وزگەلەندى بۇل عالام

مەكتەپ رەفورماسى تۋرالى تولعانىس  قازىر قوعامدا قىزۋ تالقى­لانىپ جاتقان ماسەلەنىڭ ءبىرى – ەلىمىزدە باستالعالى وتىرعان ءبىلىم رەفورماسىنىڭ جايى. ونى بىرەۋ­لەر قولداسا, ەكىنشى بىرەۋلەر قارسىلىقتارىن بىلدىرۋدە. قارسى پىكىرلەر كوبىنەسە اپتاسىنا بەس كۇندىك وقۋ مەن ءۇش تۇعىرلى ءتىلدى جالپى ورتا مەكتەپتەردە ەنگىزۋگە قاتىستى ايتىلۋدا. ادەتتە, ءبىلىم سالاسىنداعى رەفورمانىڭ ۇزاق مەرزىمدىك سيپاتى بولىپ كەلەتىندىگى بەلگىلى. بۇل سالادا رەفورما جۇرگىزۋ كەز كەلگەن ەل ءۇشىن جەڭىل ەمەس. مۇنى ءبىز الىسقا بارماي-اق ءوزىمىزدىڭ سوڭعى 25 جىلدىق تاجىريبەمىزدەن جاقسى بىلەمىز. تاۋەلسىزدىك العاننان بەرى ەلىمىزدە ەكونوميكا مەن تۇرمىستىڭ بارلىق سالاسىن قامتىعان رەفورمالار ءوز سۇرەسىنە ءتۇستى. ال سولارمەن بىرگە باستالعان ءبىلىم سالاسىنداعى وزگەرىستەر ءالى اياقتالىپ بىتكەن جوق. وسىعان قاراپ-اق ءبىلىم سالاسىنداعى رەفورمانىڭ شاعىلۋى قيىن جاڭعاق ەكەندىگىن اڭعارۋعا بولادى. بىراق, سولاي بولا تۇرا, بۇل ماسەلەدە ۇكىمەت پەن ونىڭ ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى ەندى نەلىكتەن باتىل قادامدارعا بارىپ, مەكتەپ رەفورماسىنا بەل شەشە كىرىسپەك؟ الدە ءبىز ءبىلىم سالاسىنداعى شىنايى رەفورماعا كەشىگىپ كىرىسىپ جاتىرمىز با؟ مەكتەپ شاكىرتتەرىنە ەرتە باستان اعىلشىن ءتىلىن وقىتۋعا ۇمتىلۋدىڭ سىرى نەدە؟ مۇنداي جاعدايدا انا ءتىلىمىز زارداپ شەكپەي مە؟ جالپى, الەمدىك ءبىلىم سالاسىندا قانداي وزگەرىستەر بار؟ باسقا ەلدەر بۇل سالادا قانداي شەشىمدەر قابىلداۋدا؟ نەلىكتەن ءبىز كەڭەس وكىمەتى كەزىندە قالىپتاسقان, ابدەن جەتىلدىرىلگەن ءبىلىم بەرۋ ستاندارتتارىنان باس تارتتىق؟ مىنە, وسى سۇراقتارعا جاۋاپ ىزدەپ, ينتەرنەتتى بىرنەشە كۇن بويى اقتاردىق. ءسويتىپ, ودان ءوز بىلگەنىمىزدى سارالاي كەلە, كوڭىلگە تۇيگەنىمىزدى وقىرماندارىمىزعا جەتكىزۋدى ءجون كوردىك. ەڭبەك نارىعىنىڭ رەۆوليۋتسياسى ماسەلەنى زەرتتەي كەلە ءبىر جاعدايعا انىق كوزىمىز جەتتى. قازىرگى كۇنى الەم ەلدەرىنىڭ قاي-قايسىسى بولماسىن ءبىلىم سالاسىنىڭ بولاشاعىنا وتە ءبىر الاڭ كوڭىلمەن قاراپ وتىر ەكەن. ويتكەنى, سوڭعى جىلدارى بۇكىل الەمدە, اسىرەسە, جاڭا تەحنولوگيالارمەن قارۋلانعان باتىستاعى ەلدەردە ءبىلىم سالاسىنا قويىلاتىن تالاپتار كۇرت وزگەرگەن. بۇل تالاپتاردى قويىپ وتىرعان سول ەلدەردىڭ ۇكىمەتتەرى دە ەمەس, ءبىلىم سالاسىنىڭ بىلىكتى ماماندارى دا ەمەس, جىلدان-جىلعا جىلدام وزگەرىسكە ءتۇسىپ كەلە جاتقان ءومىردىڭ ءوزى بولىپ شىقتى. ويتكەنى, سوڭعى 10-15 جىلدىڭ ىشىندە ءبىلىم بەرۋ سالاسىنىڭ نەگىزگى تاپسىرىس بەرۋشىسى بولىپ ەسەپتەلەتىن ەڭبەك نارىعىنداعى جاعداي تىم وزگەرىپ كەتكەن. مۇنداعى وندىرىستىك جۇمىستاردىڭ ۇلكەن بولىگىن ماشينالار مەن اۆتوماتتار, روبوتتار اتقارۋعا كىرىسكەن. ولار ەندى ونەركاسىپتىك ءوندىرىس ورىندارىن بىلاي قويىپ, بۇرىن تەك قانا ادامداردىڭ ەنشىسىندە بولىپ كەلگەن كوپتەگەن قىزمەت كورسەتۋ سالالارىنا ەكپىندەي ەنىپ, ۇيدەگى تۇرمىسقا دەيىن ارالاسا باستادى. ونىڭ جارقىن مىسالى – ۇيدەگى تۇرمىستىق تەحنيكالار. وسىعان قاراپ, ەندى كوپ ۋاقىت وتپەي ماشينالار مەن اۆتوماتتى قۇرال-جابدىقتار, روبوتتار وندىرىستەگى ادامداردى تولىق الماستىراتىندىعىن, ءسويتىپ, زاۋىتتار مەن فابريكالاردا قول ەڭبەگىن قاجەت ەتەتىن جۇمىسشى ماماندىقتارىنىڭ جويىلماسا دا ايتارلىقتاي ازاياتىندىعىن اڭعارۋعا بولادى. ساراپشىلادىڭ پىكىرىنشە, ەڭبەك نا­رى­عىنداعى وسىناۋ توسىن وزگەرىس­تەرگە بايلانىستى الداعى ۋاقىتتارى مۇلدەم جاڭا ماماندىق پەن كاسىپ تۇرلەرى ومىرگە كەلۋى مۇمكىن. بىراق ولاردىڭ قالاي اتالاتىندىعىنا, سول كەزدەرى ادامداردىڭ قانداي قىزمەتپەن شۇعىلداناتىندىعىنا ازىرگە بىلىكتى مامانداردىڭ ءوزى جاۋاپ بەرە الماي وتىرعان كورىنەدى. تەك مۇنداعى ءبىر انىقتالعان ماسەلە, قول ەڭبەگى ەكونوميكا مەن تۇرمىستىڭ كەز كەلگەن سالاسىندا قىسقارىپ, وي ەڭبەگىنىڭ باسىم سيپاتقا يە بولا بەرەتىندىگى. دەمەك, ءبىلىم جانە عىلىم مينيس­تر­لىگىنىڭ مەكتەپتەرگە ەنگىزۋگە ۇمتىلىپ وتىرعان ءۇش تۇعىرلى تىلگە قاتىستى جاڭا ءبىلىم باعدارلاماسى جانە بۇل تالاپتىڭ وسى ۋاقىتقا دەيىن قازاق, ورىس مەكتەپتەرى دەپ ءبولىنىپ كەلگەن ءبىلىم بەرۋ مەكەمەلەرىنىڭ بارلىعىندا ءبىر­دەي تەگىس قاتىستى بولۋى – زامان تا­لابىنان تۋىنداعان دۇنيە. بۇل شىن­دىقتى مويىنداماۋ – جاس ۇرپاقتىڭ بولاشاعىنا بالتا شابۋمەن بىردەي. مەكتەپ قابىرعاسىنداعى قازىرگى شاكىرتتەر ەندى ءبىراز جىلداردان كەيىن ءبىز كەلبەتىن ءالى ايقىن ۇعىپ بولماعان بەلگىسىز ءبىر ءبىلىم الەمىنىڭ ىشىندە جۇرەتىن بولادى. ول الەمنىڭ بيلىگى ۇكىمەتتىڭ دە ەمەس, ۇيرەنىپ قالعان اكىمنىڭ دە ەمەس, اتا-انا, تۋعان تۋىستىڭ دا ەمەس, تالابى تىم قاتال, ەشكىمگە مويىنۇسىنبايتىن ەڭبەك نارىعى اتتى مىقتىنىڭ قولىندا بولادى. ءبىزدىڭ ويىمىزشا, توعىز جول­دىڭ تورابى بولۋعا اينالعان قازاق­ستان جاعدايىندا ول نارىقتا اعىل­شىن ءتىلىن بىلمەيتىن قىزمەتكەر مەن جۇ­مىسشىعا جاقسى ءومىر بولا قويمايدى. ءبىزدىڭ بۇلاي دەيتىن سەبەبىمىز, مۇ­نىڭ مىسالىن الىستان ىزدەپ قاجەتى جوق. بۇل ءبىزدىڭ ءوز باسىمىزدا بار. كەشەگى كەڭەس وكىمەتىنىڭ قۇشاعىندا بولعان جەتپىس جىلدىق ءومىر وسىنداي قاۋىپتىڭ باسىمىزدا اركەز بولاتىندىعىن بىزگە ايقىن كورسەتىپ بەرىپ كەتتى. ال اعىلشىن ءتىلىنىڭ ماڭىزى بولسا, ءبىز ۇيرەنگەن ورىس ءتىلى­نەن الدەقايدا زور. سوندىقتان, بۇل ءتىل­دى ەشكىم زورلاماي-اق قازاقستاندىق جاس­تاردىڭ وزدەرى-اق وقىپ ۇيرەنۋگە كىرىستى. ونىڭ ۇستىنە, بۇكىل الەم ءبىر ينتەرنەت شىرماۋىعىنا قازىردىڭ وزىندە بىرىگىپ قويدى. ءبىلىم, عىلىم ىزدەگەن جاستار ءۇشىن ونىڭ نەگىزگى ءتىلى اعىلشىن ءتىلى بولىپ وتىر. ەندى بۇكىلالەمدىك ەڭبەك نارىقتارىنىڭ بىرىگۋى دە باستالىپ كەتتى. بۇل نارىقتىڭ نەگىزگى ءتىلى دە اعىلشىن ءتىلى بولاتىندىعى ابدەن انىق. ەندەشە, دۇنيەنى ينتەرنەتتەي شىرماي باستاعان اعىلشىن ءتىلىن بىلمەي, بولاشاقتا جاقسى ومىردەن قالاي دامەتۋگە بولادى؟! ءبىلىم رەفورماسىنا بۇكىل الەم كىرىستى گارۆارد ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەس­سو­رى دەنيەل بەلل ءوزىنىڭ «كەلەسى پوس­تيندۋستريالىق قوعام» اتتى ەڭبەگىندە ادامزات قوعامىنىڭ دامۋىن­ ءۇش ساتىعا بولگەن. ونىڭ تۇجىرى­مىن­شا, ءبىرىنشى ساتىدا اگرارلىق (يندۋسترياعا دەيىنگى) قوعام قالىپتاستى. ونىڭ باس­تى سا­لاسى – اۋىل شارۋاشىلىعى, باس­تى قۇرى­لىمدارى – شىركەۋ مەن اسكەر بولدى. بۇل كەزدە دە قوعامنىڭ دامۋى ءۇشىن ءبىلىمنىڭ ماڭىزى زور بولعانىمەن, ول ادامداردىڭ بارلىعى ءۇشىن جاپپاي قاجەتتىلىككە اينالا قويعان جوق. ياعني, ءارىپتى تانىماي, ەسەپتى مەڭگەرمەي-اق ءومىر سۇرە بەرۋدىڭ مۇمكىندىكتەرى مول بولدى. مۇنان كەيىن يندۋستريالىق قوعام كەلدى. ونىڭ باس­تى سالاسى – ونەركاسىپ, باس­تى قۇرى­لىم­دارى – كورپوراتسيالار مەن فيرمالار بولدى. الايدا, بۇل كەزدە دە ءبىلىم قوعامنىڭ باستى قارۋىنا اينالا قويعان جوق. كوپتەگەن ادامدار ءۇشىن زاۋىتتار مەن فابريكالاردا جۇمىس ىستەي الاتىنداي باستاپقى كاسىپتىك ءبىلىم مەن جۇمىس داعدىسىنىڭ بولۋى جەتكىلىكتى دەپ ەسەپتەلدى. ەندى ادامزات قوعامى ءوز دامۋىنىڭ ءۇشىن­شى ساتىسى – پوستيندۋستريالىق قوعامعا ءوتۋى ءتيىس. ونىڭ باستى سالاسى – تەوريالىق ءبىلىم, ال باستى قۇرىلىمدارى ۋنيۆەرسيتەتتەر مەن زەرتتەۋ ينس­تيتۋتتارى بولماق. دەمەك, «ءبىلىمدىنىڭ بەتى جارىق, ءبىلىمسىزدىڭ بەتى كوڭشارىق» دەيتىن زامان ەندى كەلدى. كوپتەگەن وقىمىستىلار دەنيەل بەللدىڭ پوستيندۋستريالىق قوعامعا قاتىستى وسى تۇجىرىمىمەن كەلىسىپ وتىر. ارينە, الەمنىڭ كوپتەگەن ەلدەرىندە تۇراقتى ەڭبەك رىنوگى كەزىندە قالىپ­تاسىپ, ابدەن ستاندارتتالعان ءداستۇرلى ءبىلىم جۇيەسىن كۇرت وزگەرتۋ, ونى جاڭا جاعدايعا بارىنشا جەدەل بەيىمدەۋ وڭاي ەمەس. باتىستا كەيبىر مەكتەپتەر وسىنى تۇسىنە وتىرىپ, وقۋ باعدارلامالارىنا جاڭا داعدىلار مەن پاندەردى ەنگىزۋ ۇستىندە. سونىڭ ىشىندە كومپيۋتەرلىك باعدارلامالاۋ كوپتەگەن مەكتەپتەردە وقىتىلاتىن بولدى. بىراق جاڭا تەحنولوگيالاردىڭ جىلدام دامىپ كەلە جاتقاندىعى سونداي, قازىرگى وقۋشىلار مەكتەپ قابىرعاسىنان شىعىپ, جۇمىس ىزدەي باستاعان كەزدە بۇل ماماندىقتىڭ ءوزى دە ەسكىرىپ ءۇل­گەرۋى ابدەن مۇمكىن ەكەن. اتالعان ماسەلە بويىنشا كىتاپ جازعان كەتتي دەۆيدسون اتتى زەرتتەۋشى ءوز ەڭبەگىندە بۇگىنگى باستاۋىش سىنىپتاردا وتىرعان وقۋشىلاردىڭ 65 پايىزى ەرجەتكەن كەزدە قازىر ومىرگە كەلىپ ۇلگەرمەگەن بەيمالىم كاسىپتەرمەن شۇعىلداناتىندىقتارىن ايتادى. بۇل جەردە اڭگىمە الىس بولاشاق تۋرالى ەمەس, تاياۋداعى 10-15 جىلدىڭ ىشىندە بولاتىن وزگەرىستەر تۋرالى بولىپ وتىر. ماسەلەن, Singularity University جاستارمەن جۇمىس جونىندەگى ءبولىم باسشىسى برەتت شيلكە قازىرگى داعدىلار مەن ماشىقتاردىڭ, ادامدار قولىنان كەلەتىن ەڭبەك تۇرلەرىنىڭ ەندى ءبىر 5-10 جىلدان كەيىن قايسىلارىنىڭ كادەگە جاراپ, قايسىلارىنىڭ جاراماي قالاتىندىعىن كەسىپ ايتۋدىڭ ءوزى قيىن ەكەندىگىن جەتكىزگەن. وسى جاعداي الەمنىڭ الدىڭعى قاتارلى ەلدەرىن مەكتەپتەگى وقۋ باعدارلامالارىن قايتادان قاراپ, بولاشاقتى بولجاي وتىرىپ مۇقيات ءسۇز­گىدەن وتكىزۋگە ماجبۇرلەۋدە. ءتىپتى, بۇرىن-سوڭدى بولماعان باتىل رەفورمالارعا بەل شەشىپ كىرى­سىپ كەتكەن ەلدەر دە جوق ەمەس. ءما­سەلەن, فينليانديا ءوزىنىڭ مەكتەپ باعدارلامالارىن تولىقتاي وزگەرتىپ, «فەنومەنالدى وقىتۋ» (ەرەكشە وقىتۋ, عاجايىپ وقىتۋ دەسە دە بولادى) اتتى مۇلدەم جاڭا تۇرپاتتى مودەلدى قابىلداعان. وسى بويىنشا 2020 جىلى فينليانديادا ءداستۇرلى مەكتەپ پاندەرىن «ءتورت ك» (كوممۋنيكاتسيا, كرەاتيۆنوست (جاڭا يدەيا مەن ارەكەتكە شىعارماشىلىق بەيىمدىلىك), كريتيچەسكوە مىشلەنيە (سىني ويلاۋ) جانە كوللابوراتسيا ء(بىر ماقسات جولىندا بىرلەسىپ ارەكەت ەتۋ) اتالاتىن جاڭا تاقىرىپتارمەن الماستىراتىن بولادى. «بۇل ءتورت ءپان كوماندالىق جۇمىستا ورتالىق ورىنعا يە بولۋى ءتيىس جانە ءبىر جەلىگە بىرىككەن قازىرگى الەمدى بىلدىرەتىن بولادى» دەپ جازادى Singularity Hub باس رەداكتورى دەۆيد حيلل. حيل, سونداي-اق, ءححى عاسىردا – ادامنىڭ وقىپ ۇيرەنگەن كاسىبى, العان ماماندىعى ول ديپلوم الىپ شىققان كەزدە ەسكىرىپ ۇلگەرەتىن وسىناۋ جەدەل وزگەرىستەر عاسىرىندا بۇل ءتورت ك ارقىلى بەرىلەتىن ءبىلىم ونى الىپ شىققان جاس قىزمەتكەردىڭ ءۇمىتىن اقتاپ, ونى تابىسقا قاراي باستايدى دەپ ەسەپتەيدى. «اقش-تا جانە الەمنىڭ باسقا دا دامىعان ەلدەرىندە تۇراقتى ەكونوميكا, تۇراقتى جۇمىس نارىعى تۇسىندا ابدەن قالىپتاسىپ جەتىلگەن, بىراق ەندىگى كەزەڭ ءۇشىن مۇلدەم جارامسىز بولا باستاعان ءداستۇرلى ءبىلىم بەرۋ مودەلىنەن باس تارتا وتىرىپ, فينليانديا بولاشاققا قاراي ماڭىزدى قادام جاسادى», دەيدى ول. سونداي-اق, فينلياندياداعى ءىس­كەر­لەر قاۋىمداستىعىنىڭ وكىلدەرى وقۋ­شىلارعا جاڭاشا ءدارىس بەرگەن كەزدە بۇل ءتورت ك-گە تاعى ءۇش نارسەنى قوسۋ قاجەت ەكەندىگىن ايتقان. ولار – ءومىر وزگەرىستەرىنە جەدەل بەيىمدەلگىشتىك, تۇراقتى تۇردەگى, ياعني ءومىر بويى وقۋعا دەگەن ىنتا مەن توزىمدىلىك. «وزگەرىستەرگە بەيىمدەلە ءبىلۋ يكەمدىلىگى وقۋشىلارعا ولاردىڭ الدىنان كەز بولاتىن كۇتپەگەن پروبلەمالاردى شەشۋگە كومەكتەسەدى, ولار ءومىر سۇرۋگە تۋرا كەلەتىن قۇبىلىسقا تولى الەمدە جەدەل داعدىلانۋدىڭ ماڭىزى ارتاتىن بولادى», دەيدى ءبىلىم سالاسىنداعىلارعا وسىنداي كەڭەس بەرگەن كاسىپكەرلىك سالا وكىلدەرى. سونداي-اق, ارگەنتينانىڭ استاناسى بۋەنوس-ايرەستەگى كەيبىر مەك­تەپ­تەردە دە جاڭا ءبىلىم بەرۋ باعدار­لامالارى قابىلدانعان. مۇندا جوعارى سىنىپتىڭ وقۋشىسى باستاپقى ەكى جىلدا ءبىلىم الادى, سونان كەيىن ءۇش جىل بويى كاسىپكەرلىكپەن اينالىسادى. بۋەنوس-ايرەستىڭ ءبىلىم ءمينيسترى ەستەبان بۋلريچ وسى وزگەرىستەرگە بايلانىستى Singularity University-گە بەرگەن سۇحباتىندا «بالالار مەكتەپ قابىرعاسىنان شىعىسىمەن وزدەرى قالاعان بولاشاقتى وزدەرى ورناتۋعا كىرىسە باستاۋى قاجەت. ولار مەكتەپتەن العان بىلىمدەرى مەن كاسىپتىك داعدىلارىنىڭ كومەگىنە سۇيەنە وتىرىپ, ءومىردى وزگەرتەتىن بولادى», دەيدى. ءبۋلريچتىڭ ايتۋىنشا, بۇل جاڭا باعدارلامانىڭ ءمانى – وقۋشىلارعا وزگەرىس ۇستىندەگى الەمگە بەيىمدەلۋگە كومەكتەسۋ. بۋەنوس-ايرەستىڭ كاسىپ­كەر­لەرمەن جۇمىس جونىندەگى باسقار­ماسىنىڭ ديرەكتورى ماريانو مەيەر وقۋشىلاردى ەرتە باستان كاسىپكەرلىككە وقىتۋ جانە ۇيرەتۋ ولاردىڭ پروگرەستەن كەيىن قالماۋىنا, ەسەيگەن شاقتارىندا الدارىنان كەزدەسۋى مۇمكىن كەز كەلگەن جۇمىسقا يكەمدى بولۋىنا ىقپال ەتەتىندىگىن ايتقان. جۋىقتا داۆوس قالاسىندا بولىپ وتكەن بۇكىلالەمدىك ەكونوميكالىق فورۋمدا «ءبىلىم بەرۋگە جاڭا كوزقاراس: تەحنولوگيالار الەۋەتىن اشا وتىرىپ» دەگەن تاقىرىپپەن جاريالانعان Boston Consulting Group ەسەبى بۇل پىكىردى ودان ءارى قۋاتتاي ءتۇستى. بۇل ەسەپتە ءححى عاسىرعا ەڭ قاجەتتى ءبىلىم مەن داعدى ءۇش ساناتقا بولىنگەن. ولار – ىرگەتاستىق ءبىلىم مەن قابىلەت, بىلىك­تىلىك جانە ادامنىڭ جەكە باسىنىڭ ساپاسى, بىزدىڭشە ايتقاندا قاسيەتى. «بۇل ءۇش داعدىعا ادامدار ءومىر بويى ۇيرەنەتىن بولادى. ياعني ادامنىڭ ءبىلىم الۋى ءارتۇرلى جولدار ارقىلى ءومىر بويى جالعاسادى», دەيدى بۇكىلالەمدىك ەكونوميكالىق فورۋم سارپشىلارى. جۇيتكۋدىڭ ءوزى جەتكىلىكسىز ءبىلىم سالاسىن مۇنداي وزگەرىستەردىڭ شارپي باستاۋى كەز كەلگەن ەلدىڭ ينتەرنەتتى پايدالانا بىلەتىن ادامدارى ءۇشىن قازىردىڭ وزىندە شىندىققا اينالىپ كەلەدى دەسەك تە ارتىق ەمەس. ماسەلەن, قازىرگى كۇنى ينتەرنەتتى كۇندەلىكتى تۇردە پايدالانۋعا ءماجبۇر بولىپ وتىرعان بىزدەر, جۋرناليس­تەر قاۋىمى, سول ينتەرنەتتەگى ىزدەۋ جۇيەسىن شارلاي وتىرىپ, ءوزىمىز جازاتىن ماقالاعا قاتىستى بەلگىلى ءبىر دەرەكتەرگە قول جەتكىزەمىز. قاراپايىم تىلمەن ايتساق, مۇنىڭ ءوزى دە بىلمەككە ۇمتىلىس. بىراق مۇنىڭ ءوزى جۇيەلى ءبىلىم ەمەس. جۇيەلى بىلىمگە قول جەتكىزۋ ءۇشىن ارنايى وقۋ باعدارلاماسى جانە بىلىكتى ۇستاز قاجەت. مىنە, ناق وسى ماسەلەگە كەلگەندە كوپتەگەن ەلدەردىڭ ءبىلىم جۇيەسى تۇيىققا تىرەلىپ وتىر. ويتكەنى, زامان جەدەل وزگەرۋدە. ال الدىمىزداعى زامانعا قانداي ءبىلىم قاجەت ەكەنىن ءبىلىم سالاسىن ۇيىم­داس­تىرۋشىلاردىڭ وزدەرى دە دۇرىس بىلە بەرمەيدى ەكەن. «الەمدە بۇل ماسەلەنىڭ سىننان وتكەن ءتارتىبى مەن تاجىريبەسى ءالى قالىپ­تاسپاعان. ءسويتىپ, ءبىز قازىر ءبىلىم سالاسىنداعى رەفورمالار مەن ەكس­پە­ري­مەنتتەر كەزەڭىنە تاپ كەلىپ وتىر­مىز. اركىم ءارتۇرلى وي ايتادى, اركىم ءارتۇرلى يدەيا ۇسىنادى. ول يدەيا­لار دۇرىس پا, جوق بۇرىس پا؟ دۇرىس بولسا, ونى قالاي جۇزەگە اسىرامىز؟ ءمى­نە, بارلىق قيىندىقتار وسى جەردەن ءوربيدى. شاماسى, جوعارىداعى سۇراق­تارعا جاۋاپ بەرۋ ءۇشىن ءبىلىم بەرۋدىڭ مويىندالعان جالپىعا ءتان ستاندارت­تارىن ساقتاي وتىرىپ, وقىتۋ ۇدەرىس­تەرىندەگى مەكتەپتەر دەربەستىگىن ارتتىرا ءتۇسۋىمىز كەرەك شىعار», دەيدى كەيبىر ساراپشىلار. Singularity University-ءدىڭ باس ديرەكتورى روب نەيل قازىرگى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنىڭ پروبلەماسى تۋرالى ءوز ويىن بىلايشا تۇجىرىمدايدى: «سەن ديپلوم الاسىڭ – وقۋ ماسەلەسى وسىمەن ءبىتتى, ەندى ءوزىڭدى جۇمىسقا ءازىرمىن دەپ ەسەپتەيسىڭ. بىراق, شىندىعىندا, ەندى ولاي ەمەس. سەبەبى, بۇل تۇجىرىمنىڭ كۇنى ءوتتى. قازىرگى الەم بۇرىنعىمەن مۇلدەم سايكەس كەلمەيدى. دەمەك, قازىرگى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنىڭ ءوزى وزگەرگەن قازىرگى الەمگە سايكەس كەلمەي وتىر», دەيدى. وسى رەتتە كوپتەگەن ساراپشىلار ەندىگى كەزەكتە ۇزدىكسىز وقۋ جۇيەسىنە نازار اۋدارۋ كەرەكتىگىن ايتادى. ويتكەنى, قازىرگى ەڭبەك رىنوگى ءبىلىم سالاسىنان وسىنى قاجەت ەتىپ وتىر. ءومىر بويى ءبىلىم جيناۋ, ءومىر بويى ءوزىن ءوزى جەتىلدىرۋ – قالىپتاسىپ كەلە جاتقان جاڭا ەڭبەك نارىعىنىڭ ادامدارعا قوياتىن باستى تالاپتارىنىڭ ءبىرى. ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, بۇل مودەلدى قابىلداعان اكادەميالىق مەكەمەلەر الداعى الەمدە ءوز قۇندىلىقتارىن ساقتاپ قالۋعا مۇمكىندىك الاتىن بولادى. دەگەنمەن, الەمنىڭ كوپتەگەن ەلدەرىندە ءبىلىم سالاسىنا قويىلاتىن وسى جاڭا تالاپتارعا ۇركە قاراۋشىلىق ءالى دە بولسا باسىم ەكەن. وسىعان وراي ساراپشىلار تەرەڭ دە جۇيەلى جانە تۇبەگەيلى وزگەرىستەرگە ۇركە قاراۋشىلىق, الداعى كەلە جاتقان زامان تالاپتارىنىڭ الدىندا ۇرەيگە بەرىلۋ – قازىرگى ءبىلىم بەرۋ سالاسىنىڭ ۇلكەن پروبلەماسى جانە باس­تى كەدەرگىسى بولىپ تابىلاتىندىعىن اتاپ كورسەتۋدە. «ناق وسى وزگەرىستەرگە ۇرەيمەن قاراۋ, جاڭا ۇسىنىستار مەن يننوۆا­تسيا­لاردان باس تارتۋ ءبىزدىڭ دامۋى­مىزعا تۇساۋ سالۋدا. بىلاي قاراعان­دا, ءبىز قازىر بۇكىل الەم بولىپ ءوزىمىز جۇرگىزىپ ۇيرەنىپ قالعان ماشي­نانى قايتىپ وزگەرتەمىز, ونى قالاي جاڭار­تامىز دەگەن ماسەلەنى تالقىلاپ جات­قان سەكىلدىمىز. ارينە, قازىرگى قالپى­مىزبەن ءبىز ول ماشينانى جاڭارتىپ شىعاتىنىمىز ابدەن انىق. بىراق, تۇپتەپ كەلگەندە, ول ماشينانىڭ اتى دا, زاتى دا – ماشينا عوي. ول ۇشا المايدى. ال, قازىرگى ءبىلىم جۇيەسىنە ەندى جۇگىرۋ دە ەمەس, جۇيتكۋ دە ەمەس, سامعاۋ قاجەت. دەمەك, شىن مانىندە, بىزگە ەندى ماشينا قاجەت ەمەس. بىزگە ونى ەندى ۇشاققا ايىرباستاۋعا تۋرا كەلەدى. مىنە, وسىنى تۇسىنگەنىمىزبەن, ءبىزدىڭ قازىر ونى ويلاۋعا باتىلىمىز بارار ەمەس. ءوزىمىز ابدەن ۇيرەنىپ قالعان ەسكى ماشينامىزدى قيماي قينالىپ وتىرمىز», دەيدى ەستەبان بۋلريچ. ارينە, مۇنىڭ قازىرگى ءبىلىم بەرۋ سالاسىنداعى پروبلەمانىڭ اۋقىمىن كورسەتۋ ءۇشىن بەينەلەپ ايتىلعان ءسوز ەكەنى انىق. بىراق, بۇل ءسوزدىڭ استارىندا شىندىق تا جوق ەمەس. قوعامدا نەگە قورقىنىش باسىم؟ سوندىقتان, قازاقستاننىڭ جالپى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىندە, ونىڭ ورتا مەكتەپتەرىندە باستالعالى وتىرعان كەڭ اۋقىمدى رەفورمانىڭ تەرەڭ ءمانىن ءتۇسىندىرۋ جاعىن مىقتاپ قولعا الۋ كەرەك. بۇل ىسپەن ول رەفورمانىڭ بارلىق اۋىرتپالىعىن موينىنا الا وتىرىپ, بەلسەندى ارەكەتكە بەل شەشە كىرىسكەن ەلىمىزدىڭ جاڭا ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى ەرلان ساعاديەۆ قانا شۇعىلدانباۋى كەرەك. وسىناۋ وتە ماڭىزدى ىسكە باسقا دا ازاماتتار, سونىڭ ىشىندە زيالى قاۋىم وكىلدەرى بەلسەنە اتسالىسۋى كەرەك. سونىمەن قاتار, الدىمىزدا باستالعالى وتىرعان ءبىلىم سالاسىنداعى رەفورماعا قوعامنىڭ ەلەۋلى بولىگىنىڭ ۇركە قاراۋشىلىعىن تۇسىنۋگە بولادى ەكەن. بۇل قازىرگى كەزدە تەك بىزگە عانا ەمەس, بۇكىل الەم ەلدەرىنە ءتان ورتاق قۇبىلىس بولىپ وتىر. ويتكەنى, ورتا مەكتەپتەردىڭ باسشىلىعى مەن مۇعالىمدەر قاۋىمى جاڭا رەفورماعا قاتىستى ءوز مويىندارىنا قوسىمشا جاۋاپكەرشىلىكتىڭ تۇسەتىندىگىن بىلەدى. ال اتا-انالار بولسا, ساباقتان كوز اشپاي, مۇرىندارىنا سۋ جەتپەي جۇرگەن بالالارىمىزدىڭ باسىن ودان ءارى قاتىرار ما ەكەن دەپ الاڭدايدى. بۇل الاڭداۋشىلىقتىڭ سەبەبى جوق ەمەس. «اسپانداۋ» عىلىمي-اعارتۋ قورىنىڭ پرەزيدەنتى قانات نۇروۆتىڭ ايتۋىنشا, مەكتەپ وقۋشىلارى ءۇشىن وقۋ جۇكتەمەلەرىن بىرتە-بىرتە جانە ءتيىمدى تۇردە ارتتىرۋ تالابى بىزدە ساقتالا بەرمەيدى. ماسەلەن, 5 سىنىپتا وقۋ جۇكتەمەلەرى كۇرت ارتادى ەكەن. بىراق, بۇل ارتىق جۇكتەمەلەر وزدەرىن اقتامايتىندىقتان سىنىپتاعى ءبىلىم ساپاسى قۇلدىرايدى. 9 سىنىپتا دا وسىنداي جاعداي ورىن الادى. «باتىستا جالپىعا ورتاق مىندەت­تەل­گەن پاندەر سانى – 7, ال بىزدە – 18. دەمەك, اۋىرتپاشىلىق ءۇش ەسەدەي ارتىق. ءبىزدىڭ بالالارىمىز كوپ ماسەلەمەن شۇعىلدانادى. ارينە, بۇل ءبىر ەسەپتەن جاقسى. بىراق وسىنىڭ كوپشىلىگى ءمانسىز, پايداسىز جۇك­تەمەلەر. وكىنىشكە قاراي, ءبىزدىڭ اق­پاراتتىق رەۆوليۋتسيالار عاسىرىمىز­دا اقپاراتتاندىرۋدىڭ قۇرامداس بولىكتەرى كۇرت ارتىپ وتىر جانە ولاردى قۋىپ جەتۋدىڭ ءوزى مۇمكىن ەمەس. سوندىقتان, قازىرگى ۋاقىتتا نەگىز­گى پروبلەما اقپاراتتاردىڭ قۇندى­لىعىندا ەمەس, ولاردى وڭدەۋ, تۇرلەن­دىرۋ (گەنەراتسيالاۋ), سونان كەيىن پايدالانۋ ماسەلەسىندە تۇر», دەيدى قانات نۇروۆ. وسى ۋاقىتقا دەيىن ءبىلىم مەن عى­لىم سالاسىنا تالاي مينيستر كەلىپ-كەتتى. «ءار كاللادا ءبىر قيال» دەگەن­دەي, ولاردىڭ كوپشىلىگى مەكتەپتەرگە ءوز يدەيالارىن تىقپالادى. وسىدان بارىپ مەكتەپتەگى ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارى وتە اۋىرلاپ كەتتى. قازىرگى مەكتەپ وقۋشىلارىنىڭ مەكتەپ بىتىرگەن كەزدە ودان ابدەن شارشاپ-شالدىعىپ, قاجىپ شىعاتىندىعىن كورىپ ءجۇرمىز. شىنايى وقىعان بالا­لاردىڭ وقۋلارىن ودان ءارى جال­عاس­تىرۋدا بەتتەرى قايتىپ قالاتىن جاعدايلار دا از كەزدەسپەيدى. مۇنىڭ ءبارى وقۋ ساعاتتارىنداعى ارتىق جۇك­تەمەلەردىڭ سالدارى. بۇل ارتىق جۇك­تەمەلەر مۇعالىمدەردى دە, وقۋشىلاردى دا شارشاتادى. سوندىقتان, ولاردان ارىلاتىن كەز جەتتى. ەلىمىزدەگى بىرقاتار بىلىكتى مامانداردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, شىن مانىنە كەلگەندە, مەكتەپتەگى ءبىلىم بەرۋ ءىسى وقۋشىعا بازالىق ءبىلىم بەرۋمەن عانا شەكتەلۋى كەرەك. ال تەرەڭدەتە ءبىلىم بەرۋ – جوعارى جانە ورتا ارناۋ­لى ءبىلىم بەرەتىن مەكەمەلەردىڭ شارۋاسى. بۇل پىكىرمەن ءبىز دە كەلىسەمىز. ونىڭ ۇستىنە كوپتەگەن دامىعان ەلدەردىڭ تاجىريبەسى كورسەتىپ وتىرعانداي, الداعى ۋاقىتتارى ادامداردىڭ ءبىلىم الۋى ءومىر بويى جالعاساتىن بولادى. ەندەشە, تال شىبىقتاي تەربەلىپ جاڭا ءوسىپ كەلە جاتقان جاس وسكىننىڭ بويىنا قاجەتتىنى دە, قاجەتسىزدى دە ەرتە باستان تىقپالاپ, ونىڭ بالاڭ شاعىن, جاس ءومىرىن ازاپقا اينالدىرۋدىڭ قانداي قاجەتى بار؟! ءبىز قوزعاپ وتىرعان بۇل ماسەلە مەكتەپتەرگە ەنگىزىلگەلى وتىرعان ءبىلىم رەفورماسىندا دا قاراستىرىلعان ەكەن. وندا وقۋشىلارعا ارتىق سالماق سالاتىن قوسالقى ماڭىزى بار پاندەردى ءبىر-بىرىنە كىرىكتىرۋ, وسىلايشا ارتىق جۇكتەمەدەن ارىلۋ كوزدەلگەن. سوندىقتان, قولعا الىنىپ وتىرعان مەكتەپ رەفورماسىنا ۇرەيمەن قاراۋدىڭ ەشبىر قاجەتى جوق دەپ ەسەپتەيمىز. اتالعان ماسەلەلەر جايىندا ايتار ويىمىز بەن كەلتىرەر دالەلدەرىمىزدى ءبىز وسى تاقىرىپتاعى كەلەسى ماقالامىزدا جالعاستىراتىن بولامىز. سۇڭعات ءالىپباي, «ەگەمەن قازاقستان»