ماقسات – سوت ءىسىن جۇرگىزۋدى جەڭىلدەتۋ

بيىل قازاقستان سۋديالارىنىڭ كەزەكتەن تىس VII سەزى وتەدى دەپ كۇتىلۋدە. مۇنداعى قابىلداناتىن باستى قابىرعالى قۇجات – سۋديالار ادەبىنىڭ كودەكسى بولماق. ونىڭ الدىندا وسى كودەكس جوباسىنىڭ رەسپۋبليكا وڭىرلەرىندەگى سوت جۇيەلەرىندە كەڭىنەن تالقىلانۋى سەزدە قابىلداناتىن ادەپ كودەكسىنىڭ تولىققاندى بولۋىنا سەپتىگىن تيگىزبەك. ەندەشە اتالعان جوبانى ءوزارا كەڭەسىپ, اقىلداسىپ تالقىلاعان ءجون. جوعارعى سوتتىڭ توراعاسى قايرات ءمامي وبلىس سۋديالارىنىڭ كەڭەسىندە وڭىرگە كەلگەن ساپارىنىڭ باستى ماقساتى وسى ماسەلە ەكەنىن مالىمدەدى. كەزدەسۋ كەزىندە قايرات ابدىرازاق ۇلى باتىس قازاقستان وبلىستىق سوتىنىڭ توراعاسى       بەك امەتوۆ پەن سوت القاسى توراعالارىنىڭ جانە سۋديالار ادەبى جونىندەگى كوميسسيا مەن سۋديالار وداعى فيليالى توراعالارىنىڭ ەسەپتەرىن تىڭداپ, وڭ باعا بەردى. كەڭەستە سويلەگەن قورىتىندى سوزىندە ق.ءمامي «100 ناقتى قادامنىڭ» زاڭنىڭ ۇستەمدىگىن قامتاماسىز ەتۋ جونىندەگى ەكىنشى تاراۋىنداعى جوعارعى سوتقا جۇكتەلگەن بارلىق 11 قادام قازىردىڭ وزىندە جۇزەگە اسىرىلىپ ۇلگەرگەنىن جەتكىزدى. ونىڭ ايتۋىنشا, بەلگىلى مەرزىم ارالىعىندا 59 زاڭ قابىلدانىپ, كۇشىنە ەنگەن. مۇنىڭ ىشىندە جاڭا ازاماتتىق پروتسەسسۋالدىق كودەكس پەن «جوعارى سوت كەڭەسى تۋرالى» جاڭا زاڭنىڭ ورنى ايرىقشا. سونىمەن بىرگە, بىرقاتار زاڭدارعا وزگەرىستەر ەنگىزىلگەن. اتالعان زاڭدار مەملەكەتىمىزدە تۇبەگەيلى جاڭا قۇقىقتىق ورتا قۇرۋعا نەگىز قالايدى,  دەپ اتاپ ءوتتى جوعارعى سوت توراعاسى. جاڭاشىلدىقتى جۇزەگە اسىرۋ مەن سوت رەفورمالارىن جۇرگىزۋدەگى باستى ماقساتتىڭ ءبىرى – سوت ىستەرىن جۇرگىزۋدى جەڭىلدەتۋ. بۇل ءوز كەزەگىندە تۇپكىلىكتى سوت شەشىمدەرىن قابىلداۋ ۋاقىتىن بارىنشا قىسقارتۋعا جانە سۋديالار جۇكتەمەسىن ازايتۋعا مۇمكىندىكتەر بەرەدى. اتالعان ماقساتقا دا قول جەتكىزىلدى, دەدى ول ودان ءارى. ماسەلەن, بيىلعى جىلدىڭ بەس ايىندا ەلىمىزدە ءاربىر ەكىنشى ازاماتتىق ءىس وڭايلاتىلعان سوت ءىسىن جۇرگىزۋ تارتىبىندە قارالعان. داۋلاردى شەشۋدىڭ بالامالى تاسىلدەرىن قولدانۋ ارقىلى اياقتالعان ىستەردىڭ سانى 1,8 ەسەگە وسكەن. پروكۋروردىڭ قاتىسۋىمەن قارالعان ىستەردىڭ سانى 36 پايىزعا ازايعان. قىلمىستىق ىستەر بويىنشا دا وسىنداي وڭ جاعدايلار بار. ياعني, سوتقا دەيىنگى جەدەلدەتىلگەن تەرگەۋ بويىنشا قارالعان قىلمىستىق ىستەردىڭ سانى 37 پايىزعا تومەندەگەن. سونىمەن بىرگە, كەلىسىمدىك ءىس جۇرگىزۋ 2,5 ەسەگە, سايكەسىنشە, باس بوستاندىعىنان ايىرۋعا سوتتالعان ادامداردىڭ ۇلەس سالماعى 1,6 پايىزعا ازايعان. سۋديا لاۋازىمىنان ۇمىتكەرلەردى ىرىكتەۋ مەن بىلىكتىلىك تالاپتارى قاتاڭداتىلعان. بۇگىنگى كۇنى سۋديالاردىڭ كاسىبي قىزمەتىنە باعالاۋ جۇرگىزۋ ءۇردىسى كەڭىنەن تاجىريبەگە ەنگىزىلىپ وتىر. جوعارعى سوت توراعاسى باتىس قازاقستان وبلىسى سوتتارىنىڭ قىزمەتى ءۇشىن قاجەتتى جاعدايلاردىڭ جاسالعانىن اتاپ ءوتتى. ءارى مۇنىڭ ءوزى بەلگىلى ءبىر وڭ ناتيجەلەر اكەلگەنىنە ەكپىن ءتۇسىردى. ماسەلەن, تاتۋلاستىرۋ راسىمدەرى قولدانىلا وتىرىپ قارالعان ازاماتتىق ىستەردىڭ سانى 2,5 ەسەگە وسكەن. سونىمەن بىرگە, باس بوستاندىعىنان ايىرۋمەن بايلانىستى ەمەس جازالاردى تاعايىنداۋ ءىسى دە اجەپتاۋىر ارتا تۇسكەن. دەيتۇرعانمەن, وبلىستىق سوت جۇيەسىندەگى كەيبىر كورسەتكىشتەر ءالى دە بولسا جەتىلدىرە ءتۇسۋدى قاجەت ەتەدى. مىسالى, وبلىستاعى زەلەنوۆ, جانىبەك جانە ءبورلى اۋداندىق سوتتارىندا قىلمىستىق ىستەر بويىنشا سوت تورەلىگىن جۇزەگە اسىرۋ ساپاسى تومەندەگەنى بايقالادى. وڭىردە بىرقاتار جاعدايلاردا سوت ۇدەرىستەرىنىڭ ۋاقتىلى باس­تالماۋ دەرەكتەرى ورىن العان. ءارى مەدياتسيالىق جۇمىستاردى سالاقسىتىپ جىبەرۋ كورىنىستەرى كەزدەسكەن. ايتىلعان سىن-ەسكەرتپەلەرگە بايلانىستى كەڭەس قورىتىندىسى بويىنشا ناقتى مىندەتتەر قويىلدى. ەندىگى جەردە جەكەلەگەن وڭىردەگى سوت تورەلىگىنىڭ ساپاسى كاسساتسيانىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ايقىن كورىنبەك. قارالعان ىستەردىڭ بىرقاتار ءبولى­گىنىڭ سوڭعى شەشىمى وبلىس­تىق سوتتا شىعارىلماق. سوندىق­تان وبلىستىق سوت جۇيەسىنىڭ تۇرعىندار الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىگى ايتارلىقتاي ارتا تۇسەتىن بولادى. «100 ناقتى قادامدا» قويىلعان تالاپتار مەن مىندەتتەرگە سايكەس سوت ىستەرىنىڭ باسىم بولىگى ءبىر-ەكى ساتىدا قارالۋىمەن اياقتالۋعا ءتيىس. ال اپەللياتسيالىق قاۋلى جوعارعى سوتتا وتە سيرەك جاعدايلاردا عانا قايتا قارالۋى كەرەك, دەپ ءتۇيدى ءوز ويىن ق.ءمامي. كەڭەستە جەرگىلىكتى سوتتاردىڭ قىزمەتىن ودان ءارى كوتەرۋ جانە بىلىكتىلىك پەن كاسىبيلىك دەڭگەيىن ارتتىرۋ قاجەتتىلىگى جونىندە ورتاق ۇيعارىم جاسالدى. تەمىر قۇسايىن, «ەگەمەن قازاقستان» باتىس قازاقستان وبلىسى