وقپەن ويناماس بولار

ءاربىر رامازان ايىن ءۇمىتتى ءبىر جاقسىلىقپەن, ىزگى ءبىر تىلەكپەن, ادال ويلى نيەتپەن قارسى الار كۇننىڭ ءتۇسى اۋعان شاقتا اقتوبەدەن جەتكەن سۋىت حابارعا تۇرشىگىپ قالعانىمىز راس. دۇنيەنىڭ بۇگىنگىدەي دۇرلىگىپ تۇرعان شاعىندا, الەمنىڭ قازىر­گىدەي الاڭدى جاعدايىندا جەر بەتىن­دەگى بىردەن-ءبىر تىنىشتىق ارالى بولىپ وتىرعان قازاقستان­داعى تۇراقتىلىق پەن ەل بىرلىگىنىڭ شىرقىن بۇزعىسى كەلگەن بۇل ارە­كەتتىڭ دە ارامىزعا ىرىتكى سالا الماسى انىق. ويتكەنى, ءبىز, بار­لىق قازاقستاندىقتار ءوز تاۋەلسىز­دىگى­مىزدىڭ جيىرما بەس جىلىندا بەرەكەلى دە بىرلىكتى, ىرىستى دا ىن­تىماقتى ەلدە ءومىر ءسۇرۋدى ءۇي­رەن­دىك جانە دە سول بىرلىك پەن ىن­تى­ماقتىڭ, ەل تىنىشتىعىنىڭ قادى­رىن سانامىزبەن ابدەن سەزىنىپ, قادىرىن جەتە تۇسىنگەن ەلمىز. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ تاۋەلسىز­دىك­تىڭ العاشقى كۇنىنەن باستاپ: «مەنىڭ بار تىلەگىم دە, زار تىلەگىم دە ەلدىڭ بىرلىگى», دەپ بار­شا قازاق­ستاندىقتى قانداي دا ءبىر اسۋ­­لاردان بىرلەسىپ وتۋگە, قانداي دا ءبىر كۇردەلى جاعدايلار­دىڭ سىناق­تارىن ىنتىماقتاسا وتىرىپ جەڭۋگە ۇيرەتتى ءالى دە ۇيرەتىپ كەلەدى. ءويت­كەنى, ەل بىرلىگى – وتە نازىك دۇنيە. ءسال-ءپال وقىس قيمىل­مەن دە, وعاش سويلەگەن ءبىر سوزىڭمەن دە سول نازىك دۇنيەنى بۇزىپ الۋىڭ ءمۇم­كىن. مىنە, سوندىقتان دا سول بۇگىن­گى ەل بىرلىگىنە قازاق ەلىنىڭ ءبىر بۇرىشى – اقتوبەدە الدەبىر توپ­تار قارۋ كەزەنگەنىمەن, ەشكىمدى دە ۇركىتە العان جوق. ەشكىمدى دە, ەش نارسەنى دە شوشىتا الماسا دا, تەك جازىقسىز جانداردىڭ وققا ۇشقانى جانىڭدى اۋىرتادى. قازىر سول اقتوبەدەگى قىلمىس­تىق ارەكەتتەردى كىمدەردىڭ جاسا­عان­دىقتارىن تەرگەۋ ورىندارى انىقتاپ جاتىر. بۇل ارەكەتتەرگە ءدىني راديكالداردىڭ قاتىسى بار دەگەن دە پىكىرلەر بار. ءتىپتى, «سالافيتتەر» دەگەندەرىڭىزدى ءتۇپ-تامىرىمەن جويۋ كەرەك دەگەن ءسوز­دەر دە ايتىلىپ قالۋدا. ءاري­نە, كىنالىلەر زاڭ الدىندا قاتاڭ جاۋاپقا تارتىلۋى كەرەك. دەگەن­مەن, ءىستىڭ اق-قاراسى تولىق انىق­­ت­الىپ بولمايىنشا, ءاتۇستى پىكىر ايتا سالۋعا دا, ويلانباعان قادامدارعا بارۋعا دا بولماس. ءوزى از حالىقتىڭ قىزدارىن ءتۇرلى-ءتۇرلى «كونكۋرس كراسوتىعا», ۇلدارىن ءتۇرلى ءدىني اعىمدارعا اكەتىپ جات­قان ۇلتتىڭ بولاشاعىن ارىدەن ويلاي­تىن بولساق, بۇل ماسەلەگە تەرەڭنەن زەردەلەپ بارىپ باعا بەرگەن ءجون. ەڭ اۋەلى ەلىمىزدە قازاقستان اۋما­­عىندا زاڭ بويىنشا تىيىم سالىن­عان ءدىني اعىمدار بار بولسا, ولار­عا نەگە جول بەرىلەدى؟ بولماسا, سول جات ءدىني اعىمدار ءبىزدىڭ جاس­تارى­مىزدى ءوز قاتارلارىنا قالاي تارتۋ­دا؟ ولاردى كىمدەر قار­جى­لان­دىرىپ وتىر؟ ءبىز ءوز ۇل-قىز­دارى­­مىز­دىڭ تاربيەسىن نەگە بوساڭ­سى­تىپ الدىق؟ قىزدارىمىز قاراۋ­سىز قالىپ, ۇلدارىمىزدىڭ جىگەرىن قۇم قىلىپ جۇرگەن جوقپىز با؟ مىنە, مە­نىڭشە, ءبىزدىڭ قوعام اۋەلى وسى ساۋال­دار توڭىرەگىندە ويلانۋى ءتيىستى. XXI عاسىردا تەرروريزم مەن ءدىني ەكسترەميزم كەي جاعدايدا ساياساتقا, ءتىپتى, جەكەلەگەن مەملە­كەت­­تەردىڭ گەوساياسي جاعىنان الدە­بىر ماقساتقا جەتۋلەرىنىڭ نەگىز­گى ءبىر قۇرالىنا اينالىپ بارا جات­قانى دا جاسىرىن ەمەس. جانە دە تەرروريزم مەن ءدىني ەكسترەميزم ارەكەتتەرىنىڭ باي, كەدەي, دامۋشى ەلدەر دەپ تاڭداماستان, الەمنىڭ بارلىق كونتينەنتتەرىنە تارالىپ بارا جاتقانىنىڭ دا الاڭداتارى بار. سوڭعى جىلدارى اقش, رەسەي, فرانتسيا, يسپانيا, انگليا, ساۋد ارابياسى, پاكىستان, ورتالىق ازيانىڭ ءبىراز ەلدەرى تەرروريزم مەن ءدىني ەكسترەميزممەن بەتپە-بەت كەلىپ, ايتارلىقتاي زارداپتار دا شەگىپ جاتىر. جاسىراتىنى جوق, الەمدەگى تەررورلىق ارەكەتتەر ءۇشىن كوبىنەسە يسلام دىنىنە كىنا تاعۋ مەن ايىپتاۋ, ءتىپتى, قارالاۋ ەتەك الىپ بارا جاتقان سىڭايلى. الايدا, ەۋروپا مەملەكەتتەرىنىڭ وزىندە سوڭعى بەس جىلدا ءبىراز تەررورلىق اكتىلەر جاسالسا, سونىڭ ىشىندە 2009 جىلى ەۋروپا مەملەكەتتەرىندە بولعان 214 تەررورلىق اكتىنىڭ بىرەۋىنە عانا يسلام توپتارىنىڭ ارالاسى بولسا, 2011 جىلعى تەررورلىق اكتىنىڭ 174-ىنە بىردە-ءبىر يسلام توبىنىڭ قاتىسى بولماعان. كەرىسىنشە, وسى ەۋروپا مەملەكەتتەرىنىڭ وزدەرىندە تەررورلىق اكتىلەردى نەگىزىنەن سەپاراتيستىك ۇيىمدار جاساي­تىن­دىعى الاڭداتارلىق جاع­دايعا جەتكەن كورىنەدى. مى­سالى, 2013 جىلى ەۋروپا مەم­لە­كەت­­تەرىندە بولعان 152 تەررورلىق اكتى­نىڭ 84-ءى, ياعني 55 پايىزى, ال 2012 جىلعى بارلىق تەررورلىق اكتىنىڭ 76 پايىزى وسى سەپاراتيستىك ۇيىمداردىڭ ەنشىسىنە جازىلعان ەكەن. مۇندا قازىر نەگىزىنەن حريس­تياندىق تەرروريستەر بەل­سەن­دىرەك, ولار نەگىزىنەن ايەل­دەرگە جاساندى تۇسىك جاسايتىن كلي­ني­كالارعا شابۋىلدارىن ۇدەتە ءتۇسىپ, 1997-2010 جىلدار ارالى­عىندا 8 كىسى ءولىمى, قاساقانا كىسى ءولتىر­مەك نيەتتەگى 17 شابۋىل, 42 جا­رىلىس, 181 ءورت قويۋ اكتىلەرىن جاسا­عاندىقتارى تىركەلىپتى. مىنە, كەز كەلگەن ءدىننىڭ ادام­­سۇيگىش كيەلى قاسيەتىن العا تارتا وتىرىپ, ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «يسل­ام دۇنيەسىنىڭ اسكەري-ەكونو­مي­كالىق قاتەرى دەگەن ءسوز – كەيبىر مۇددەلى كۇش­تەر جەلەۋ قىلىپ جۇرگەن جاي ءبىر ەرتەگى. يسلام قاتەرىنىڭ جوق بولاتىن سەبەبى, وزگەنى بىلاي قويعاندا, اراب ەلدەرى, مۇسىلمان ءدىنىن ۇستانعان باسقا دا ەلدەر سياقتى, ۇلتتىق مۇددەلەر بويىن­شا ءبولىنىپ جاتىر», دەگەن ءبىر ويلى ءسوزىن قايتا ءبىر جاڭعىرتا وتىرىپ, ادامزات بالاسى, سونىڭ ىشىندە ساياساتشىلارىمىز بەن ءدىنباسىلارىنىڭ وزدەرى ەندىگى ارادا ءتۇرلى دىندەردى ءبىر-بىرىنە قارسى قويۋدان, بىرىنەن ءبىرىنىڭ ارتىقشىلىقتارىن ىزدەستىرۋدەن ءوز بويلارى مەن نيەتتەرىن اۋلاق ۇستاسا دەگەن پىكىرىمىزدى قوسقاندى ءجون سانادىق. قازىرگى ۋاقىتتا قازاقستان رەس­پۋب­ليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزي­دەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باي­سالدى ساياساتى­نىڭ ارقاسىندا قازاق­ستان كوپكونفەسسيالى مەم­لەكەت قۇرۋدىڭ الەمدىك ۇلگىسى بولىپ وتىر. جالپى قازاقستاندا بار­لىق ءداستۇرلى دىندەرگە دەگەن زور قۇرمەت بار. مۇنى الەم مويىن­­د­اعالى دا قاشان. جۋىردا عانا استانادا بولىپ وتكەن «ءدىن­دەر تەرروريزمگە قارسى» حا­لىق­ارا­لىق كونفەرەنتسياسىنا قاتىسۋشىلاردىڭ ارقايسىلارى كوپكونفەسسيالى قازاقستانداعى تاتۋلىق پەن بىرلىكتىڭ, ىنتىماق پەن رۋحاني تازالىقتىڭ شىنايى ءبىر ادامي قارىم-قاتىناسىن تا­نىپ, ريزا بولعان ەدى. ادامزات بالاسىنىڭ بولا­شاعى ءۇشىن قازاقستاندا جاسا­لىپ جاتقان يگى دە ابزال ىستەر­دىڭ ارقايسىسىنىڭ الەمدىك ماڭى­زى بار. ءبىز ەڭ اۋەلى استانا قالا­سىندا وتكىزىلىپ كەلە جاتقان الەم­دىك جانە ءداستۇرلى دىندەر ليدەر­لەرىنىڭ سەزدەرىنەن كەز كەلگەن ءدىننىڭ ۇلتارالىق, ءدىن­ارا­لىق كەلىسىم مەن تاتۋلىقتىڭ ادام­­زاتتىڭ قانداي دا ءبىر ماسەلەسىن شەشۋ­گە ابدەن قابىلەتتى ەكەن­دىگىن جان-جۇرەگىمىزبەن سەزىنە العانداي بول­دىق. ويتكەنى, كەز كەلگەن ادام بالا­سىنىڭ جۇرەگىندە ءوز قۇدايى بار! قازاقستان رەسپۋبليكاسى­نىڭ پرە­زيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ دۇنيە تىرشىلىگى ءۇشىن جاھان­­دىق جاڭا قاتەرلەر بوي كوتەرە باس­تاعان قاتەرلى تۇستا ءتۇرلى ءدىن­دەر­دىڭ عاسىرلار بويعى ىزگى دە جاسام­پازدىق مول تاجىريبەسى مەن قۇداي ءسوزىن بىتىمگەرشىلىك پەن كەلىسىم­نىڭ پارمەندى قۇرالى رەتىندە پايدالانۋعا جاساعان ارەكەتى ەندىگى دۇنيە دامۋىنىڭ ۇستانىمى مەن زاڭدىلىعىنا اينالعاندىعى دا ابزال بولار ەدى. ويتكەنى, ادامزاتتىڭ وسى زامانعى باستى قاتەرلەرى – لاڭكەستىك, جاپپاي قىرىپ-جويۋ قارۋىنىڭ تارالۋى, ترانسشەكارالىق قىلمىس­تىڭ ءوسۋى بولسا, بۇلار كەلىپ ادام بالاسىنىڭ رۋحاني جان­­ دۇنيەسى­نە دە زارداپتى قاتەرىن توندىرە تۇسۋدە. مۇنىڭ سەبەبىن ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءوز كەزىندە ادام­­زاتتىڭ مىڭجىلدىقتار بويى قالىپ­تاسقان رۋحاني ءداستۇر­لەر­دەن قول ۇزۋشىلىگىندە جانە دە «قۇدايدى ىزدەۋ» پەردەسىن جا­مىلىپ, بارشا ۇلى ۇستازدار ايىپتايتىن شىن مانىندەگى ۇرەيلى ارەكەتتەر جاسالىپ, بەلگىلى ءبىر ءدىندى اگرەسسياشىل دەپ ايىپتاۋدىڭ بىرجاقتى ادەتى ايقىن الپەتكە كوشىپ, ونىڭ باسەڭدەمەي كەلە جاتقاندىعىن, ءسويتىپ, ۇلى ءدىني قاعيدات جايىن­داعى وي-نيەتتى, ءسوز بەن ارەكەتتى كۇشتەمەۋ قاعيداتى تۋرالى ۇمىتا بەرەتىندىگىمىزدى, ال ونىڭ استارىندا وسى زامانعى مۇددەلەر تۇراتىندىعىن ءدوپ باسىپ ايتا بىلگەن-ءدى. بۇگىنگى كۇنى اقتوبەدەگى بول­عان جاعدايعا باعا بەرگەن تۇستا بەلگىلى ءبىر ءدىندى اگرەسسياشىل دەپ ايىپتاۋدان گورى, ءوزىنىڭ رۋحاني داستۇرىنەن قول ءۇزىپ قالعان جانە دە قول ءۇزىپ بارا جاتقان ۇرپاقتىڭ تاربيەسىنە تەرەڭدەپ ءمان بەرۋ قاجەت دەپ سانايمىز. ارينە, وقپەن ويناماس بولار! جابال ەرعاليەۆ, جازۋشى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى