدەيتىن دەمالىس ورىن­­د­ارى جەلىسىندە عانا 200-دەن استام جەر­­گى­لىك­تى تۇر­عىندار جۇمىس جاساپ جاتىر. بۇگىن­­گى داع­دارىس كەزىندە 20 ادامعا جۇمىس تاۋىپ بەرىپ كورىڭىز. سونىمەن بىرگە, بۇق­تىر­­مانىڭ «كوگىلدىر بۇعاز» جاعىنا قارا­ما-قارسى بەتتەگى قۇمداۋىت جاعالاۋدا دا جاز اي­لارىندا تەلمان توبىنىڭ دەمالىس ايماعى جۇمىس جاسايدى. تاعى ءبىر باعىت: وسى بيزنەس-جوبالارمەن ىلە وسكەمەننىڭ ىرگەسىندەگى ستەپنوي كەنتىندە 2 گەكتار جەردى الىپ, فانەر شىعاراتىن زاۋىت تۇرعىزدى. وعان التايدا جەتىپ-ارتىلاتىن قايىڭ مەن كوكتەرەكتى اجەتكە جاراتادى. وسى اۋماقتا جەكە جىلى­جاي دا تۇرعىزدى. دەمالىس ورىندارىن وسىندا وسىرگەن قىزاناق, قيارمەن ءوز­دەرى قامتاماسىز ەتەدى. بۇدان قالدى, گۇل وسىرەتىن جىلىجايلارى تاعى بار. قازىر­دە قۇرىلىسى اياقتالىپ كەلە جاتقان سەمەي­دەگى «كونە بەكىنىس» اۋدانىنداعى جاڭا شيپاجايدىڭ اۋماعىن وسى جىلىجايدا وسىرىلگەن گۇلدەر كومكەرىپ تۇر. تاكەڭ بۇدان ءارى دە توقتاماي, ەندى شا­عىن تىگىن زاۋىتىن سالدى. ول زاۋىت شەت­ەلدىك تىگىن قون­دىرىعىسىمەن تو­لى­­عى­مەن جاب­دىقتالعان. ءتىپتى, زاۋىت اۋماعىندا بولاشاق ماماندار مەن جۇ­مىسشىلار ءۇشىن بۇكىل جاعدايى جاسالعان قوس قاباتتى جاتاقحانا دا تۇرعىزىپ قويدى. قىرعىزدىڭ ارزان كوستيۋم-شال­بارىن, كويلەك-كونشەگىن ءبىر كيەرگە جارار دەپ ساتىپ الىپ ءجۇرمىز عوي. وندايدى وپ-وڭاي شىعاراتىن شاماسى بار. بىراق ماقسات ودان دا بيىك. كادىمگى باسەكەلەس تىگىن بۇيىمدارىن تىگۋ. بىراق توقتاپ تۇر. نەگە؟ جاۋابىن اڭعارىپ وتىرسىز. دۇرىس  كادر جوق. امالدىڭ بارلىعىن پايدالانىپ, ىزدەدى. تابىلماي جاتىر. تىگىنشىلەر مۇلدەم تاپشى. بىزدىڭشە, ەلىمىزدىڭ ىشىنەن شىق­قان, جۇمىس قابىلەتىن ەڭبە­گىمەن, جىگەرىمەن دالەلدەگەن مۇنداي ءوز ينۆەستورلارىمىزبەن مەملەكەتتىڭ بىرلەسە جۇمىس ىستەيتىن باعىتى وسى. ەلباسى ايتاتىن, جۇمىسشى مامان­دىعىن شەبەر مەڭگەرگەن كاسىپ يەلەرىن دايارلاۋ باعىتى. ءبىزدىڭ قازاق ينۆەستورى زاۋىتىن سالىپ, قوندىرعىسىن ورناتىپ دەگەندەي, بارىنە نەگىز قالاپ قويدى. ەندى نە تۇرىس؟ ستراتەگيالىق تۇرعىدان ما­ڭى­زى ۇلكەن شەكارالىق اۋدان حالقىنىڭ سانى جىلدان-جىلعا ازايىپ بارا جاتقاندىعىن تەلمان مىرزا انىق بايقاپ ءجۇر. بۇل تىعىرىقتان شىعاتىن جول قانداي؟ تىعىرىقتان شىعا­تىن جولدىڭ ءبىرى – اۋدانداعى دەمالىس بازا­لارىنىڭ جىل بويى, ۇزدىكسىز جۇمىس ىستەۋىنە مۇمكىندىك تۋعىزۋ, جاڭا ساناتوريلەر سالۋ, اۋە باعىتتارىن جانداندىرۋ. بۇل تاراپتا كاسىپكەرلەر ينفراقۇرىلىمدارعا ينۆەستيتسيا قۇيۋ ارقىلى تۋعان ەل-جەرگە ءوز كومەكتەرىن كورسەتە الاتىندىعىن تەلمان­نىڭ كاسىپ­كەرلىك جولى دالەلدەپ وتىر. سايلاۋ تولەۋوۆ, جۋرناليست سەمەي سۋرەتتە: ت.جامەن­تيكوۆ