نەمەسە جاسىل ەكونوميكا –بولاشاق تاڭداۋى
ەلىمىزدىڭ قويناۋى بايلىققا تولى. بىراق ول ماڭگىلىك ەمەس. كۇندەردىڭ كۇنىندە كومىر دە, تەمىر دە, مۇناي دا, گاز دا تاۋسىلادى. جىل وتكەن سايىن ولاردى ءوندىرۋ دە, تاسىمالداۋ دا قيىنداي تۇسۋدە جانە قىمباتتاۋدا. ال الەمدەگى وندىرىستەردىڭ كوبەيۋى مەن حالىق سانىنىڭ ءوسۋى ەنەرگياعا دەگەن سۇرانىستى ەسەلەي ارتتىرا تۇسۋدە. رەسپۋبليكادا ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ باسىم بولىگىن جىلۋ جانە گاز-تۋربينالى ەلەكتر ستانسالارى ءوندىرىپ شىعارادى. ولار ءوندىرىس ۇدەرىسىندە كومىرسۋتەكتى وتىننىڭ وراسان زور كولەمىن پايدالانادى جانە ءجۇز مىڭداعان توننا قالدىق لاستاعىش زاتتاردى شىعارىپ, حالىق دەنساۋلىعىنا, قورشاعان ورتاعا وراسان زور زيان كەلتىرەدى.
قازاقستاننىڭ تەوريالىق جەل الەۋەتى جىلىنا 1820 ملرد. كۆت/ساعاتقا جۋىق, گيدروەنەرگەتيكانىڭ الەۋەتى جىلىنا
30 ملرد. كۆت/ساعات, ال كۇن ەنەرگەتيكاسىنىڭ الەۋەتى جىلىنا
2,5 ملرد. كۆت/ساعات
دەپ باعالانعان.
عالىمداردىڭ پىكىرىنشە, بۇگىندە قۇرىلىسى باستالعان قۋاتى 1320 مۆت بولاتىن «بالقاش جەو سالۋ» جوباسىن ىسكە اسىرۋ قورشاعان ورتاعا تەرىس اسەرىن تيگىزەدى. بۇل جىلۋ ەلەكتر ستانساسى اشىق تاسىلمەن وندىرىلەتىن ەكىباستۇز كومىرىمەن جۇمىس ىستەيتىن بولادى. جىلۋ ەلەكتر ستانساسى جۇمىس ىستەۋى ءۇشىن تاۋلىگىنە 186 ۆاگون قۇرامىندا ك ۇلى 40 پايىزدان اساتىن ەكىباستۇز كومىرىن تاسۋعا تۋرا كەلەدى. كۇل ۇيۋگە اتشاپتىرىم الاڭ ءبولۋدى تالاپ ەتەتىن, ونى تازارتۋعا زاماناۋي تەحنولوگيالاردىڭ پايدالانىلۋىنا قاراماستان, ەكىباستۇز كومىرىن تاسىمالداۋ مەن ونىڭ قالدىقتارى قورشاعان ورتانى لاستاۋ قاۋپىن كۇشەيتەدى. ونىڭ ۇستىنە, ستانسانىڭ جۇمىسى بالقاش كولىنىڭ سۋ ايدىنىنداعى جىلۋ الماسۋعا اسەرىن تيگىزىپ, وڭىردەگى ەكولوگيالىق احۋالدى ودان ءارى ناشارلاتا تۇسەدى.
سايىپ كەلگەندە, ءححى عاسىر باسىندا قازاقستان جالپى ەكولوگيالىق جانە ەكونوميكالىق جاعداي شارتتارىنىڭ بۇزىلۋىنىڭ جاھاندىق پروبلەماسىمەن جانە سونىڭ سالدارىنان الەۋمەتتىك ءال-اۋقاتتىڭ ناشارلاۋ قاۋپىمەن بەتپە-بەت كەلدى. سوندىقتان دا بۇل قوردالانىپ قالعان پروبلەمالاردى شەشۋدىن ءتيىمدى جولدارىنىڭ ءبىرى ەلىمىزدى «جاسىل ەكونوميكاعا» كوشىرۋ بولىپ تابىلادى.
ەلباسىمىز ن.ءا.نازارباەۆتىڭ 2012 جىلعى 14 جەلتوقسانداعى «قازاقستان-2050» ستراتەگياسى قالىپتاسقان مەملەكەتتىڭ جاڭا ساياسي باعىتى» اتتى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا كومىرسۋتەگى ەكونوميكاسىنىڭ ءداۋىرى بىرتە-بىرتە اياقتالىپ كەلە جاتقانى انىق ەكەنىن, ادامزاتتىڭ ءومىر تىرشىلىگى تەك ءبىر عانا مۇناي مەن گازعا ەمەس, ەنەرگيانىڭ جاڭعىرتىلاتىن كوزدەرىنە نەگىزدەلەتىن جاڭا ءداۋىر كەلە جاتقانىن اتاپ ءوتتى. وسى ماقساتتا پرەزيدەنتتىڭ 2013 جىلعى 30 مامىرداعى جارلىعىمەن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ «جاسىل ەكونوميكاعا» كوشۋى جونىندەگى تۇجىرىمداماسى بەكىتىلدى. وسىعان بايلانىستى پارلامەنت قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە «جاسىل ەكونوميكاعا» كوشۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزدى.
2013 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا پارلامەنت استانادا وتەتىن ەكسپو-2017 حالىقارالىق كورمەسىن ۇيىمداستىرۋ مەن وتكىزۋ ماسەلەلەرى جونىندەگى زاڭدى قابىلدادى. قازىرگى زامانعى جاھاندىق سىن-قاتەرلەرگە ساي, كورمە تاقىرىبىنىڭ «بولاشاقتىڭ ەنەرگياسى» اتالۋى وتە ورىندى. حالىقارالىق كورمە ەلىمىزگە جاڭا تەحنولوگيالاردى تارتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. بۇل تەحنولوگيالار بالامالى ەنەرگەتيكانى دامىتۋعا, «جاسىل» ەنەرگەتيكانى وركەندەتۋدە الدىڭعى قاتارداعى ەلدەرمەن تاجىريبە الماسۋعا, كليماتتىڭ وزگەرۋى مەن كومىرقىشقىل گازىنىڭ شىعارىندىلارىنا بايلانىستى ماسەلەلەردى نەعۇرلىم ءتيىمدى شەشۋگە, سونداي-اق جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرى تاقىرىبىنا بيزنەس-قوعامداستىقتىڭ نازارىن اۋدارۋعا ۇلكەن اسەرى بولادى.
حالىقارالىق ەنەرگەتيكا اگەنتتىگىنىڭ ەسەبى الەمدە جاڭعىرمالى ەنەرگيا كوزدەرىنە جاھاندىق كوشۋ وتە بەلسەندى ءجۇرگىزىلىپ جاتقانىن كورسەتەدى. ايتالىق, «World Energy Outlook» 2015 بايانداماسىندا 2014 جىلى ىسكە قوسىلاتىن الەمدىك جاڭا قۋاتتاردىڭ جارتىسىنا جۋىعى جاڭعىرمالى ەنەرگيا كوزدەرىنىڭ قوندىرعىلارىنا تيەسىلى دەپ اتاپ ءوتىلدى. سونىڭ ناتيجەسىندە جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرى قازىردىڭ وزىندە كولەمى جاعىنان الەمدە ەكىنشى ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ كوزىنە اينالۋدا.
بۇگىندە
ەۋرووداقتا «جاسىل ەكونوميكا» سەكتورى 2 ترلن. ەۋروعا جۋىق ىسكەرلىك اينالىمعا يە جانە 22 ملن-نان استام ادامدى نەمەسە ەو-نىڭ ەڭبەككە جارامدى حالقىنىڭ 9%-ىن جۇمىسپەن قامتۋدا. بۇل ەلدەردە «جاسىل» سەكتورعا اۋقىمدى مەملەكەتتىك قولداۋ قاراستىرىلعان.
«جاسىل» تەحنولوگيالار نارىعىنداعى الەمدىك كوشباسشىلاردىڭ ءبىرى –
گەرمانيا. قازىرگى كەزدە, الەم بويىنشا پاتەنتتەلەتىن بۇكىل تەحنولوگيالاردىڭ ەكولوگيا سالاسىنداعى 23%-ى جانە كۇن مەن جەل ەنەرگەتيكاسى سالاسىنداعى 30%-دان استامى نەمىس كومپانيالارىنا تيەسىلى.
«جاسىل» سەكتور كاسىپورىندارىندا 2 ملن.-عا جۋىق ادام نەمەسە گەرمانيانىڭ ەكونوميكالىق بەلسەندى بۇكىل حالقىنىڭ 4,5%-ى جۇمىس ىستەيدى جانە بۇل كورسەتكىش تۇراقتى وسۋدە. جاسىل تەحنولوگيالاردى ويداعىداي دامىتۋدىڭ ارقاسىندا گەرمانيا پارنيكتىك گازدار ەميسسياسىنىڭ دەڭگەيىن تومەندەتۋگە ايتارلىقتاي قول جەتكىزە الدى. 2022 جىلعا قاراي گەرمانياداعى 17 يادرولىق رەاكتوردىڭ بارلىعى جابىلۋى ءتيىس.
ەلەكتر جانە جىلۋ ەنەرگياسىن ءوندىرۋ جونىنەن
شۆەد تاجىريبەسى نازار اۋدارۋعا تۇرارلىق. بۇل ەل 2020 جىلعا قاراي كوپتەگەن ۇيلەردى وتىنسىز رەجىمگە اۋىستىرۋعا ۇمتىلىپ وتىر. جاڭعىرمالى ەنەرگيا كوزدەرىنە اۋىسقاندا ءۇي يەلەرىنە سالىقتىق جەڭىلدىكتەر ۇسىنىلادى, سونىمەن قاتار اۆتوموبيلدەر ءۇشىن ەكولوگيالىق تازا تۇرلەرىن قولداناتىن جۇرگىزۋشىلەرگە قالالىق اۆتوتۇراقتاردا تەگىن ورىندار بەرىلىپ, سالىق تولەۋدى ازايتۋ كوزدەلۋدە.
دانيا 2014 جىلى ەلدە وندىرىلەتىن ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ 39,1%-ىن جەل ەنەرگياسى ەسەبىنەن الۋ مۇمكىن بولسا, 2020 جىلعا بۇل كورسەتكىشتى 50%-عا جەتكىزۋ مىندەتىن قويىپ وتىر.
ۇلىبريتانيادا 6,7 ملن-نان استام ءۇيدى ەلەكتر ەنەرگياسىمەن جابدىقتاۋ ءۇشىن جەل قوندىرعىلارى پايدالانىلادى. بۇل ەلدە جەلىگە قوسىلعان جانە دەربەس جەل قوندىرعىلارى بۇكىل ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ 9,3%-عا جۋىعىن شىعارادى.
سونداي-اق, الەمدىك تاجىريبەگە سۇيەنسەك, گەنەراتسيالاۋشى جابدىقتى شىعارۋ تەحنولوگيالارىنىڭ جەتىلدىرىلۋىنە بايلانىستى جەك ەنگىزۋ بارعان سايىن رەنتابەلدى بولا تۇسۋدە. مىسالى, قۋاتى بىردەي جاڭا جىلۋ ەلەكتر ستانساسى (جەس) مەن جاڭا جاڭارتىلعان ەنەرگيا كوزدەرى (جەك) وبەكتىسىن سالاتىن بولساق, ءوزىن-ءوزى اقتاۋ مەرزىمى وتكەن سوڭ جەك وندىرەتىن ەنەرگيا جەس ەنەرگياسىنا قاراعاندا 500 ەسە ارزان بولادى. ويتكەنى, جەك ءۇشىن وتىننىڭ وراسان زور كولەمىن ساتىپ الۋدىڭ, كولىككە شىعىندانۋدىڭ جانە قىزمەتكەرلەردىڭ قوسىمشا شتاتىن ۇستاۋدىڭ قاجەتى جوق. ونىڭ ءۇستىنە مەملەكەت تاراپىنان جەك-كە پرەفەرەنتسيالار 15 جىل مەرزىمگە عانا بەرىلەدى, بۇل كەزەڭ وتكەن سوڭ جەك باسەكەلەس ورتاعا شىعادى.
ءبىزدىڭ ەلىمىزدە بالامالى ەنەرگيا الۋ ءۇشىن قاجەتتى رەسۋرستارمەن قامتاماسىز ەتىلۋى تۇرعىسىنان جەل, كۇن جانە گيدروەنەرگەتيكالىق ەنەرگيانىڭ ەڭ قولايلى كوزدەرى بار. قازاقستاننىڭ تەوريالىق جەل الەۋەتى جىلىنا 1820 ملرد. كۆت/ساعاتقا جۋىق, گيدروەنەرگەتيكانىڭ الەۋەتى جىلىنا 30 ملرد. كۆت/ساعات, ال كۇن ەنەرگەتيكاسىنىڭ الەۋەتى جىلىنا 2,5 ملرد. كۆت/ساعات دەپ باعالانعان.
قازاقستاندا جەك سەكتورىن دامىتۋ «جاڭعىرمالى ەنەرگيا كوزدەرىن پايدالانۋدى قولداۋ تۋرالى» زاڭ قابىلدانعان سوڭ باستالدى. بۇگىنگى تاڭدا ەلىمىزدەگى زاڭنامالىق بازا جەك جوبالارىن مەملەكەتتىك قولداۋدىڭ مىناداي تەتىكتەرىن پايدالانۋعا مۇمكىندىك بەرەدى:
- تۇتىنۋشىلار باعاسىنىڭ يندەكسىنە جىل سايىن يندەكستەي وتىرىپ, 15 جىلعا تىركەلگەن تاريفتەر;
- جەك وبەكتىلەرى ءۇشىن جەردى رەزەرۆكە قويۋ جانە باسىمدىقپەن بەرۋ;
- ەنەرگيا بەرۋشى جەلىلەرگە مىندەتتى تۇردە قوسىلۋ;
- ەلەكتر ەنەرگياسىن باسىمدىقپەن بەرۋ;
- جەك قولداۋ جونىندەگى ەسەپ ايىرىسۋ-قارجى ورتالىعى (بۇدان ءارى – ەقو) تاراپىنان ەلەكتر ەنەرگياسىن مىندەتتى تۇردە ساتىپ الۋ;
- جەك-ءتى ەلەكتر ەنەرگياسىن جەلىلەرگە بەرۋ ءۇشىن تولەنەتىن تولەماقىدان بوساتۋ;
- جەك-ءتىڭ اۋىتقۋلارىن قارجىلىق رەتتەۋدى ەقو جۇزەگە اسىرادى.
جوعارىدا كورسەتىلگەندەي, الەمدە جەك-ءتى دامىتۋدى ىنتالاندىرۋدىڭ ەڭ ءتيىمدى ءتاسىلى تىركەلگەن تاريفتەر بولىپ تابىلادى, سوندىقتان قر ۇكىمەتى ەنەرگيانىڭ «جاسىل» كوزدەرىن دامىتۋدا دۇرىس جول تاڭداپ الدى دەپ ايتۋعا بولادى. بۇدان باسقا, زاڭعا سايكەس «جاڭعىرمالى ەنەرگيا كوزدەرىن قولداۋ جونىندەگى ەسەپ ايىرىسۋ-قارجى ورتالىعى» جشس قۇرىلدى. بۇل زاڭدا كوزدەلگەن تارتىپپەن جاڭعىرمالى ەنەرگيا كوزدەرىن پايدالاناتىن وبەكتىلەر وندىرگەن جانە قازاقستاننىڭ بىرىڭعاي ەلەكتر ەنەرگەتيكاسى جۇيەسىنىڭ ەلەكتر جەلىلەرىنە جەتكىزىلگەن ەلەكتر ەنەرگياسىن تولىق كولەمدە ورتالىقتاندىرىلعان تۇردە ساتىپ الۋدى جۇزەگە اسىراتىن «KEGOC» اق-تىڭ 100% ەنشىلەس كاسىپورنى.
بۇگىندە رەسپۋبليكامىزدا كۇن ەنەرگياسىن يگەرۋ ماقساتىنا بارلىق تەحنولوگيالىق تسيكلعا كەرەكتى شيكىزاتتار مەن جابدىقتار وزىمىزدە شىعارىلا باستادى. اتاپ ايتقاندا, استانا قالاسىندا ءۇش جىلدان بەرى حالىقارالىق ستاندارتتارعا سايكەس كەلەتىن فوتوەلەكترلى مودۋلدەر شىعاراتىن
«Astana Solar» جشس جۇمىس ىستەپ تۇر. زاۋىتقا كەرەكتى كرەمني الماتى وبلىسى ۇشتوبە قالاسىندا ءوندىرىلىپ, ول وسكەمەن قالاسىنا جىبەرىلەدى. وسكەمەندە كرەمني ءتۇرلى قوسپالاردى تازارتۋ ارقىلى وڭدەلىپ, سودان فوتوەلەكتر پلاستينكالارى مەن كۇن ۇياشىقتارى دايىندالادى. كەيىن ولار استاناعا جەتكىزىلىپ, سوڭعى كەزەڭدە دايىن ءونىمى – كۇن مودۋلدەرى دايىندالادى. ىسكە قوسىلعانىنا از ۋاقىت وتسە دە, زاۋىت ونىمدەرىنە سۇرانىس ارتۋدا. زاۋىتتا شىعارىلعان باتارەيا 25 جىلعا دەيىن جۇمىس ىستەيدى. «Astana Solar» جشس 2017 جىلى بولاتىن ەكسپو-2017 حالىقارالىق كورمەسىنە قاتىسىپ, ءوز جوبالارىن كورسەتۋدى ماقسات ەتەدى.
سوڭعى كەزدەرى رەسپۋبليكادا جەك-ءتى پايدالانۋ باعىتىندا بىرقاتار جۇمىستار اتقارىلدى. بۇل رەتتە
جامبىل وبلىسى كوش باستاپ كەلەدى. وبلىستا 2010 جىلى بارلىق جەك نىساندارىنىڭ ورناتىلعان قۋاتتىلىعى 1,5-2 مۆت-تى قۇراعان بولسا, قازىرگى تاڭدا, جالپى قۋاتتىلىعى 88 مۆت بولاتىن 8 جەك (سۋەس-4, كۇنەس-2, جەلەس-2) نىساندارى پايدالانۋعا بەرىلدى.
2015 جىلدىڭ شىلدە ايىندا «سپك «تاراز» اق بريتاندىق «United Green» كومپانياسى جانە «سامۇرىق قازىنا ينۆەست» جشس-مەن بىرلەسىپ العاشقى «جامبىل وبلىسى جۋالى اۋدانىنداعى قۋاتتىلىعى 50 مۆت كۇن ەلەكتر ستانساسىنىڭ قۇرىلىسى» قاناتقاقتى جوباسىن پايدالانۋعا بەردى. بۇل جوبا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قاتىسۋىمەن ءوتكەن جالپىۇلتتىق تەلەكوپىر بارىسىندا اشىلدى. اتالعان نىسان ورتالىق ازيا بويىنشا ەڭ ءىرى كۇن ەلەكتر ستانساسى بولىپ تابىلادى. مۇندا 192 مىڭ ەنەرگيا وندىرەتىن كۇن پانەلدەرى قولدانىلعان. بۇگىندە نىساندا 250 ادام تۇراقتى جۇمىسپەن قامتىلعان.
رەسپۋبليكاداعى ەنەرگيا بارىنشا تاپشى ءوڭiر –
وڭتۇستiك قازاقستان وبلىسى. بۇل ءوڭىر تۇتىناتىن ەنەرگيا مولشەرiنiڭ 60 پايىزدان استامىن وزگە وبلىستاردان تاسىمالداۋدا. سوندىقتان, تاريف جوعارى. بۇل قاراپايىم تۇتىنۋشىلارعا دا, شاعىن جانە ورتا بيزنەس وكiلدەرiنە دە اۋىرتپالىق ءتۇسiرiپ وتىر. ءوز كەزەگىندە, وڭتۇستiك قازاقستان وبلىسى رەسپۋبليكاداعى بالامالى ەنەرگيا كوزدەرi بويىنشا ەڭ الەۋەتتi ءوڭiر بولىپ ەسەپتەلەدى. وسىعان بايلانىستى, وبلىستا بالامالى ەنەرگيا كوزدەرiن دامىتۋ باعىتىندا 28 جوبانى جۇزەگە اسىرۋ جوسپارلانۋدا. ولار جالپى قۋاتى 24,8 مۆت بولاتىن 9 شاعىن سۋ ەلەكتر ستانساسى, 310 مۆت بولاتىن 5 جەل ەلەكتر ستانتسياسى, 469 مۆت بولاتىن 14 كۇن ەلەكتر ستانسالارى. 2014-2015 جىلدارى 3 جوبا iسكە اسىرىلدى. اتاپ ايتقاندا, «كەلەسگيدروستروي» جشس-نiڭ قۋاتى 2 مۆت بولاتىن «رىسجان» شاعىن سۋ, «اقسۋ-ەنەرگو» جشس-نiڭ جالپى قۋاتى 2 مۆت بولاتىن كۇننەن قۋات الاتىن 2 ەلەكتر ستانسالارى iسكە قوسىلدى. ال سايرام اۋدانىنداعى «اقباي شىمكەنت» جانە شىمكەنت قالاسىنداعى كۇن ەلەكتر ستانسالارى iسكە قوسىلىپ, قىزمەت كورسەتۋدە. 2016 جىلى تاعى 3 جوبانى, 2017 جىلى 7 جوبانى جۇزەگە اسىرۋ جوسپارلانۋدا.
وسى وبلىستىڭ وتىرار اۋدانىنىڭ كوكساراي ەلدi مەكەنiندە نەمiس ينۆەستورلارىنىڭ قاتىسۋىمەن «پرومونديس قازاقستان» جشس قۋاتتىلىعى 35 مۆت قۇرايتىن كۇن ەلەكتر ستانساسى قۇرىلىسىن جۇرگiزۋدە. سونداي-اق, «پرومونديس قازاقستان» جشس قاتىسۋىمەن بايدىبەك, سايرام, وتىرار اۋداندارىندا كۇن ەلەكتر ستانسالارىن سالىپ ءبىتىرۋ جوسپارلانۋدا.
2015 جىلى اقمولا وبلىسى ەرەيمەنتاۋ اۋدانىندا قۋاتى 45 مۆت العاشقى ونەركاسىپتىك جەل ەلەكتر ستانساسى پايدالانۋعا بەرىلدى, كەلەشەكتە ونىڭ قۋاتىن 300 مۆت-عا دەيىن كەڭەيتۋ جوسپارلانۋدا.
ەنەرگەتيكا مينيسترلىگىنىڭ دەرەكتەرى بويىنشا, 2015 جىلدىڭ ەكىنشى توقسانىندا جەك وبەكتىلەرىنىڭ بەلگىلەنگەن قۋاتى 235,69 مۆت بولدى, ونىڭ ىشىندە جەل ەلەكتر ستانسالارى – 61,75 مۆت, شاعىن گەس – 117,58 مۆت, كۇن ەلەكتر ستانسالارى – 55,51 مۆت جانە بيوەلەكتر ستانسالارى – 0,85 مۆت. ەلىمىزدەگى ەلەكتر ەنەرگياسىن ءوندىرۋدىڭ جالپى كولەمىندەگى جەك پايدالاناتىن ەنەرگيا ءوندىرۋشى ۇيىمداردان الىناتىن ەلەكتر ەنەرگياسىن ءوندىرۋدىڭ ۇلەسى نەبارى 0,78%. جەك وبەكتىلەرىنىڭ ەلەكتر ەنەرگياسىن ءوندىرۋ 2015 جىلدىڭ ءتورتىنشى توقسانىندا وتكەن جىلدىڭ ءتيىستى ۋاقىتىسىمەن سالىستىرعاندا 20,1%-عا ارتتى.
وسىلايشا, زاڭنامالىق تۇرعىدان قابىلدانعان شارالار ەلىمىزدە جەك سەكتورىن دامىتۋعا بەلگىلى ءبىر دارەجەدە تۇرتكى بولىپ, ءبىزدى ەكولوگيالىق ماسەلەلەردى شەشۋگە باسا نازار اۋداراتىن دامىعان ەلدەرگە جاقىنداتا ءتۇستى, سونداي-اق, سەكتوردى ءتىكەلەي شەتەلدىك ينۆەستيتسيالار ءۇشىن تارتىمدى ەتۋگە مۇمكىندىك بەردى دەگەن قورىتىندى جاساۋعا بولار ەدى. بۇل ءىس جۇزىندە دە سولاي. وكىنىشكە قاراي, جەك ءۇشىن مۇنداي قولايلى ينۆەستيتسيالىق كليمات سوڭعى كەزدەرى داعدارىسقا بايلانىستى توقىراۋعا ۇشىرادى.
اتاپ ايتقاندا, رەسپۋبليكانىڭ اقشا-كرەديت ساياساتى وزگەرگەن سوڭ جەك سەكتورى تىعىرىققا تىرەلىپ, تولىقتاي تۇرالاپ قالدى, ال 2014 جانە 2015 جىلدارى پايدالانۋعا بەرىلگەن وبەكتىلەر بانكروتتىق شەگىندە تۇر. مۇنىڭ باستى سەبەبى, نەگىزگى جابدىقتاردىڭ (كۇن پانەلدەرى, ينۆەرتورلار, ترانسفورماتورلار, جەل قوندىرعىلارى, گيدروگەنەراتورلار) تەڭگەمەن بالاماداعى قۇنىنىڭ ءوسۋى. بۇل جابدىقتار شەتەلدەردەن ساتىپ الىنادى جانە جەك جوبالارىنىڭ كۇردەلى شىعىندارىنىڭ 95%-ىن قۇرايدى. بۇل جاعداي بۇگىنگى كۇنى دوللار بالاماسىنداعى تىركەلگەن ءتاريفتىڭ 2 ەسە تومەندەگەنىمەن شيەلەنىسە ءتۇستى. بۇل تىركەلگەن تاريفتەر بەكىتىلگەن كەزدە ءبىر اقش دوللارىنىڭ باعامى 183,51 تەڭگە بولعاندا, 18,86 تسەنت بولسا, بۇگىندە 1 اقش دوللارىنىڭ باعامى 360 تەڭگەگە وسكەننەن سوڭ 9,6 تسەنتكە تومەندەدى. قالىپتاسىپ وتىرعان جاعداي جەك جوبالارىن ىسكە اسىرۋدى قيىنداتىپ جىبەردى. مۇنىڭ سەبەبى, جوبالار رەنتابەلدى بولماي ءارى ەكونوميكالىق تۇرعىدان ورىنسىز, ءتيىمسىز, ال ىسكە اسىرىلعان جوبالار بويىنشا وپەراتسيالىق جانە قارجىلىق شىعىنداردىڭ باسىم بولىگى شەتەلدىك ۆاليۋتامەن كورسەتىلۋىنە بايلانىستى جۇمىس ىستەپ تۇرعان ستانسالار دەفولت دەڭگەيىندە تۇر, ونىڭ ۇستىنە ەلىمىزدە تەڭگەمەن ۇزاق مەرزىمدى (10 جىلدان استام) قارجىلاندىرۋ بۇگىنگى كۇنى مۇلدەم جوق.
وسى جاعدايدا وزگەرتۋ جانە مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرمالارىن ورىنداۋ ماقساتىندا جەك-ءتى دامىتۋ قازاقستاننىڭ «پارنيكتىك گازداردى» قىسقارتۋ جونىندەگى مىندەتتەمەسىن ورىنداۋ جانە ەكسپو-2017 حالىقارالىق كورمەسىنە دايىندالۋ ءۇشىن 2016 جىلدىڭ ناۋرىز ايىندا پارلامەنت «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ «جاسىل ەكونوميكاعا» كوشۋى ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسى زاڭىن قابىلدادى.
قابىلدانعان زاڭ قولدانىستاعى زاڭنامانى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ «جاسىل ەكونوميكاعا» كوشۋى جونىندەگى تۇجىرىمداماعا سايكەس كەلتىرۋگە باعىتتالعان, وندا قازاقستان حالقىنىڭ ءال-اۋقاتىن, ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىن ارتتىرۋ جانە ەلدىڭ الەمنىڭ نەعۇرلىم دامىعان 30 ەلىنىڭ قاتارىنا كىرۋى ارقىلى قورشاعان ورتاعا تۇسەتىن جۇكتەمە مەن تابيعي رەسۋرستاردىڭ توزۋىن بارىنشا ازايتا وتىرىپ, جاڭا تۇرپاتتاعى ەكونوميكاعا كوشۋ ماقساتىندا تەرەڭ جۇيەلى جاڭارتۋلار ايقىندالدى.
زاڭعا ەنگىزىلگەن تۇزەتۋلەر جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرىن ينۆەستورلار ءۇشىن تارتىمدى ەتىپ, 2020 جىلعا قاراي قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا ءوندىرىپ شىعارىلاتىن ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ جالپى كولەمىندەگى جەك-ءتىڭ ۇلەسىن 3%-عا جەتكىزۋ جونىندەگى بەكىتىلگەن نىسانالى كورسەتكىشكە قول جەتكىزۋگە مۇمكىندىك بەرەدى, مۇنىڭ ءوزى «جاسىل» ەلەكتر ستانسالارىنىڭ بەلگىلەنگەن قۋاتىن 2 000 مۆت جۋىقتاتادى. ساراپشىلاردىڭ پىكىرى بويىنشا, جەك سەكتورى تاياۋداعى جىلدارى ەل ەكونوميكاسىنا $4 ملرد. اقش دوللارىنا دەيىن ينۆەستيتسيا اكەلمەك. جوبالار جۇزەگە اسىرىلعان جاعدايدا بيۋدجەتكە كەمىندە 20 ملرد. تەڭگە جانە جىل سايىن ەلەكتر ستانسالارى پايدالانىلعان جاعدايدا 3 ملرد. تەڭگەدەن استام سالىقتىق تۇسىمدەر تۇسپەك, 15 مىڭعا جۋىق ۋاقىتشا جۇمىس ورىندارى, 3 مىڭعا جۋىق تۇراقتى جۇمىس ورىندارى قۇرىلماق, ونىڭ ۇستىنە سو2 بالامادا جىل سايىن 2 ملن. تونناعا جۋىق مولشەردە «پارنيكتىك گازدار» شىعارىندىلارىن قىسقارتۋعا مۇمكىندىك تۋادى.
«قازاقستان-2050» ستراتەگياسىندا بەلگىلەنگەن ماقساتتارعا سايكەس ەلىمىزدە 2050 جىلعا قاراي ەنەرگيا تۇتىنۋدىڭ 50% ەنەرگيانىڭ بالامالى جانە جاڭعىرتىلعان ءتۇرلەرىنەن الۋ جوسپارلانۋدا. ەلىمىزدە جاڭعىرمالى ەنەرگيا كوزدەرىن دامىتۋعا پارلامەنت قابىلداعان زاڭ مەن استانادا ەكسپو-2017 كورمەسىنىڭ ءوتۋى, ءسوزسىز, قۋاتتى سەرپىلىس بەرەدى.
قۋانىش ايتاحانوۆ,
پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى
