جۇرەگى جىلى جان

جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىندە اعا وقىتۋشى بولىپ 30 جىلدان استام جاس قالامگەرلەرگە ۇستازدىق ەتكەن, جايدارى مىنەزىمەن جايراڭداپ ءجۇرىپ, شاكىرتتەرىن باۋىرىنا تارتقان حابيجان پانگەرەي ۇلى قۇسايىنوۆ كوزى ءتىرى بولعاندا بۇگىندە 90 جاستىڭ اسقارىنا شىعار ەدى. حابەكەڭنەن ءدارىس العان شاكىرتتەرىنىڭ ءبارى ۇستازىنىڭ كىسى كوڭىلىن جىقپايتىن, قولىنان كەلگەنشە جاقسىلىق جاساپ, قولتىعىنان دەمەۋگە دايىن تۇراتىن اسىل قاسيەتتەرىن ىلتيپاتپەن ەسكە الادى. حابيجان پانگەرەي ۇلى 1973-1978 جىلدارى جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىندە وقىعان بىزدەردىڭ دە كۋراتورىمىز, ءبىرازىمىزدىڭ ديپلوم جۇمىسىن قورعاۋدا جەتەكشىمىز بولدى. ساباقتان سوڭ, ءۇزىلىس كەزدەرىندە اۋديتورياعا كەلىپ, جاعدايىمىزدى سۇراپ-ءبىلىپ, جەكەلەگەن ستۋدەنتتەر­دىڭ ومىرىندە كەزىككەن قيىندىققا اقىلشى, جاناشىر بولعان, دەم­الىس كۇندەرى قالا سىرتىندا سەرۋەن قۇرعان, ءارتۇرلى مادەني شارالارعا, تەاترداعى قويىلىمدارعا ەرتىپ بارعان كەزىن ساعىنىشپەن ەسكە الامىز. جاستىق شاقتا كوڭىلدەرى الىپ-ۇشقان, ومىرلىك تاجىريبەسى از, اتا-انادان جىراقتا ءبىلىم الىپ جۇرگەن جاستارعا ۇلكەندىك جىلى ءسوزىن ارناپ, باعىت-باعدار بەرگەن كۋراتورىمىز حابەكەڭدى سول كەزدە اكەمىزدەن كەم كورگەن ەمەسپىز. كۋراتورىمىز جاقسى وقىپ, ءتارتىپتى بولۋىمىزدى تالاپ ەتۋمەن بىرگە بارىنشا مەيىرىمدى بولدى. سودان دا بولار, جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىندە ول كىسىنى سىيلاماعان, ايتقانىن ورىنداماعان بىردە-ءبىر ستۋدەنت بولعان جوق. ول كىسىگە ارقا سۇيەپ, ەركەلەگىمىز دە كەلەتىن. جومارت جۇرەكتى, جايساڭ جاندى حابيجان پانگەرەي ۇلىنىڭ الدىنان ءدارىس العان ستۋدەنت جاستار ۋنيۆەرسيتەت ءبىتىرىپ, جولدامامەن جان-جاققا تاراپ, جۋرناليستىك قىزمەتتىڭ ىستىعىنا كۇيىپ, سۋىعىنا توڭعان العاشقى جىلدارى ۇستازدارىمىزدى ساعىنىشپەن ەسكە الىپ, ەڭبەك دەم­ال­ىسىندا الماتىعا سوڭىنان ىزدەپ كەلگەن كەزىمىز دە بولدى. حابەكەڭنىڭ ايتقانىن بۇلجىتپاي ورىنداپ, مەيىرىم-شۋاعىن كورگەن جاستار ۇستاز بەينەسىن جۇرەك تۇكپىرىندە ساقتاپ قالدى. حابيجان پانگەرەي ۇلى ورتا مەكتەپتەن سوڭ 1950 جىلى س.م.كيروۆ اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك ۋني­ۆەر­سيتەتىنىڭ جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىن ۇزدىك ءبىتىرىپ, قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتى جانىنداعى جوعار­عى پارتيا مەك­تەبىندە وقىتۋشى بولىپ ەڭبەك جولىن باستايدى ءارى اس­پي­رانتۋرادا سىرتتاي وقىدى. قازاق ءباسپاسوزىنىڭ قاراشاڭىراعى — «سوتسياليستىك قازاقستان» گازەتىنىڭ وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى بويىنشا مەنشىكتى ءتىلشىسى بولىپ ىستەپ, جۋرناليستىك قىزمەت ساتىسىنان وتەدى. وڭىردەگى ەكپىندى قۇرىلىستار, زاۋىت-فابريكالار, ەگىستىكتەگى ديقاندار مەن جايلاۋداعى مالشى ومىرىنەن جازعان وچەركتەرى مەن ماقالالارى گازەت بەتىندە تۇراقتى جاريالانىپ تۇردى. 1962 جىلدان باستاپ ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن 30 جىلدان استام ءوزى بىتىرگەن قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندە وقىتۋشىلىق قىزمەتتى ابىرويمەن اتقاردى. تاجىريبەلى دە دارىندى جۋرناليست, ۇلاعاتتى ۇستاز, شەبەر ۇيىمداستىرۋشى, ادامگەرشىلىگى مول ازامات رەتىندە تانىلدى. ءوزى ەڭبەك ەتكەن فاكۋلتەت پەن ۋنيۆەرسيتەت ۇجىمىندا زور بەدەلگە يە بولدى. سانالى عۇمىرىن وقىتۋشىلىق قىزمەتكە ارناپ, جۋرناليست شاكىرت­تەر تاربيەلەدى. ۋنيۆەرسيتەت باس­شىلىعى ۇيىمداستىرۋشىلىق قابىلەتىمەن كورىنگەن حابيجان پانگەرەي ۇلىن ۇستازدىق قىزمەتىمەن قوسا قوعامدىق جۇمىستارعا دا تارتتى. فاكۋلتەت كاسىپوداق, كەيىننەن پارتيا ۇيىمى­نىڭ حاتشىسى بولدى. جوعارى پاراساتتى, وتە يناباتتى, كىسىلىگى مول, كەڭپەيىلدى, قابىلەتتى ءجۋرناليستىڭ ۇزاق جىلدىق جەمىستى ەڭبەگى ورىندى باعالانىپ, «قۇرمەت بەلگىسى» وردەنىمەن, «ەڭبەكتەگى ەرلىگى ءۇشىن» مەدالىمەن, جوعارى وقۋ ورىندارى سالاسىنىڭ ماقتاۋ قاعازدارىمەن ماراپاتتالدى. ەل-جۇرتىنا قادىرلى, بىلگىر جۋرناليست, ابىرويلى ازامات بەينەتىنىڭ زەينەتىن كورىپ, 1992 جىلى 66 جاسىندا قايتىس بولدى. بۇل بولاشاق جۋرناليست كادرلارىن وقىتىپ-تاربيەلەۋدە بويىنداعى كۇش-قاي­راتى مەن ءبىلىم-قابىلەتى جەتەرلىك, ءالى دە ەڭبەك ەتىپ, ءوزىنىڭ ۇستازدىق جولىن جالعاستىرا بەرۋگە شاما-شارقى جەتەتىن شاعىندا ومىردەن ءوتىپ كەتتى. حابيجان پانگەرەي ۇلى دۇنيە­دەن وتكەندە قيساپسىز جۋرناليست شاكىرتتەرى, قىزمەتتەس ارىپتەستەرى, ەلى­مىزدىڭ تانىمال عالىمدارى مەن اقىن-جازۋشىلارى اسىل ازامات­تىڭ ورنى ۇڭىرەيىپ قالعانىن سەزىپ, ازا تۇتتى. قارالى جيىنداعى اكا­دەميك-جازۋشىلار زەينوللا قابدولوۆ پەن تۇرسىنبەك كاكىشەۆ, ءابىل­پايىز ىدىرىسوۆتىڭ ءسوز­دەرى جۇرتشىلىق ەسىندە قالدى. ءتىر­شىلىگىندە ادامدىق اسىل قاسيەتىمەن ەل-جۇرتى مەن دوس-جارانعا, جاقىن-تۋىسىنا شۋاعىن مول توككەن حابيجان پانگەرەي ۇلى جاساعان جاقسىلىعىن ەشقاشان مىندەتسىنىپ كورمەگەن, ازاماتتىق بورىشى سانايتىن تەكتى جان تۋرالى پروفەسسور قابي وقاەۆ: «شىركىن, حابيجان اسىل ازامات ەدى-اۋ. وسەك-وتىرىك دەگەندى بىلمەيتىن, كىسىنى سىرتىنان عايباتتامايتىن. بارىنشا كىشىپەيىل, اقجارقىن ەدى. جوعارى ساۋاتتىلىعىنا ءبارىمىز ءتانتى بولاتىنبىز» دەگەن ەدى. حالىقارا­لىق اقپاراتتانۋ اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى باقىتجان حاسانوۆ: «حابەكەڭ ەرەكشە جاراتىلعان, سەگىز قىرلى, ءبىر سىرلى جان. ول كىسىنىڭ وزگەگە ۇقسامايتىن قاسيەتتەرى كوپ ەدى. دۇنيەگە قىزىقپايتىن, العانىنا ەمەس, بەرگەنىنە ريزا بولىپ, شاتتانىپ وتىراتىن. ول كىسىنىڭ شاپاعاتى تيمەگەن ادام كەم دە كەم شىعار. حابەكەڭ وتكەن كەزدەن دە, جاڭا ءومىر­دەن دە حابارى مول, جانى جايساڭ, جۇرەگى جومارت ءىرى تۇلعا بولدى» دەسە, ۋني­ۆەر­سيتەتتە بىرگە وقىعان, كەيىننەن كوپ جىل «سوتسياليستىك قازاقستان» گازەتىندە ءبولىم مەڭگەرۋشىسى, جاۋاپ­تى حاتشى, ون ءۇش جىل الماتى وبلىستىق «جەتىسۋ» گازەتىندە باس رەداك­تور بولعان پەرنەبەك بەيسەنوۆ: «جارتى عاسىر ەڭبەك ەتىپ, حابەكەڭدەي جاندى سيرەك كەزدەستىردىم دەسەم, ارتىق بولماس. ول ناعىز ادال ادام ەدى, كىسى­لىگىمەن, كەڭپەيىلدىلىگىمەن جولداستارىن تاڭ قالدىراتىن. بىرگە وقىعان, قىزمەتتەس بولعان جولداستاردىڭ ىشىندە حابەكەڭنىڭ ورنى ەرەكشە ەدى, توي-دۋماننىڭ گ ۇلى بولاتىن. وتىرىستىڭ بەرەكەسى ءارى سەركەسى ەدى, ەلدىڭ ەزۋىن جيدىرماي, ۇنەمى كۇلدىرىپ وتىراتىن. مەرەكە كۇندەرى حابەكەڭ ءاردايىم ەرتەمەن تەلەفون شالىپ, قۇتتىقتايتىن. ەكەۋمىز جاس­تى بولعانىمىزبەن, مەنىڭ ەكى-ءۇش اي ۇلكەندىگىم بولاتىن. سودان بولار, «اعا» دەپ قالجىڭدايتىن. قاتار جۇرگەن جۋرناليستەر حابەكەڭدى «ستاروستا» دەيتىنبىز. ويتكەنى, ول ورىسشاعا دا, قازاقشاعا دا بىردەي جەتىك, مانەرلەپ سويلەيتىن, سوزگە شەشەن ەدى. بىرگە وقىعان دوسىمىز تاۋمان اماندوسوۆ: «حابەكە, وتىرىستى ءوزىڭ باسقار, ءبىزدىڭ قازاقشا وقىعانىمىز ءبىلىنىپ قالار» دەپ ازىلدەيتىنىن ەسكە الادى. حابيجان پانگەرەي ۇلىمەن بىرگە قىزمەت ەتكەن, جولداستىق قارىم-قاتىناستا بولعان, ۋنيۆەرسيتەتتە وقىعان جۋرناليست شاكىرتتەرىنىڭ قاي-قايسىسى بولسىن «و شىركىن, حابەكەڭ!» دەپ وتكەن كۇندەرىن تامسانا ايتىپ, ازاماتتىڭ جاقسى قاسيەتتەرىن ساعىنىشپەن ەسكە الار ەدى. ادام بالاسىنا تەك جاقسىلىق جاساۋدى ويلاعان, قامىققان كەزدە قولتىعىنان دەمەپ, جىلى سوزىمەن كوڭىلىن كوتەرۋگە دايىن تۇراتىن اسىل ازاماتتىڭ بەينەسى ول كىسىمەن جاقىن ارالاسقان جانداردىڭ كوڭىل تۇكپىرىندە ساقتالىپ قالدى. ادام جادى وتكەن كەزەڭدەگى جاقسى مەن جاماندى ەكشەپ, بويعا ەرەكشە شۋاق دارىتار ساتتەردىڭ اسەرىمەن ءجۇرىپ, ءومىردىڭ جاقسىلارمەن ءماندى ەكەنىن پايىمدار ەدى. حابيجان پانگەرەي ۇلىنىڭ سوڭىن­­دا قالعان جاقىندارىن ىزدەس­تىرگەندە وزىنەن كەيىنگى كەنجە ءىنىسى الماتىدا تۇراتىن ولجاباي نۇرىش­ ۇلىنا جولىعىپ, ءبىراز جايتتان حاباردار بولدىق. – حابيجان اعامىز ۋاقىتتىڭ اۋىرت­­پالىعىنان بولار, ەرتە ەسەيدى, وڭ-سولىن دا ەرتە تانىدى. سوعىستىڭ قيىن-قىستاۋ جىلدارى ءجاسوسپىرىم بالا ەڭبەككە ارالاستى, بەينەت كوردى. مەكتەپتى وبلىس ورتالىعى – اتىراۋ قالاسىندا وقىپ, ءوزىنىڭ انا تىلىنە قوسا ورىس ءتىلىن دە جەتىك مەڭگەرىپ شىقتى. ەكى ۇلتتىڭ ادەت-عۇرپى مەن سالت-ءداستۇرىن ءبىر كىسىدەي بىلەتىن, ۇيىمداستىرۋشىلىق قابىلەتى دە ەرەكشە بولاتىن. ەشكىمدى ۇلتى مەن تۇرعان جەرىنە قاراپ بولگەن ەمەس, ادام بالاسىنىڭ ءبارىن باۋىرىنا تارتتى. تىرشىلىگىندە تەك ادامگەرشىلىك قاسيەتىمەن كورىنىپ, ەل-جۇرتىنا جان شۋاعىن مولىنان توگىپ ءوتتى. اعامىزدىڭ بويىندا ادامدى وزىنە تارتىپ تۇتاتىن ەرەكشە قۇپيا كۇش بولاتىن. اعايىن مەن جورا-جولداسىنا قايىرىمدى, جاساعان جاقسىلىق-قامقورلىعىن دەر كەزىندە ايتتىرماي جاساۋعا تىرىساتىن. وبلىستىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ اپپا­را­­تىن­داعى كانتسەلياريادا, ات­قارۋ كومي­تەتى توراعاسى ورىنباسارى­­نىڭ كو­مەك­شىسى قىزمەتىن اتقارا ءجۇرىپ, ءىس-قا­عاز­دارىن ساۋاتتى جازىپ تول­­تى­رۋ, كەل­­گەن كىسىلەرگە ورنىقتى جاۋاپ بەرۋ سياقتى جۇمىستا تاجىريبە جي­­­­ناق­­­­تاپ, ىسىلىپ ءوستى. تارتىمدى كەل­­­بەتى­­­مەن, جاعىمدى اڭگىمەسىمەن كىم-كىم­دى بولسا دا وزىنە ءۇيىرىپ اكە­تەتىن, كوڭىلگە توقىعانى مول تالاپتى جاس ەكەنى بايقالىپ تۇردى. ءوزىم شاڭى­راق­تىڭ كەنجەسى بولعاندىقتان, ال­دىم­داعى حابيجان مەن جۇماباي اعا­لارىمنىڭ قامقورلىعىن كوپ كوردىم. اكە-شەشەدەن ەرتە ايىرىلىپ, اعالارىمنىڭ قولىندا, كەيىن­نەن ينتەرناتتا وقىعان كەزىمدە دە ەشتەڭەدەن تارشىلىق كورمەي ەركىن ءوستىم. جاستايىمنان بوكسپەن اينالىسىپ, ينستيتۋتتا جۇرگەندە تەنتەكتىك جاساپ توبەلەسىپ, وقۋدان شىعىپ قالعان كەزىمدە ءبىر اعام – اتىراۋدان, ەكىنشىسى – شىمكەنتتەن ۇشىپ كەلىپ, دەكانعا, رەكتورعا كىرىپ, جاعدايىمدى ايتىپ, قايتا ورنالاستىرىپ كەتكەن كەزى دە بولدى. ينستيتۋت بىتىرگەن سوڭ اعالارىم اتىراۋداعى ءىرى قاراكول قوي شارۋاشىلىعى كەڭشارىنا ديرەكتوردىڭ ورىنباسارى ەتىپ ورنالاستىردى. ول كەزدە وتىزدارداعى جۇماباي اعام اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ۇيىمداستىرۋ ءبولىمىن باسقارىپ تۇردى. «سوتسياليستىك قازاقستان» گازەتىنىڭ وڭتۇستىك قازاق­ستان وبلىسىنداعى مەنشىكتى ءتىلشىسى بولعان حابيجان اعام الماتىعا اۋىسىپ, ماعان ينستيتۋتتىڭ اسپيرانتۋراسىندا وقۋعا كەڭەس بەردى. اسپيرانتۋرادا وقىپ جۇرگەندە «سوۆنارحوز» تاراپ, ەت جانە ءسۇت مينيستر­لىگىندەگى باس ماماننىڭ ورنىنا كونكۋرس جاريالانىپ, جولىم بو­لىپ, الماتىدا قىزمەتكە قالىپ, پاتەر الدىم. مينيسترلىكتە باس مامان­­نان باستاپ, ءبولىم, باسقارما باس­تىعى بولىپ وتىز بەس جىل ەڭبەك ەتىپ, زەينەتكەرلىككە شىقتىم. حابيجان اعامىزدىڭ ەلگە سىيلى بولىپ, جورا-جولداستارىمەن, اعا­يىن-تۋىسپەن جاقىن ارالاسۋى – كەڭپەيىلدى, داستارقانى مول راۋشان جەڭگەمىزگە بايلانىستى بولدى. ول كىسى الماتىداعى №12 مەكتەپتە ۇزاق جىل ماتە­ماتيكا پانىنەن ساباق بەرىپ, زەي­نەت­كەرلىككە شىقتى. راۋشان جەڭگەمىز حابەكەڭنىڭ بارلىق تۋىس­تارىنا ۇنادى, الىس­تى جاقىن, جاقىن­دى باۋىر ەتە­تىن جەڭگەمىز ءومىر­دەن ەرتە كەتكەن جۇما­باي اعا­مىز­­دىڭ ايەلى دامەتكەن بالا­لارى­­مەن ءبارىمىز ۇيىندە توپىرلاپ جات­قاندا ەشبىر قاباعىن شىتقان ەمەس. جۇماباي ءىنىسىنىڭ ۇلكەن ۇلى, گەنەرال-مايور قايىرجان كوپ جىل اتىراۋ, پاۆلودار وبلىسى مەن اقتاۋ قالاسى ىشكى ىستەر باسقارماسىنىڭ باستى­عى بولدى. ونىڭ ءىنىسى باقىتجان كازمۋ-ءدىڭ جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىن, ۇقك-ءنىڭ جوعارعى مەكتەبىن ءبىتىرىپ, اتىراۋ وبلىستىق ماي-دا قىزمەت ەتەدى, پوليتسيا پولكوۆنيگى. ءۇشىنشى ءىنىسى دە عىلىم  دوكتورى دارەجەسىنە كوتەرىلگەن عالىمجان نۇرىشەۆ اقتوبە پەدينستيتۋتىنىڭ رەك­تورى بولىپ ابىرويلى قىزمەت ەتتى. كەنجە قىزى گۇلجيھان نۇرىشەۆا دا قازۇۋ-دە كافەدرا مەڭگەرۋشىسى, عىلىم دوكتورى. بۇلاردىڭ ءبارىنىڭ جاس­تاي وقىپ, جوعارى ءبىلىمدى ازامات بولۋى­نا حابەكەڭنىڭ شاپاعاتى كوپ ءتيدى. اعامىز بەن راۋشان جەڭگەمىز دە ءبىر ۇل, ءۇش قىزىن ماپەلەپ ءوسىرىپ, اكە جولىن قۋعان قىزدارى – وليا مەن مايرا عىلىم دوكتورلارى, جوعارى وقۋ ورىن­دارىندا جاستارعا ءدارىس بەرەدى. ۇلى اسقار دارىگەر ماماندىعىن الىپ, ۇزاق جىل ادام جانىنىڭ اراشاسى بولىپ, زەينەتكەرلىككە شىقتى. حابەكەڭ­نىڭ نەمەرەلەرىنىڭ ءوزى جوعارى ءبىلىم­دى ازامات بولىپ, ءار سالادا ەڭبەك ەتىپ ءجۇر. بارلىق عۇمىرىن ۇستازدىققا ارناپ, ەلىمىزدىڭ بىلىكتى جۋرناليست كادرلارىن دايىنداۋعا ولشەۋسىز ۇلەس قوسقان, حابيجان پانگەرەي ۇلى قۇسايىنوۆتى 90 جاسقا كەلەر شاعىندا ەسكە الۋدى پارىز سانا­دىق. اياۋلى ۇستازىمىز حابيجان پانگەرەي ۇلى بىزدەن ۇزاعان سايىن تۇل­عاسى بيىكتەپ, كوزى تىرىسىندە ءوزى تۋرالى جاقسى پىكىر قالىپتاستىرعان اعا­يىن-تۋىس, جورا-جولداستارى مەن سان مىڭداعان شاكىرتتەرىنىڭ جۇرەك تۇك­پىرىندە ساقتالىپ قالدى. وتەش قىرعىزباەۆ, قازاقستاننىڭ قۇرمەتتى ءجۋرناليسى الماتى