قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى
نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «الەم. ححI عاسىر» مانيفەسىنەن تۋىنداعان وي
2016 جىلدىڭ ماۋسىم ايىنىڭ باسىندا ماعان قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ «الەم. ححI عاسىر» مانيفەسىمەن تانىسۋدىڭ ءساتى ءتۇستى. ۇسىنىلعان مانيفەست بارلىق ۇستانىمى تۇرعىسىنان بىرەگەي بولىپ تابىلادى. ونىڭ كولەمى ۇلكەن ەمەس, الايدا, مازمۇنى ءجانە بۇگىندە الەم حالىقتارىن تولعاندىرىپ وتىرعان اسا ماڭىزدى ماسەلەلەردى قامتۋى سونشالىق اۋقىمدى. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ءوز مانيفەسىن 2016 جىلى 31 ناۋرىزدا قازىرگى زامانعى دۇنيەجۇزىلىك ساياساتتى قالىپتاستىرۋدىڭ كىندىك ورتالىقتارىنىڭ ءبىرى ۆاشينگتون قالاسىندا جاريالادى. قازىرگى كەزەڭدە الەمدىك تايتالاستىڭ ۋشىعا ءتۇسۋى احۋالىندا حالىقارالىق جاعدايدىڭ كۇرەتامىرلى ماسەلەلەرىن سيپاتتايتىن مانيفەستىڭ دەر كەزىندە جاريالانعانىن ايتار ەدىم. پرەزيدەنت ن.ءا. نازارباەۆ الەمدەگى جاعدايدى ۋشىقتىرۋعا تۇرتكى بولىپ وتىرعان ءارتۇرلى فاكتورلاردى تالداي وتىرىپ, جەتەكشى ەلدەردىڭ ليدەرلەرىنە الاڭداۋشىلىقپەن جانە شىنايى نيەتىمەن قازىرگى الەمدىك قۇرىلىس جۇيەسىندەگى تەڭگەرىمسىزدىكتى ودان ءارى بولدىرماۋعا جانە حالىقارالىق قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋعا باعىتتالعان باتىل شارالاردى قابىلداۋعا شاقىرادى. بۇل ورايدا پرەزيدەنت ن.ءا.نازارباەۆ ءبىزدىڭ پلانەتامىزدىڭ الەمدىك قۇرىلىسىنا قاتەر توندىرەتىن جاھاندىق جانە ايماقتىق وزگەرىستەر ورىن الىپ جاتقاندىعىنىڭ كۇمانسىز اقيقاتى انىق بايقالىپ تۇرعان ۇستىمىزدەگى جاڭا مىڭجىلدىق ماڭىزدى ساياسي, اسكەري جانە گۋمانيتارلىق وقيعالارعا «باي» ەكەندىگىن العا تارتادى. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ پىكىرىنشە, بەيبىتشىلىك پەن حالىقارالىق قاۋىپسىزدىككە قازىرگى قاتەرلەردىڭ مۇمكىندىگى مەن ارەكەتى بۇرىنعىلاردان الدەقايدا قاۋىپتى. ولار ححI عاسىردا جاھاندىق سيپات الىپ, وزگە قاۋىپتى سەگمەنتتەردەن تۇرادى. وسى جاعدايدى ەسكەرە وتىرىپ, مانيفەست اۆتورى بەيبىتشىلىك پەن حالىقارالىق قاۋىپسىزدىكتى جاھاندىق ىنتىماقتاستىققا قول جەتكىزۋ ارقىلى قامتاماسىز ەتۋدىڭ سىندارلى جولىن ۇسىنادى. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى دۇنيەجۇزىلىك قوعامداستىققا جەر بەتىندەگى وركەنيەت 15 مىڭ سوعىستى, دەمەك, ءاربىر جىلعا شاققاندا 3 سوعىستى باسىنان وتكەرگەندىگىن ەسكەرتەدى. ولاي بولسا, ەلدەر ليدەرلەرىنىڭ بۇگىنگى بۋىنى جاھاندىق اۋقىمداعى قيراتۋشى جاڭا سوعىستاردىڭ بولۋىنا جول بەرە الا ما؟ انىعىندا, نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى بەيبىتشىلىك پەن تۇراقتىلىققا قاتەردى ميليتاريزم, تەرروريزم ءتارىزدى كەلەڭسىز قۇبىلىستاردىڭ جاندانۋى, قوعامدىق ساناداعى جانە ۇرپاقتار اقىل-ويىنداعى كۇيرەۋشىلىكتىڭ كۇشەيۋى, مورالدىق جانە رۋحاني قۇندىلىقتاردىڭ السىرەۋى سياقتى كورىنىستەردىڭ ەتەك الۋىنان كورەدى. ونىڭ ۇستىنە, تايتالاستى تەكەتىرەستەردىڭ ارتۋ ۇدەرىسى جالعاسۋدا, سونىمەن بىرگە, مەملەكەتتەر اراسىنداعى مۇددەلەر سايكەستىگىنىڭ الاڭى تارىلا تۇسۋدە, ولاردىڭ قاۋىپسىزدىك سالاسىنداعى تابىستى ىقپالداستىققا باعىتتالعان حالىقارالىق ىنتىماقتاستىققا ۇمتىلىسى تومەندەپ بارادى. مانيفەست اۆتورىنىڭ ويىنشا, «يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ جونىندەگى شارتتىڭ ءوز ءمانىن ورىنداماۋى» فاكتىسى ءدال وسى ۇدەرىستەرمەن بايلانىستى. تەرروريزم پروبلەماسىن كوتەرە وتىرىپ, نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى حالىقارالىق جانە ۇلتتىق قاۋىپسىزدىكتىڭ ىرگەسىن شايقالتۋشى كۇردەلى فاكتورلاردىڭ ءبىرى رەتىندە ونىڭ ز ۇلىمدىق سيپاتىن ايقارا اشادى. شىندىعىندا, تەرروريزم ۇلتتىق اۋقىمنان شىعىپ, قازىردە حالىقارالىق دەڭگەيگە جەتتى, ءوزىنىڭ ز ۇلىم ءىسىنىڭ جاعرافياسىن كەڭەيتتى, ەندى ول مەركانتيلدى عانا ەمەس, ساياسي ماقساتتاردى كوزدەۋدە. بۇل ارادا وعان قازىرگى زامانعى كوممۋنيكاتسيا, تەحنيكا مەن تەحنولوگيا كومەكتەسۋدە. ول قالالار مەن اۋىلداردى قيراتۋدىڭ, سونداي-اق, ادامداردى جويۋدىڭ جاڭا قارۋىنا يە. بەيبىتشىلىك پەن قاۋىپسىزدىككە ءتونىپ تۇرعان قاتەردى نازارعا الا وتىرىپ, مانيفەستە نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى جەتەكشى دەرجاۆالار اراسىنداعى قايشىلىقتاردىڭ ۋشىعىپ كەتپەۋىن جانە ولاردىڭ اراسىنداعى تەكەتىرەستىڭ قىزۋىن تومەندەتۋدى ۇسىنادى. بۇل تۇرعىدا پرەزيدەنت XXI عاسىردا ادامزات ءوزىن ءوزى دەميليتاريزاتسيالاۋ باعىتىندا باتىل قادامدار جاساۋى قاجەت دەپ سانايدى. ولاي بولماعاندا, ونىڭ ويىنشا, ءبىزدىڭ عالامشار «ادامدار قالماعان راديواكتيۆتى ماتەريالداردىڭ ۇلكەن قوقىس مەكەنىنە» اينالۋى مۇمكىن. قازىرگى زامانعى الەمدىك قۇرىلىستىڭ احۋالى تۋرالى بارىنشا سەنىمدى تۇجىرىمدارىن العا تارتقاننان كەيىن, مانيفەستە حالىقارالىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرى بويىنشا ءۇش ماڭىزدى مىندەت انىقتالادى. بىرىنشىدەن, بولاشاق جاھاندىق سوعىستا جەڭىمپازدار بولمايدى جانە بولا دا المايدى, وندا ءبارى ۇتىلادى. ەكىنشىدەن, مانيفەست اۆتورىنىڭ پىكىرىنشە, جاڭا سوعىستا جاپپاي قىرىپ-جوياتىن قارۋدى – يادرولىق, حيميالىق, بيولوگيالىق جانە باسقالارىن پايدالانباۋ ءمۇمكىن ەمەس. ەگەر بۇلاي بولاتىن بولسا, وندا كۇللى ادامزاتتىڭ جويىلۋى انىق. مانيفەستەگى بۇل الاڭداۋشىلىق جەتەكشى ەلدەردىڭ بۇگىنگى ليدەرلەرىنە جانە جالپى ادامزاتتى ساقتاندىرۋ رەتىندە جاريالانعان. ودان كەيىن مانيفەستە بەيبىتشىلىككە قاراي قوزعالىستىڭ جانە عالامشاردى يادرولىق, سونداي-اق, جاپپاي قىرىپ-جوياتىن قارۋدىڭ وزگە تۇرلەرىنەن ازات ەتۋدىڭ نەگىزگى باعىتتارى بەلگىلەنگەن. بۇل ورايدا اۆتور قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ يادرولىق قارۋسىزدانۋدى شەشۋگە قوسقان ۇلەسىن الەمدىك قوعامداستىقتىڭ ەسىنە سالادى. وسىعان بايلانىستى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى قابىلدانۋى تاريحي ماڭىزعا يە بولارلىق بىرقاتار باستامالارىن ۇسىنادى. مانيفەستە جاريالانعان باستامالاردى جۇزەگە اسىرۋ اياسىندا نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى يادرولىق دەرجاۆالار ليدەرلەرىنىڭ جانە بۇۇ-نىڭ نازارىن اۋدارادى. بەيبىتشىلىككە قاراي قوزعالىستىڭ كەلەسى باعىتىندا پرەزيدەنت يادرولىق قارۋدان ازات التى ايماقتىڭ بار ەكەندىگى جونىندە ايتادى. بۇل ارادا ءبىر مەزگىلدە ول تاياۋ شىعىستا يادروسىز ايماق قۇرۋعا باعىتتالعان حالىقارالىق كۇش-جىگەردىڭ ودان ءارى قارقىن الۋى مىندەتىن قويادى. وسى وي قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 1992 جىلى ازياداعى ءوزارا ءىس-قيمىل جانە سەنىم شارالارى جونىندەگى كەڭەس شەڭبەرىندە كوتەرگەن وزگە باستامالارىمەن دە ۇندەسەدى. ايتقانداي-اق, ازياداعى ءوزارا ءىس-قيمىل جانە سەنىم شارالارى جونىندەگى كەڭەس ءوز ۋاقىتىندا ەلەۋلى رەزونانس تۋعىزىپ, كوپتەگەن ەلدەردىڭ جەتەكشىلەرى تاراپىنان كەڭىنەن قولداۋ تاپقان ەدى. مانيفەستە نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى مەملەكەتتەردىڭ ميليتاريزاتسيالانۋىن جانە ولاردىڭ بلوكتىق جۇيەسىن ءوزىنىڭ قابىلدامايتىندىعىن بىلدىرەدى. قازاقستان باسشىسىنىڭ پىكىرىنشە, مەملەكەتتەردىڭ بلوكتىق قۇرىلىمى قاۋىپسىزدىككە قاتەر الەۋەتىنەن ادا ەمەس. اسكەري بلوكتارعا, دەپ سانايدى ول, بەيبىتشىلىك پەن قاۋىپسىزدىككە ءوزىنىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن ءاردايىم سەزىنە بەرمەيتىن ءارتۇرلى مەملەكەتتەر كىرەدى. وسىعان بايلانىستى مانيفەستە اسكەري بلوكتارعا بۇۇ اياسىنداعى مەملەكەتتەردىڭ بەيبىتشىلىك, تۇراقتىلىق جانە قاۋىپسىزدىك ءۇشىن جاھاندىق كواليتسياسىن قارسى قويۋعا قاتىستى ناقتى تۇجىرىمدار جاسالعان. بۇل تۇرعىدا نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى الەمنىڭ كەلەشەكتە دامۋىنىڭ كوكجيەكتەرىن قارۋسىزدانۋ ۇدەرىسى ارقىلى كورەدى. بەيبىتشىلىك قوزعالىسىنىڭ ءارتۇرلى باعىتتارىن قاراستىرا وتىرىپ, مانيفەستە انىعىندا سوعىستار مەن جانجالداردىڭ كۇرەتامىرلى سەبەپتەرىن جويۋدىڭ جوسپارى ۇسىنىلعان. قازىرگى زامانعى الەمدىك قۇرىلىستىڭ وسى جانە وزگە دە وزەكتى پروبلەمالارى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ 70-ءشى سەسسياسىنداعى «جاھاندىق ستراتەگيالىق باستامالار – 2045» اتاۋىمەن سويلەگەن سوزىندە جان-جاقتى باياندالعان. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ءوزىنىڭ ۇسىنىستارى مەن باستامالارىن بۇۇ-نىڭ 100 جىلدىق مەرەيتويىنا جۇزەگە اسىرۋدى ۇسىنادى. مانيفەستە ايتىلعان ۇسىنىستاردى قورىتىندىلاي كەلە, پرەزيدەنت ن.ءا.نازارباەۆ مەملەكەتتەر ليدەرلەرىنىڭ ادامزاتتىڭ بولاشاعى ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىگىنە نازار اۋدارادى. تاپ ولاردىڭ اقىل-ويعا قۇلاق تۇرگەندەرى ابزال جانە ادەتتە سوعىس ءورتىنىڭ تۇتانۋىنا اپاراتىن شيەلەنىستەردىڭ ەشقانداي جاعدايدا ءوسىپ تاراۋىنا جول بەرمەۋى ءتيىس. جوعارىدا ايتىلعاندارعا بايلانىستى, بيلىكتەگى جىلدارى بارىسىندا پرەزيدەنت ن.ءا.نازارباەۆ شىن مانىندە حالىقارالىق جانە ايماقتىق پروبلەمالاردىڭ ءارتۇرلى باعىتتارى بويىنشا جاڭا يدەيالاردىڭ گەنەراتورى بولعاندىعىن اتاپ وتكىم كەلەدى. ونىڭ باستامالارى ءاردايىم تەرەڭ دايەكتەلگەن جانە ءومىردىڭ وزەكجاردى تالاپتارىنا ساي كەلەدى. بۇل ورايدا ونىڭ پوستكەڭەستىك كەڭىستىكتەگى ينتەگراتسيالىق ۇدەرىستەر جانە ايماقتىق قۇرىلىمداردى قالىپتاستىرۋمەن بايلانىستى جان-جاقتى نەگىزدەلگەن باستامالارىن ەسكە سالۋدىڭ ءوزى جەتكىلىكتى. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى – بولمىسىندا بەيبىتشىلىككە ۇندەۋشى بىتىمگەرشىل تۇلعا. ول بارشا الەمدەگى بولىپ جاتقان وقيعالارعا عانا ەمەس, سونىمەن قاتار, پوستكەڭەستىك كەڭىستىكتەگى جاعدايلارعا دا ەشقاشان نەمقۇرايلى قاراپ كورگەن جوق. تاجىكستاندا ازامات سوعىسى ءورتى تۇتانعاندا, ول تاجىك جەرىندە بەيبىتشىلىك پەن ۇلتتىق كەلىسىمدى ورناتۋ ۇدەرىستەرىنە تىكەلەي قاتىسقان ليدەرلەردىڭ ءبىرى بولدى. قورىتا كەلگەندە ايتارىم, نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ جارقىن دا قاۋىرت قىزمەتى ماسەلەلەردى كوتەرۋمەن عانا شەكتەلمەيدى, ول ءاردايىم ءوزىنىڭ ۇسىنىستارى مەن باستامالارى ناقتى شىندىققا اينالعانىنا ۇمتىلادى. ول ءبىلىم مەن پاراسات دەڭگەيى اسا جوعارى ساياساتكەر رەتىندە كەلەشەكتىڭ ايقىن بەينەسىن كورە بىلەدى. بۇعان دەيىن ايتقانىمىزداي, نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ بارلىق باستامالارى قازىرگى زاماننىڭ اسكەري-ساياسي جاعدايىنىڭ احۋالى تۇرعىسىنان, ونىڭ ءارتۇرلى باعىتتارداعى قوزعالىسىن ەسكەرە وتىرىپ قاراستىرىلادى. مۇنداي جۇيەلى-كەشەندىك ۇستانىم مانيفەست اۆتورىنا بۇگىنگى الەمدىك قۇرىلىستىڭ, ونىڭ جەتىستىكتەرى مەن كەمشىلىكتەرىن قوسا العانداعى بەينەسىن كورىپ تە سەزىنۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. پرەزيدەنت ن.ءا.نازارباەۆ الەمدىك اۋقىمداعى تاجىريبەلى ساياساتكەر ءارى مەملەكەت قايراتكەرى رەتىندە حالىقارالىق وقيعالاردىڭ كۇرەتامىرلارىن ءاردايىم قاپىسىز سەزىنەدى جانە جاعدايدى تەرەڭ تالداۋعا, ونىڭ بارلىق تۇيتكىلدەرى مەن قالتارىستارىنا تەرەڭ كوز جەتكىزۋگە ۇمتىلادى. ول, شىن مانىندە, ءححى عاسىرداعى حالىقارالىق ساياساتتىڭ پاتريارحتارى دەپ ساناۋعا بولاتىن ىقپالدى مەملەكەتتىك قايراتكەرلەردىڭ ءبىرى. تاريحتى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى سىندى ادامدار جاسايدى. تالبەك نازاروۆ, تاجىكستان رەسپۋبليكاسىنىڭ سىرتقى ىستەر ءمينيسترى (1994-2006 ج.ج.), تاجىكستان رەسپۋبليكاسى عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى دۋشانبە
