تۇزەۋ مەكەمەلەرى تۇزەلۋدە

قاي مەملەكەت ءۇشىن بولماسىن تۇزەۋ مەكەمەلەرىندەگى باس بوستاندىعىنان ايىرىلعانداردى باعىپ, ۇستاۋ بارىسى كۇن تارتى­بىنەن تۇسپەي كەلە جاتقان ماسە­لە ەكەندىگى بەلگىلى. ويتكەنى, قىل­مىس جاساپ, جازاسىنا ساي سوتتال­عان ادامداردى قوعامنان وقشاۋ­لاعانمەن ءىس بىتپەيدى. ولاردىڭ الگى قىلمىسىنا ساي جازاسىن وتەۋى ءۇشىن قالىپتى تىرشىلىگىن قامتاماسىز ەتۋ قاجەت. وعان ادام ومىرىندەگى بارلىق ماسەلەلەر كىرەدى. ىشىندە قۇقىن دا تاپتاماۋ جاعى ويلاستىرىلادى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, سوتتاپ تۇزەۋ مەكەمەسىنە وتىرعىزعان سوڭ ول ادامدى ەندى مەملەكەت قالتاسىنان ۇستاۋ قاجەت. جازالاردى ورىن­داۋ ورگاندارى سوتتىڭ ۇكى­مى­مەن تۇت­قىندالعانداردىڭ تەك بوستاندىعىنان عانا ايى­رىل­عانىن تۇسىنەدى, الايدا قازىرگى جاع­دايدا ولاردىڭ مادەني جانە ءبىلىم بەرۋ قىزمەتىنە ارالاسۋى, قورعالۋ قۇقىعى كۇن وتكەن سايىن ماڭىزدى بولا تۇسكەنىن اشىق مويىندايدى. بۇل تۋرالى, ياعني قىلمىستىق-اتقارۋ جۇيەسىنىڭ ماسەلەلەرى جايىندا پرەزيدەنت جانىنداعى ورتالىق كوممۋنيكاتسيالار قىزمەتىندە ءىىم قاج كوميتەتىنىڭ توراعاسى باۋىرجان بەردالين ايتتى. جالپى, بۇگىنگى ۋاقىت قىل­مىستىق-اتقارۋ جۇيەسىن ءارى قا­راي جەتىلدىرۋگە باعىتتالعان بى­رقاتار ۇيىمداستىرۋشىلىق-پراكتيكالىق شارالاردى جۇر­گىزۋمەن سيپاتتالاتىنىن الدىندا دا جازعانبىز. بۇل كوممۋنالدى-تۇرمىستىق, مەديتسينا, ءبىلىم بەرۋ, جۇمىسپەن قامتۋ جانە ت.ب. بىراق بۇل رەتتە ءبىر ەرەكشەلىك, قاج كوميتەتىنىڭ ءبىر جىلدان اسا ۋاقىتتان بەرى جازالاردى ورىنداۋ سالاسىنىڭ دامۋىنداعى ناقتى پاراديگ­مالارىن بەلگىلەيتىن جاڭا قىل­مىستىق, قىلمىستىق-اتقارۋ جانە قىلمىستىق-پروتسەستىك زاڭنامالاردىڭ اياسىندا جۇمىس ىستەۋىن قاپەرگە العان ءجون. ال بۇل ورايدا باۋىرجان مۇرات­ ۇلىنىڭ ءسوز ساپتاۋى­نا قاراعاندا, قازىرگى كۇنى بار­لىق تۇزەۋ مەكەمەلەرىندە سوتتالعان­داردىڭ مىنەز-ق ۇلىق دارەجەلەرىن انىقتايتىن كوپ ساتىلى جۇيە ەنگىزىلگەن. جاڭا زاڭداردىڭ قول­دانىلۋى, سوت پراكتيكاسى, زاڭ­نامالاردى ىزگىلەندىرۋ جانە ەڭ باس­تىسى سوتتالعانداردىڭ زاڭعا مويىن­­ۇسىنۋى – تۇرمەدەگىلەر سانى­نىڭ بىردەن ازايۋىنا اسەر ەتكەن. ماسەلەن, اعىمداعى جىلى كو­لونيالاردان 5 مىڭنان اسا (5002) ادام بوساپ شىقتى, ونىڭ ىشىندە 15 پايىزى شارتتى تۇردە مەرزىمىنەن بۇرىن بوساعاندار جانە جازاسىنىڭ وتەلمەگەن بولiگi نەعۇرلىم جەڭiل جازا تۇرiمەن اۋىستىرىلعاندار ءبىر جارىم ەسەگە كوبەيدى. سونىڭ ناتيجەسىندە 2002 جىلى 3-ورىندا بولعان قازاقستان بۇگىنگى تاڭدا تۇرمەدەگى ادامدار سانىنان الەمدىك رەيتينگتە 61-ورىندا تۇر. ال بىلە بىلسەك, تۇرمەدەگى ادامدار سانىنىڭ ازايۋىنا باي­لانىستى ءىىم كوممۋنالدى-تۇر­مىستىق جاعدايى ەڭ ناشار دەگەن كولونيالاردى جابۋ تۋرالى دا شەشىم قابىلدادى. سوڭعى 1,5 جىل ىشىنە ەلىمىزدە 3 كولونيا وڭتايلاندىرىلدى (اپ-162/5, ەس-164/8). جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن تاعى دا 6 مەكەمەنى قىسقارتۋ جوسپارلانۋدا. بۇل ءوز كەزەگىندە ماتەريالدىق-تۇرمىستىق قام­تاماسىز ەتۋدى جاقسارتىپ, 2015 جىلى تيىسىنشە بiر سوتتالعان ەر ادامعا شاققانداعى تۇرعىن الاڭ نورماسىن 2,5-تەن 3,5 شارشى مەتر­گە دەيىن, ال ايەلدەر ءۇشىن 4-كە دەيىن, ەمحانالار مەن بالالار كولونياسىنداعى تۇرعىن الاڭىن 5-تەن 6,5 شارشى مەترگە دەيىن كەڭەيتۋگە الىپ كەلدى. بۇل نورمالار قازاقستان تاۋەلسىزدىگىن العاننان بەرى قاراستىرىلماي, تەك بۇگىنگى ۋاقىتتا عانا مۇمكىن بولىپ وتىرعانىن اتاپ ايتۋ قاجەت. ارينە, بارىنە بەلگىلى, سوت­تالعاندار ۇزاق مەرزىم بويى باس بوستاندىعىنان ايىرۋ ورىندارىندا بولعان ۋاقىتىندا الەۋ­مەتتىك جانە تۋىستىق قاتى­ناستار الشاقتاي باستاي­دى. وسىعان جول بەرمەۋ ماق­ساتىندا ءتۇرلى ءىس-شارالار ۇيىم­داستىرىلۋدا. ماسەلەن, وسى جىلى سوتتالعانداردىڭ ءبىر جارىم مىڭ تۋىسى قاتىسقان 40-تاي اشىق ەسىك كۇندەرى وتكەن. مۇن­داي شارالاردىڭ ناتيجەسىندە تۇزەۋ مەكەمەلەرىندە قىلمىس 50 پايىزعا قىسقارعان, قاساقانا زاڭ بۇزۋشىلىقتار 48 پايىز, دەنە مۇشەسىن زاقىمداۋ 32 پايىز, ءولىم-ءجىتىم 30 پايىزعا, ال تۋبەركۋلەزبەن اۋىرۋ 20 پايىزعا كەمىگەن كورىنەدى. الەكساندر تاسبولاتوۆ, «ەگەمەن قازاقستان»