*وقيعاعا ورايلاس وي

*لاڭكەستىككە لاعنەت مۇرات جۇرىنوۆ, قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى: – قاسيەتتى رامازان ايى ەندى عانا باستالدى. مىنە, ءدال وسىنداي ۋاقىتتا بىرەۋلەردىڭ تەررورلىق اكت جاساۋعا ءداتى بارعانى قىنجىلتادى. مۇنداي ادامدار زاڭنىڭ بۇكىل قاتاڭ تالابى بويىنشا جازالانۋلارى ءتيىس. وكىنىشكە قاراي, قازىرگى تاڭدا الەمدەگى جاع­دايلار دا ۇلكەن وزگەرىستەرگە ۇشىراپ جا­تىر. سوندىقتان بىز­دەرگە, ياعني قازاق­ستان­دىقتارعا دا كەز كەلگەن كۇتپەگەن جاعدايلارعا ساقاداي-ساي تۇرۋ كەرەك. كەز كەلگەن از عانا كۇدىك تۋعىزاتىن ساتتەردە ءتيىستى ورگاندارعا شۇ­عىل حابارلاپ, ولار لاڭ­كەس­تەردى دەر كەزىن­دە اۋى­ز­دىقتاپ ۇلگەرەتىندەي بولۋ­لارى ءتيىس. بىزدەر بارشامىز بولىپ قازاق­ستانداعى تۇراقتىلىقتى ساق­تاۋ جولىندا كۇش بىرىك­­­تى­رۋىمىز كەرەك. حالقى­مىز – قايىرىم­دى دا ىزگى نيەتتى, كەز كەلگەن مەي­مانعا قوناقجاي­لىلىعى­مەن ەرەكشە­لەنەدى. تۇتاستاي العان­دا, ءبىز كىم كورىنگەنگە مەملەكەتىمىزدەگى تىنىشتىقتى بۇزۋعا جول بەرمەۋگە ءتيىستىمىز. سەرىك سەيدۋمانوۆ, پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى: – بۇگىندە الەمدە ءتۇرلى-ءتۇستى رەۆوليۋتسيالار دەپ اتالىپ جۇرگەن مەملەكەتتىك توڭكەرىستەردى وتكىزۋ بو­يىنشا كوپ­تە­گەن ستسەناريلەر قالىپ­تاستىرىلىپ ۇلگەرىلگەن. مۇنى ءبىز كەيبىر پوستكەڭەستىك ەلدەر وقيعالارىنان دا, اراب ەلدەرىندەگى توڭكەرىستەردەن دە ايقىن كورىپ وتىرمىز. توڭكەرىستەردى جاساۋ تەحنولوگيالارى ەگجەي-تەگجەيلى ويلاستىرىلعان. ونىڭ ءمانى كەز كەلگەن جاعدايدى تۇراقسىزدىققا اپاراتىن وقيعالار تۋىنداتۋ ءۇشىن پايدالانۋعا ۇمتىلۋ بو­لىپ تابىلادى. وسىن­­داي ماقساتقا جەتۋ­گە تى­رىساتىن ادامدار تو­بى قاي كەزدە دە بول­عان, بۇگىن دە بار ەكە­نى انىق, بولا دا بەرمەك. ەگەر ناقتى تولە­شەۆ­تىڭ توبى تۋرالى ايتا­تىن بولسام, ءوز باسىم بۇل جاعدايدى العاش­قى ۇستاۋلار جۇزەگە اسى­رىلعان قاڭتار ايى­نان بەرى باقىلاۋىمدا ۇستاپ كەلە­مىن. قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى دەر كەزىندە, ساپالى, كاسىبي تۇر­عىدان ءىس-قيمىل تانىتتى دەپ ەسەپ­تەي­مىن. وسىنىڭ ناتيجەسىندە تۇراق­سىزدىققا جول بەرىلگەن جوق. ال ونىڭ اقىرى زور­لىق توڭكەرىسكە اپارۋى ىقتيمال ەدى. وسى تۇرعىدان العاندا, كەز كەلگەن نارازىلىق اكتسيالارى كەڭ اۋقىمدى قامتۋى ءۇشىن جان-جاقتى قارجىلاندىرىلاتىنىن دا قاپەردەن شىعارماعان ءجون. مۇنسىز جاپپاي نارازىلىق اكتسيالارى ەشقاشان جۇزەگە اسپايدى. وسى جەردە اتاپ كورسەتەتىن جايت – پروبلەمالاردى شەشۋدىڭ باسقا دا وركەنيەتتى جولدارى بار ەمەس پە؟ ونىڭ ۇستىنە, بۇ­گىندە قازاق­ستاندا دەمو­كراتيالىق ۇدە­رىستەر ءجۇرىپ جاتىر. وسى ۇدە­رىستەردىڭ اياسىندا كەز كەلگەن تولعاندىراتىن ماسەلەلەرگە بايلانىستى سۇراقتار قويىپ, ۇنقاتىسۋ الاڭدارىن قۇرۋعا بولادى. مۇنىڭ جاقسى ۇلگىسى رەتىندە وركەنيەت جولىمەن جۇمىس ىستەپ جاتقان جەر جونىندەگى كوميسسيانى ايتۋعا بولادى. ەرلان قارين, قازاقستان ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى: – ارنايى قىز­مەت­تەر جاعدايدى باقى­لاۋىنان شىعارعان جوق. ولار وقيعا دامۋى­نىڭ ەڭ جامان دەگەن ستسەناريىنىڭ ال­دىن الا الدى دەپ اي­تۋعا ابدەن بولادى. وسى تاقىلەت­تەس وقيعالارعا تولىقتاي دايىن بولۋ مۇمكىن ەمەس. ويتكەنى, شابۋىلداعاندار – ءبىز­دىڭ ورتامىزدا جۇرگەن ادام­دار. ولار – ءتۇرلى سەبەپ­تەردىڭ سالدارىنان بوتەن يدەولوگياعا بەرىلىپ, قولدارىنا قارۋ العان ءبىزدىڭ وتانداستارىمىز. ارامىزداعى ازا­مات­تاردىڭ ءبارىن جاۋ كورۋ – ءبىزدىڭ جولىمىز ەمەس. سوندىقتان, مۇن­داي وقيعالاردى كۇتپەيتىنىمىز دە راس. قارۋ-جاراق دۇكەنىنە, اسكەري بولىمگە شا­بۋىل­داردىڭ حرو­نو­لوگيالارىنا قارا­عاندا, مۇنداي ءىس-ارەكەتتىڭ قا­رۋ-جاراققا قول جەت­كىزۋ ءۇشىن جاسال­عانىن تۇسىنۋگە بولادى. ەگەر قاسكويلەر وزدەرىنىڭ جوس­پارلارىن جۇزەگە اسىرا العان جاعدايدا نە بو­لاتىنىن كوزگە ەلەس­تەتۋدىڭ ءوزى قيىن. مەنىڭ ويلاۋىمشا, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى تەرروريزم قاتەرىن بارىنشا تەجەپ كەلەدى. وسى جول­دا ەكسترەميستىك توپ­تاردىڭ وشاق­تارىن تاۋىپ, جويىپ جىبە­رۋ­دە. مىنە, وسىنداي ۇتىمدى ءىس-قيمىل­­داردىڭ ناتيجەسىندە ەلىمىز ءتۇرلى قا­تەر­لەرمەن بەتپە-بەت كەلىپ كورگەن ەمەس. عالىمجان بايدەربەس, ءاليا-مانشۇك اتىنداعى «قوس شىنار» قورى» قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ  توراعاسى, ەڭبەك ارداگەرى, اقتوبە وبلىسىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى: – «پاللادا» دۇكەنىندەگى قاقتىعىس كەزىندە قازا تاپقان ساتۋشى مەن كۇزەتشى رۋحىنا ارناپ گۇل شوقتارىن قويۋ راسىمىنە قاتىسىپ كەلدىم. بۇل ساتتەر مەن ءۇشىن وتە اۋىر سوقتى. مىنە, جاسىم 80-گە كەلدى: سوڭىمىزدان ەرگەن جاس بۋىن وكىلدەرىنىڭ تىنىشتىقتى, بەيبىتشىلىكتى باعالاي بىلمەۋى, ەل بىرلىگىنە سىزات تۇسىرەتىن قادامعا بارۋى, ەشكىمگە جازىعى جوق جانداردى ويلانباستان ولىمگە قيۋى قاتتى نالىتتى. جاستاردىڭ ارام پيعىلدىلار جەتەگىندە كەتپەۋىنە ارقايسىمىز ءوزىمىزدى جاۋاپتى ساناپ, وسى ىسكە ۇلكەن-كىشى بولىپ, بارشامىز اتسالىسۋعا ءتيىسپىز. ەلىمىزدىڭ جارقىن تابىسىنا, تاتۋلىعىمىز بەن بىرلىگىمىزگە كوز الارتا قارايتىن ارام پيعىلدىلار, ارانداتۋشىلار بوي كوتەرىپ قالعان تۇستاردا, جاعدايعا سابىرمەن, پاراساتپەن قاراي بى­لەيىك. بۇگىنگى كۇنى ءبىز ءۇشىن ەڭ ماڭىزدىسى – اۋىز­­بىرشىلىك. اۋىز­بىرلىكتى ساقتاساق, ءبارىن دە ساق­تايمىز, ودان ايى­رىل­ساق, بارىنەن ايىرىل­عانىمىز. ەندى وسىنداي قاندى وقيعالار بولماسا ەكەن, قايتالانباسا ەكەن دەپ تىلەيمىز. قانىپەزەرلەر قولىنان قازا تاپقان جەرلەستەرىمىز ءاردايىم ەل جادىندا بولماق. التاي تايجانوۆ, اقتوبە قالاسىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى, پروفەسسور: – قالامىزدا 2016 جىلدىڭ 5-6 ماۋسىمى كۇندەرى تەررورلىق جانە قاراقشىلىق باعىتتاعى كەلەڭسىز وقيعالار ورىن الدى. بۇل تۋرالى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى ارقىلى بۇكىل ەل جۇرتشىلىعى, قالا بەردى, الىس جانە جاقىن شەتەلدەر قۇلاقتاندى. بۇل ەكسترەميستىك سيپاتتاعى وقيعالار حالىقارالىق لاڭكەستىكپەن بايلانىستى بولۋى مۇمكىن. مەملەكەتىمىزدىڭ اتا زاڭىنان باستاپ كەز كەلگەن زاڭنامالىق اكتىلەر مەن قۇجاتتارىنداعى ەڭ باستى باسىمدىق – ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك, ونىڭ ىشىندە كونستيتۋتسيالىق قۇرىلىسقا قارسى ارەكەتتەر, ال باستى قۇندىلىق حالىق, قازاقستان ازاماتتارىنىڭ قاۋىپسىزدىگى ەكەندىگى بەلگىلى. قالامىزدا وتكەن ءىس-ارەكەتتەر بىرنەشە ازاماتتى ومىرىنەن ايىرىپ, كوپتەگەن جاننىڭ دەنساۋلىعىنا زالالىن تيگىزدى. ال ولاردىڭ تۋىستارىنا, تۋعاندارىنا, جاقىندارىنا اكەلگەن قايعىسى مەن قاسىرەتىنىڭ ورنى ءبىر بولەك. جالپى, مۇنداي وقيعالاردىڭ بولۋىنا نە سەبەپ, نە ماقساتپەن جۇزەگە استى دەگەن سۇراق ءبارىمىزدى مازالايتىنى ءسوزسىز. مۇنداي جاعدايلار جايدان-جاي تۋىنداي سالمايدى, ونىڭ ساياسي استارى, الەۋمەتتىك نەگىزدەرى بولۋى دا ابدەن مۇمكىن. ارينە, سىرتقى كۇشتەر, ونىڭ ىشىندە حالىقارالىق زاڭسىز, ەكسترەميستىك ۇيىمداردىڭ ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ مۇددەسىن ويلاماسى انىق, ەندەشە, ساقتىق ءار ۋاقىتتا كەرەك. بىراق, ىشكى جاعدايدا بىزگە ءالى دە ناقتى ورتاق يدەو­لوگيا, قاتاڭ باقىلاۋ قاجەت, قوعامدى ينتەگراتسيالاۋ بويىنشا كوپتەگەن ىستەردىڭ كەمشىن ەكەنىن قازىرگى ۋاقىت تا, كەيبىر ناقتى جاعدايلار دا  كورسەتۋدە. بۇل – مۇلدەم ءىس-ارەكەتتەر جوق دەگەن ءسوز ەمەس. ەلىمىزدە وسى باعىتتا ءتۇرلى شارالار, ءبىلىم بەرۋ مەكەمەلەرىندە تاربيەلىك, ناسيحاتتىق سيپاتتاعى ىستەر جۇزەگە اسۋدا. الايدا, بۇل جاعداي استاناداعى جەدەل جيىندا ۇكىمەت باسشىسى ك.ءماسىموۆ ايتقانداي, بيلىك مەحانيزمىندە, ۇكىمەت, زاڭ شىعارۋشى جانە اتقارۋشى بيلىك تارماقتارىندا كەمشىن ءتۇسىپ جاتقان تۇستاردىڭ بار ەكەندىگىن دە كورسەتىپ بەردى. ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتى مەن ىشكى ىستەر ورگاندارى, ارميا وسىنداي شيرىققان جاعدايدا ءوز قولدارىنان كەلگەنىن جاسادى. بىراق, ءالى دە جۇيەلى, ۇيىمداسقان, ماقساتتى شارالار جەتىسپەيتىندەي. سوندىقتان, جالپى قوعام تاراپىنان ايتىلىپ جاتقان  زالالدى ىستەردى ايىپتاي وتىرىپ, ولاردى بولدىرماۋدىڭ ناقتى مەحانيزمدەرىن جاساپ, ەلىمىزدى دامىتىپ, العا اپارۋ ءۇشىن ەل بولىپ, حالىق بولىپ بىرگە كۇش جۇمساپ, ءىس-قيمىلعا بىرىگۋىمىز كەرەك. وسى بىرلىكتىڭ ءبىر تۇتقاسى ۇلتتىق سانادا. ۇلتتىڭ رۋحاني بولمىسىن قالىپتاپ, ماقسات-مۇددەلەرىن ادامگەرشىلىكتى, ادال ارناعا باعىتتاۋدا دەپ بىلەمىز. ول ءۇشىن ەلدەگى كوررۋپتسيانى ازايتىپ, مەريتوكراتيالىق قاعيدالاردى باسشىلىققا العان ءجون, سىندارلى كادر ساياساتىن جۇرگىزۋدى دە ەستەن شىعارماعانىمىز ابزال. سانات كوشكىمباەۆ, قازاقستان ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى: – كۇش قۇرى­لىم­دارى ءباز بىرەۋلەردىڭ قارۋلى توپتاردى ەلى­مىزدەگى جاعدايدى تۇراقسىزداندىرۋعا با­عىتتاۋعا تالپىنعان ارە­كەتتەرىن اۋىزدىقتاۋ بويىنشا كاسىبي تۇرعى­دان ءىس-قيمىل تانىتتى. ولار ۇيلەسىمدى قيمىل­دادى. ونىڭ ۇستىنە, وسى تاقىلەتتەس ءىس-ارە­كەتتەردىڭ اياعى بيلىكتى باسىپ الۋعا ۇمتىلىسقا ۇلاساتىن جانجالدارعا الىپ كەلۋى ىقتيمال ەكەنىن دە تۇسى­نۋگە ءتيىسپىز. بۇل – قوعامداعى تۇراق­سىز­دىق­تى, كۇش جانە قىلمىستىق قۇرى­لىمداردى پايدالانۋدىڭ بەلگىلى ستسەناريى, تاجىريبەدەن وتكەن تەحنولوگياسى. وسى تۇرعىدان العاندا, مۇنداي جاعدايلاردى دەر كەزىندە انىقتاپ, الدىن الۋدىڭ ماڭىزى وتە زور.