ەگەمەن ەلىمىزدىڭ الدىڭعى قاتارلى عىلىمي مەكەمەلەرىنىڭ ءبىرى, وتاندىق بيولوگيا عىلىمىنىڭ ايتۋلى كوشباسشىسى – قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنە قاراستى ميكروبيولوگيا جانە ۆيرۋسولوگيا ينستيتۋتىنىڭ قۇرىلعانىنا 60 جىل تولىپ وتىر. بۇگىندە ينستيتۋت ميكروبيولوگيا جانە ۆيرۋسولوگيا
سالاسىندا ىرگەلى جانە قولدانبالى زەرتتەۋلەردى جۇرگىزەتىن قازاقستانداعى بىردەن-ءبىر بىرەگەي ءھام ماڭدايالدى عىلىمي مەكەمە بولىپ تابىلادى. ونىڭ جەتىستىكتەرى, اسىرەسە, سوڭعى بەس-التى جىل بەدەرىندە تەك ءبىزدىڭ ەلدە عانا ەمەس, سونداي-اق الىس-جاقىن شەتەلدەردە دە كەڭىنەن تانىمال. ينستيتۋتتىڭ قازىرگى تاڭداعى جەتىستىكتەرى مەن قارقىندى دامۋعا بەتبۇرىسى – ونىڭ باس ديرەكتورى, ەلىمىزدەگى بەلگىلى عالىم-ميكروبيولوگ, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, بيولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور ا.ق.سادانوۆتىڭ عىلىمي قايراتكەرلىك, ىسكەرلىك باسشىلىعىمەن جۇزەگە اسىرىلۋدا. مەرەيلى بەلەسى قارساڭىندا ءبىز مەكەمە باسشىسىن اڭگىمەگە تارتۋدى ءجون ساناپ ەدىك.
– امانكەلدى قۇربان ۇلى, ەڭ اۋەلى مەرەيتوي قۇتتى بولسىن. ەكىنشىدەن, ەلباسى العا قويعان وراسان زور مىندەت – الەمنىڭ دامىعان وزىق 30 ەلىنىڭ قاتارىنا تەزىرەك كىرۋگە سەپتىگىن تيگىزەر عىلىمي الەۋەتتىڭ قۇرامداس بولىگى رەتىندە ميكروبيولوگيا مەن ۆيرۋسولوگيانىڭ ءمان-ماڭىزى, الار ورنى قانداي؟
– راحمەت. دۇرىس ايتاسىز. ماڭىزدى مىندەتتەردى مەرەكە ۇستىندە دە قاپەردەن شىعارماعان ءجون. ميكروبيولوگيا جانە ۆيرۋسولوگيا سالالارى الەمدەگى قارىشتاپ دامىپ كەلە جاتقان زاماناۋي عىلىمداردىڭ قاتارىنا كىرەدى. سەبەبى, مولەكۋلالىق بيولوگيا مەن گەنەتيكاداعى كوپتەگەن تىڭ جاڭالىقتار (دنك كودىن اشۋ, نۋكلەين قىشقىلدارى مەن بەلوك مولەكۋلالارىنىڭ قۇرىلىمىن انىقتاۋ جانە ت.س.س.) ميكرواعزالار مەن ۆيرۋستاردى زەرتتەۋ كەزىندە اشىلعان بولاتىن. سوندىقتان دا عالىمداردىڭ بۇل سالالارعا, ياعني ميكرودۇنيە مايەگىنە دەگەن قىزىعۋشىلىعى ايرىقشا. ودان باسقا, ميكرواعزالار تابيعي بىرلەستىكتەردىڭ (بيوتسەنوز) بىردەن-ءبىر اجىراماس ءبولىگى. دەمەك, ەكوجۇيەلەر مەن تابيعاتتاعى بيولوگيالىق الۋان تۇرلىلىكتىڭ تۇراقتىلىعى, سونداي-اق توپىراق قۇنارىنىڭ ساقتالۋى دا ميكرواعزالارعا تىكەلەي تاۋەلدى. ال ۆيرۋستار بولسا, پوپۋلياتسيانىڭ سانىن شەكتەۋ مەن ءتۇرلى اعزالار اراسىنداعى گەنەتيكالىق ماتەريالداردىڭ تاسىمالى تاقىلەتتەس, تابيعاتتا بولىپ جاتقان ەۆوليۋتسيالىق ۇدەرىستەردىڭ نەگىزگى قوزعاۋشى كۇشى.
ولاي بولسا, ميكروبيولوگيا مەن ۆيرۋسولوگيا جەتىستىكتەرىنىڭ وندىرىستىك ماڭىزى وراسان زور. تارقاتىپ ايتار بولساق, ول – جاڭا ۆاكتسينالار, دارىلىك جانە دياگنوستيكالىق پرەپاراتتار جاساۋ, قورشاعان ورتانى تەحنوگەندى لاستانۋدان تازارتاتىن ميكروبيولوگيالىق ادىستەرمەن قاتار, ميكرواعزالاردىڭ كومەگىمەن ورگانيكالىق, بەيورگانيكالىق قوسىلىستاردى ءبولىپ الۋ جانە ولاردى قايتا وڭدەۋ, بيولوگيالىق بەلسەندى زاتتاردى ميكروبيولوگيالىق جولمەن سينتەزدەۋ باعىتىنداعى جەتىستىكتەرمەن سيپاتتالادى. بۇلار قولدانبالى ميكروبيولوگيالىق جانە ۆيرۋسولوگيالىق زەرتتەۋلەردىڭ تەك ءبىر پاراسى عانا. بۇعان قوسا, اتالعان عىلىم سالالارىنىڭ, اسىرەسە, جۇقپالى اۋرۋلارمەن كۇرەستەگى ءرولىن ەرەكشە اتاپ ايتقان ءجون. سەبەبى, كەيىنگى ۋاقىتتا جۇقپالى اۋرۋلاردىڭ سانى مەن ولاردان كەلەتىن زارداپتار كۇرت ارتىپ كەلەدى ەمەس پە.
– ەندەشە, اڭگىمە بەتىن ءسىزدەر اينالىساتىن عىلىم سالاسىنىڭ ءومىر مەن وندىرىستەگى ناقتى قولدانبالىلىق سيپاتىنا اۋدارساق قايتەدى؟
– بىرنەشە ميللياردتاعان پايدا تۇسىرەتىن باتىستىڭ بيوتەحنولوگيالىق جانە فارماتسەۆتيكالىق ونەركاسىبىنىڭ 80 پايىزى ميكرواعزالىق جانە ۆيرۋستىق نىساندارمەن بايلانىستى. سوندىقتان دا وتاندىق بيوتەحنولوگياعا نەگىز بولۋى جانە ءوز فارماكولوگيالىق ءوندىرىسى ءۇشىن ميكروبيولوگيا مەن ۆيرۋسولوگيا سالالارى بويىنشا جۇمىستاردى قارقىندى تۇردە دامىتۋ – كەزەك كۇتتىرمەس مىندەت. سونىمەن قاتار, قازاقستاننىڭ باسقا دا كوپتەگەن ەكولوگيالىق پروبلەمالارى وسى زاماناۋي ميكروبيولوگيالىق جاڭا تەحنولوگيالاردىڭ كومەگىنە سۇيەنە وتىرىپ شەشىمىن تاباتىندىعىنا ەشكىم دە ءشۇبا كەلتىرمەيدى.
ينستيتۋتتىڭ عىلىمي زەرتتەۋلەرىنىڭ اۋقىمى كەڭ جانە ول ەڭ الدىمەن قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ دامۋىنا باعىتتالعان, ياعني قوعامنىڭ الەۋمەتتىك سۇرانىستارىنا جاۋاپ بەرە الاتىن زاماناۋي عىلىمي تەحنولوگيالاردى پايدالانا وتىرىپ, مەديتسينا, اۋىل شارۋاشىلىعى مەن قورشاعان ورتانىڭ وزەكتى ماسەلەلەرىن شەشۋگە ارنالعان جاڭا وتاندىق بيوپرەپاراتتار جاساۋدى كوزدەيدى. جوعارىدا اتالعان سالالار بويىنشا ينستيتۋت عالىمدارىنىڭ ازىرلەگەن, تيىمدىلىگى وتە جوعارى بيوپرەپاراتتارى بۇگىنگى تاڭدا رەسپۋبليكا وڭىرلەرىندە كەڭ سۇرانىسقا يە.
– قازىر قانداي جوبالاردى ىسكە اسىرىپ جاتىرسىزدار؟
– ماسەلەن, ەكولوگيالىق پروبلەمالاردى شەشۋ ءۇشىن ينستيتۋتتا ميكرواعزالاردىڭ قاسيەت-ساپالارىنا نەگىزدەلگەن جاڭا بيوپرەپاراتتار كومەگىمەن قورشاعان ورتانى تازارتۋ, ناقتىراق ايتار بولساق, ءارتۇرلى سەبەپتەرمەن قۇنارى تومەندەگەن توپىراق پەن لاستانعان سۋدى قايتا قالپىنا كەلتىرەتىن بىرقاتار كەشەندى ءىس-شارالار اتقارىلۋدا. ونىڭ ۇستىنە, مەديتسينا مەن ۆەتەريناريا ءۇشىن ادام مەن مالدىڭ ىشەك اۋرۋلارىنىڭ الدىن الۋعا جانە ولاردى ەمدەۋگە ارنالعان, سونداي-اق كوپ تاراعان ديسباكتەريوز اۋرۋىنا قارسى پروبيوتيكتەر جاسالىنىپ, ولاردى ءوندىرىسكە ەنگىزىپ تە ۇلگەردىك. جاڭا انتيبيوتيكتەردى زەرتتەۋمەن قاتار, بەلگىلى انتيبيوتيكتەر پرودۋتسەنتتەرىنىڭ بەلسەندىلىگىن ودان ءارى ارتتىرۋ باعىتىنداعى عىلىمي ىزدەنىستەر دە جۇيەلى ءتۇردە ىسكە اسىرىلۋدا.
ينستيتۋت عالىمدارى ءجۇرگىزگەن زەرتتەۋلەردىڭ ىشىندەگى توپ جارعان جاڭالىقتاردىڭ ءبىرى تەرى اۋرۋلارى (زەڭ) مەن ۆيرۋسقا قارسى كەڭ اۋقىمدى جاڭا وتاندىق روزەوفۋنگين انتيبيوتيگىن ازىرلەپ شىعارۋ بولىپ وتىر. وسى انتيبيوتيك تەرى اۋرۋلارىنا ۇشىراعان ادامداردى ەمدەۋگە ارنالعان, تيىمدىلىگى وتە جوعارى وتاندىق «روزەوفۋنگين-اس» مەديتسينالىق دارىلىك پرەپاراتى ازىرلەندى. بۇل ارادا ەسكەرە كەتەتىن جايت, تەرى اۋرۋلارى تەك قازاقستاندا عانا ەمەس, سونىمەن قاتار, بۇكىل الەمدەگى دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنداعى وزەكتى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى بولىپ تابىلاتىندىعى بارشاعا ءمالىم. سوڭعى ۋاقىتتا بۇل جۇقپالى اۋرۋدىڭ كوبەيىپ, قارقىن الىپ بارا جاتقاندىعى بايقالادى. وسىعان جاۋاپ رەتىندە ينستيتۋتتا بۇل دارىلىك بيوپرەپاراتتى جوعارى ساپالى جاقپا ماي تۇرىندە شىعاراتىن, بۇگىنگى كۇننىڭ تالاپ-سۇرانىسىنا تولىق جاۋاپ بەرەتىن وندىرىستىك جەلى دە ساقاداي-ساي دايىن تۇر. «روزەوفۋنگين-اس» – رەسپۋبليكادا مەديتسينالىق ماقساتتا قولدانىلاتىن العاشقى ءارى ازىرشە وتاندىق جالعىز انتيبيوتيك.
ميكروبيولوگيالىق زەرتتەۋ باعىتىنداعى جۇمىستا ونەركاسىپتىك تۇرعىدان وتە قۇندى ميكرواعزالار شتامدارىن ۇزاق ۋاقىت ساقتاۋ, ولاردىڭ بەلسەندىلىگى مەن ساپاسىن ارتتىرۋ جانە دە تۇراقتى تۇردە كوللەكتسيالىق قوردى تولىقتىرىپ وتىرۋ ەرەكشە ورىن الادى. بۇگىنگى تاڭدا ينستيتۋتتىڭ كوللەكتسيالىق قورىندا ميكرواعزالاردىڭ ءارتۇرلى تاكسونوميالىق توپتارىنىڭ (باكتەريالار, اكتينوميتسەتتەر, ميتسەليلى ساڭىراۋقۇلاقتار, اشىتقىلار) 300-دەن استام شتامدارى بار. سونداي-اق, ەلدىڭ ۇلتتىق پاتەنتتىك مەكەمەسىمەن بىرلەسە وتىرىپ, «ونەرتابىسقا ءوتىنىم بەرۋ ءۇشىن ميكرواعزالار شتامدارىن تىركەۋ ەرەجەسى» ازىرلەندى. وعان قوسا, ونەركاسىپتىك-قۇندى شتامدار تۋرالى مالىمەتتەر ەنگىزىلگەن ميكرواعزالار كاتالوگى شىعارىلدى.
– ال ەندى عىلىم ورداسىنداعى ميكروبيولوگيانىڭ قاناتتاسى – ۆيرۋسولوگيا سالاسىندا ءجۇرگىزىلىپ جاتقان زەرتتەۋلەر تۋرالى نە ايتاسىز؟
– ينستيتۋتتىڭ ۆيرۋسولوگ عالىمدارى قازاقستانداعى ادام مەن جانۋارلاردىڭ جانە قۇس تۇماۋى ۆيرۋسى اۋرۋلارىنىڭ تارالۋىنا ۇدايى مونيتورينگ جۇرگىزىپ وتىرادى. وسىعان بايلانىستى ۆيرۋستاردىڭ گەنەتيكاسى مەن تۇرلەرىنىڭ ۇنەمى ەۆوليۋتسيالىق وزگەرىستەرگە ۇشىراپ وتىراتىندىعىنا, جاڭا شتامداردىڭ پايدا بولۋىنا جانە ولارعا قارسى ۆاكتسينالىق, دياگنوستيكالىق پرەپاراتتار جاساپ شىعارۋ ءۇشىن شتامداردى ىرىكتەپ الۋعا ارنالعان عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارى جۇيەلى دە جوسپارلى تۇردە اتقارىلادى. كوپ جىلعى زەرتتەۋلەر ناتيجەسىندە, ادام مەن جانۋارلاردان, ءۇي مەن ءتۇز قۇستارىنان تۇماۋ ۆيرۋسىنىڭ 200-دەن استام جاڭا شتامدارى ءبولىنىپ الىنىپ, زەرتتەلىندى. جاڭادان ءبولىنىپ الىنعان تۇماۋ ۆيرۋسىنىڭ شتامدارىنا جۇرگىزىلگەن مولەكۋلالىق-گەنەتيكالىق زەرتتەۋلەردىڭ ناتيجەلەرى ارقاسىندا ولار تىركەۋگە الىنىپ, حالىقارالىق دەرەكتەر قورىنا ەنگىزىلدى.
ينستيتۋتتا ۆيرۋستىق اۋرۋلارمەن كۇرەسۋ ورايىنداعى يممۋنيتەتتى كوتەرەتىن جانە دە ۆيرۋسقا قارسى جاڭا پرەپاراتتار ازىرلەۋ ماقساتىندا اۋقىمدى جۇمىستار جۇرگىزىلۋدە. اسىرەسە, ەلىمىزدىڭ وتە باي جاسىل الەمى ەسكەرىلە وتىرىپ, پرەپاراتتاردىڭ قۇرامىنا وسىمدىك تەكتەس, زيانسىز بيولوگيالىق قوسىلىستاردى پايدالانۋعا ەرەكشە ءمان بەرىلەدى. ارينە, مۇنداي پرەپاراتتاردىڭ قۇندىلىعى جوعارى بولاتىندىعى ءسوزسىز, ول اعزا ءۇشىن دە قاۋىپسىز ءارى ۆيرۋستاردىڭ ولارعا مۇلدەم بەيىمدەلە المايتىندىعى عىلىمي دالەلدەنگەن.
– زەرتتەۋلەردىڭ قولمەن ۇستاپ, كوزبەن كورەتىن ناقتى ءناتيجەلەرى بار ما؟
– ينستيتۋت عالىمدارى حيميالىق قۇرىلىمى ءارتۇرلى 250-دەن استام وسىمدىك تەكتەس قوسىندىلاردىڭ ۆيرۋستاردى تەجەيتىن جانە اعزانىڭ يممۋنيتەتىن كوتەرەتىن قابىلەتىن زەرتتەدى. ناتيجەسىندە, پوليفەنولدار مەن ۇشتەرپەندەر نەگىزىندە ۆيرۋستاردىڭ ءونىپ-ءوسۋىن تەجەپ قانا قويماي, يممۋنيتەتتى دە كوتەرەتىن, ۆيرۋسقا قارسى ءبىرقاتار پرەپاراتتار جاسالىندى. قازاقستان وسىمدىكتەرىنەن ۆيرۋستى بەيتاراپتاندىرۋشى بەلسەندىلىگى جوعارى «يممۋۆير»®, «ۆيروسپان» جانە «فلاۆوۆير» پرەپاراتتارى الىنىپ, پاتەنتتەلىندى. ولاردىڭ ۆيرۋسقا قارسى بەلسەندىلىگى شەتەلدىك تانىمال دارىلىك پرەپاراتتاردان دا جوعارى. ۆاكتسينالاردىڭ تيىمدىلىگىن ەداۋىر جوعارىلاتاتىن وسىمدىكتەردەن دايىندالعان جانە دە يممۋنيتەتتى كوتەرەتىن «اسگيپان-يممۋنو+»®, «گلابيلوكس-يممۋنو+»®, «ساپانوكس-يممۋنو+»® پرەپاراتتارى دايىندالىپ, ولار دا ءتيىستى پاتەنتتەرگە يە بولدى. قازىرگى كەزدە وسى پرەپاراتتارعا جۇرگىزىلىپ جاتقان كلينيكاعا دەيىنگى سىناقتار دا اياقتالۋعا تاياۋ.
وسىعان بايلانىستى جاقىن ارادا ينستيتۋت عالىمدارى ءازىرلەمەلەرىنىڭ ارقاسىندا ەلىمىزدىڭ نارىعىندا يمپورتتىق پرەپاراتتاردان كەم تۇسپەيتىن, ءتىپتى, ءتيىمدىلىگى جاعىنان ولاردان وزىق, ۆيرۋستىق اۋرۋلارمەن كۇرەسۋگە ارنالعان جاڭا وتاندىق ۆاكتسينالار مەن دارىلىك پرەپاراتتار پايدا بولادى دەپ كۇتىلۋدە.
– وسى يگى ىستەردىڭ ءبارىن اتقارىپ جاتقان عىلىمي كادرلاردىڭ بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋعا دا باسا نازار اۋداراتىن شىعارسىزدار؟
– البەتتە, ونسىز بولا ما؟ قازىرگى تاڭدا ينستيتۋت قىزمەتكەرلەرىنىڭ جارتىسىنان استامى 35 جاسقا دەيىنگى جاس ماماندار. كەلەشەگى زور جاستار ماگيستراتۋرا, PhD دوكتورانتۋراسىندا بىلىمدەرىن ۇشتاپ جاتىر. ونىمەن قوسا, جاس عالىمدارعا جىل سايىن الەمدىك دەڭگەيدەگى عىلىمي ورتالىقتاردا ءوز كاسىبي بىلىكتىلىكتەرىن ارتتىرۋ ءمۇمكىندىكتەرى دە قاراستىرىلعان. ينستيتۋت قابىرعاسىنداعى تالانتتى جاس عالىمدارعا ارنالىپ بيۋدجەتتەن تىس قاراجات ەسەبىنەن اكادەميكتەر ا.ن.يليالەتدينوۆ پەن ح.ج.جۇماتوۆ اتىنداعى اتاۋلى ستيپەنديالار تاعايىندالعان.
ەرەكشە نازار اۋداراتىن جايت, ينستيتۋتتىڭ حالىقارالىق بايلانىستارى دا ارتۋدا. ايتار بولساق, رەسەي عىلىم اكادەمياسىنىڭ ميكروبيولوگيا ينستيتۋتىمەن (ماسكەۋ), ماسكەۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىمەن, رەسەي عىلىم اكادەمياسىنىڭ سكريابين اتىنداعى ميكروورگانيزمدەر بيوحيمياسى جانە فيزيولوگياسى ينستيتۋتىمەن (پۋششينو, رەسەي فەدەراتسياسى), رەسەي مەديتسينا عىلىمدارى اكادەمياسىنىڭ گاۋزە اتىنداعى جاڭا انتيبيوتيكتەردى تالعاۋ جونىندەگى ينستيتۋتىمەن (ماسكەۋ), بەلارۋس ۇلتتىق اكادەمياسىنىڭ ميكروبيولوگيا ينستيتۋتىمەن, ازەربايجان ميكروبيولوگيا ينستيتۋتىمەن, رەسەي مەديتسينا عىلىمدارى اكادەمياسىنىڭ د.ي. يۆانوۆسكي اتىنداعى ۆيرۋسولوگيا ينستيتۋتىمەن (ماسكەۋ), رەسەي مەديتسينا عىلىمدارى اكادەمياسىنىڭ تۇماۋ ينستيتۋتىمەن (سانكت-پەتەربۋرگ), اقش اۋىلشارۋاشىلىق دەپارتامەنتىنە قاراستى اۋىلشارۋاشىلىق زەرتتەۋلەر ورتالىعىمەن, اقش اۋىلشارۋاشىلىق دەپارتامەنتىنىڭ وڭتۇستىك-شىعىس قۇس اۋرۋلارى زەرتحاناسىمەن, اقش قورشاعان ورتانى قورعاۋ جونىندەگى اگەنتتىگىمەن, اقش وڭتۇستىك فلوريدا ۋنيۆەرسيتەتىمەن ءبىرلەسىپ عىلىمي زەرتتەۋلەر جۇرگىزىپ كەلەمىز.
قازىرگى تاڭدا ميكروبيولوگيا جانە ۆيرۋسولوگيا ينستيتۋتى قازاقستاننىڭ ميكروبيولوگيالىق جانە ۆيرۋسولوگيالىق عىلىمدارىنىڭ ورتالىعىنا اينالدى. ينستيتۋتتىڭ بارلىق جەتىستىكتەرى ەلىمىزدىڭ ەكونوميكالىق, تەحنولوگيالىق جانە الەۋمەتتىك يگىلىكتەرىن نىعايتۋعا قوسقان سالماقتى ۇلەسى مەن ناقتى قايتارىمى ەكەندىگى انىق.
اڭگىمەلەسكەن
قورعانبەك امانجول,
«ەگەمەن قازاقستان»
سالاسىندا ىرگەلى جانە قولدانبالى زەرتتەۋلەردى جۇرگىزەتىن قازاقستانداعى بىردەن-ءبىر بىرەگەي ءھام ماڭدايالدى عىلىمي مەكەمە بولىپ تابىلادى. ونىڭ جەتىستىكتەرى, اسىرەسە, سوڭعى بەس-التى جىل بەدەرىندە تەك ءبىزدىڭ ەلدە عانا ەمەس, سونداي-اق الىس-جاقىن شەتەلدەردە دە كەڭىنەن تانىمال. ينستيتۋتتىڭ قازىرگى تاڭداعى جەتىستىكتەرى مەن قارقىندى دامۋعا بەتبۇرىسى – ونىڭ باس ديرەكتورى, ەلىمىزدەگى بەلگىلى عالىم-ميكروبيولوگ, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, بيولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور ا.ق.سادانوۆتىڭ عىلىمي قايراتكەرلىك, ىسكەرلىك باسشىلىعىمەن جۇزەگە اسىرىلۋدا. مەرەيلى بەلەسى قارساڭىندا ءبىز مەكەمە باسشىسىن اڭگىمەگە تارتۋدى ءجون ساناپ ەدىك.
– امانكەلدى قۇربان ۇلى, ەڭ اۋەلى مەرەيتوي قۇتتى بولسىن. ەكىنشىدەن, ەلباسى العا قويعان وراسان زور مىندەت – الەمنىڭ دامىعان وزىق 30 ەلىنىڭ قاتارىنا تەزىرەك كىرۋگە سەپتىگىن تيگىزەر عىلىمي الەۋەتتىڭ قۇرامداس بولىگى رەتىندە ميكروبيولوگيا مەن ۆيرۋسولوگيانىڭ ءمان-ماڭىزى, الار ورنى قانداي؟
– راحمەت. دۇرىس ايتاسىز. ماڭىزدى مىندەتتەردى مەرەكە ۇستىندە دە قاپەردەن شىعارماعان ءجون. ميكروبيولوگيا جانە ۆيرۋسولوگيا سالالارى الەمدەگى قارىشتاپ دامىپ كەلە جاتقان زاماناۋي عىلىمداردىڭ قاتارىنا كىرەدى. سەبەبى, مولەكۋلالىق بيولوگيا مەن گەنەتيكاداعى كوپتەگەن تىڭ جاڭالىقتار (دنك كودىن اشۋ, نۋكلەين قىشقىلدارى مەن بەلوك مولەكۋلالارىنىڭ قۇرىلىمىن انىقتاۋ جانە ت.س.س.) ميكرواعزالار مەن ۆيرۋستاردى زەرتتەۋ كەزىندە اشىلعان بولاتىن. سوندىقتان دا عالىمداردىڭ بۇل سالالارعا, ياعني ميكرودۇنيە مايەگىنە دەگەن قىزىعۋشىلىعى ايرىقشا. ودان باسقا, ميكرواعزالار تابيعي بىرلەستىكتەردىڭ (بيوتسەنوز) بىردەن-ءبىر اجىراماس ءبولىگى. دەمەك, ەكوجۇيەلەر مەن تابيعاتتاعى بيولوگيالىق الۋان تۇرلىلىكتىڭ تۇراقتىلىعى, سونداي-اق توپىراق قۇنارىنىڭ ساقتالۋى دا ميكرواعزالارعا تىكەلەي تاۋەلدى. ال ۆيرۋستار بولسا, پوپۋلياتسيانىڭ سانىن شەكتەۋ مەن ءتۇرلى اعزالار اراسىنداعى گەنەتيكالىق ماتەريالداردىڭ تاسىمالى تاقىلەتتەس, تابيعاتتا بولىپ جاتقان ەۆوليۋتسيالىق ۇدەرىستەردىڭ نەگىزگى قوزعاۋشى كۇشى.
ولاي بولسا, ميكروبيولوگيا مەن ۆيرۋسولوگيا جەتىستىكتەرىنىڭ وندىرىستىك ماڭىزى وراسان زور. تارقاتىپ ايتار بولساق, ول – جاڭا ۆاكتسينالار, دارىلىك جانە دياگنوستيكالىق پرەپاراتتار جاساۋ, قورشاعان ورتانى تەحنوگەندى لاستانۋدان تازارتاتىن ميكروبيولوگيالىق ادىستەرمەن قاتار, ميكرواعزالاردىڭ كومەگىمەن ورگانيكالىق, بەيورگانيكالىق قوسىلىستاردى ءبولىپ الۋ جانە ولاردى قايتا وڭدەۋ, بيولوگيالىق بەلسەندى زاتتاردى ميكروبيولوگيالىق جولمەن سينتەزدەۋ باعىتىنداعى جەتىستىكتەرمەن سيپاتتالادى. بۇلار قولدانبالى ميكروبيولوگيالىق جانە ۆيرۋسولوگيالىق زەرتتەۋلەردىڭ تەك ءبىر پاراسى عانا. بۇعان قوسا, اتالعان عىلىم سالالارىنىڭ, اسىرەسە, جۇقپالى اۋرۋلارمەن كۇرەستەگى ءرولىن ەرەكشە اتاپ ايتقان ءجون. سەبەبى, كەيىنگى ۋاقىتتا جۇقپالى اۋرۋلاردىڭ سانى مەن ولاردان كەلەتىن زارداپتار كۇرت ارتىپ كەلەدى ەمەس پە.
– ەندەشە, اڭگىمە بەتىن ءسىزدەر اينالىساتىن عىلىم سالاسىنىڭ ءومىر مەن وندىرىستەگى ناقتى قولدانبالىلىق سيپاتىنا اۋدارساق قايتەدى؟
– بىرنەشە ميللياردتاعان پايدا تۇسىرەتىن باتىستىڭ بيوتەحنولوگيالىق جانە فارماتسەۆتيكالىق ونەركاسىبىنىڭ 80 پايىزى ميكرواعزالىق جانە ۆيرۋستىق نىساندارمەن بايلانىستى. سوندىقتان دا وتاندىق بيوتەحنولوگياعا نەگىز بولۋى جانە ءوز فارماكولوگيالىق ءوندىرىسى ءۇشىن ميكروبيولوگيا مەن ۆيرۋسولوگيا سالالارى بويىنشا جۇمىستاردى قارقىندى تۇردە دامىتۋ – كەزەك كۇتتىرمەس مىندەت. سونىمەن قاتار, قازاقستاننىڭ باسقا دا كوپتەگەن ەكولوگيالىق پروبلەمالارى وسى زاماناۋي ميكروبيولوگيالىق جاڭا تەحنولوگيالاردىڭ كومەگىنە سۇيەنە وتىرىپ شەشىمىن تاباتىندىعىنا ەشكىم دە ءشۇبا كەلتىرمەيدى.
ينستيتۋتتىڭ عىلىمي زەرتتەۋلەرىنىڭ اۋقىمى كەڭ جانە ول ەڭ الدىمەن قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ دامۋىنا باعىتتالعان, ياعني قوعامنىڭ الەۋمەتتىك سۇرانىستارىنا جاۋاپ بەرە الاتىن زاماناۋي عىلىمي تەحنولوگيالاردى پايدالانا وتىرىپ, مەديتسينا, اۋىل شارۋاشىلىعى مەن قورشاعان ورتانىڭ وزەكتى ماسەلەلەرىن شەشۋگە ارنالعان جاڭا وتاندىق بيوپرەپاراتتار جاساۋدى كوزدەيدى. جوعارىدا اتالعان سالالار بويىنشا ينستيتۋت عالىمدارىنىڭ ازىرلەگەن, تيىمدىلىگى وتە جوعارى بيوپرەپاراتتارى بۇگىنگى تاڭدا رەسپۋبليكا وڭىرلەرىندە كەڭ سۇرانىسقا يە.
– قازىر قانداي جوبالاردى ىسكە اسىرىپ جاتىرسىزدار؟
– ماسەلەن, ەكولوگيالىق پروبلەمالاردى شەشۋ ءۇشىن ينستيتۋتتا ميكرواعزالاردىڭ قاسيەت-ساپالارىنا نەگىزدەلگەن جاڭا بيوپرەپاراتتار كومەگىمەن قورشاعان ورتانى تازارتۋ, ناقتىراق ايتار بولساق, ءارتۇرلى سەبەپتەرمەن قۇنارى تومەندەگەن توپىراق پەن لاستانعان سۋدى قايتا قالپىنا كەلتىرەتىن بىرقاتار كەشەندى ءىس-شارالار اتقارىلۋدا. ونىڭ ۇستىنە, مەديتسينا مەن ۆەتەريناريا ءۇشىن ادام مەن مالدىڭ ىشەك اۋرۋلارىنىڭ الدىن الۋعا جانە ولاردى ەمدەۋگە ارنالعان, سونداي-اق كوپ تاراعان ديسباكتەريوز اۋرۋىنا قارسى پروبيوتيكتەر جاسالىنىپ, ولاردى ءوندىرىسكە ەنگىزىپ تە ۇلگەردىك. جاڭا انتيبيوتيكتەردى زەرتتەۋمەن قاتار, بەلگىلى انتيبيوتيكتەر پرودۋتسەنتتەرىنىڭ بەلسەندىلىگىن ودان ءارى ارتتىرۋ باعىتىنداعى عىلىمي ىزدەنىستەر دە جۇيەلى ءتۇردە ىسكە اسىرىلۋدا.
ينستيتۋت عالىمدارى ءجۇرگىزگەن زەرتتەۋلەردىڭ ىشىندەگى توپ جارعان جاڭالىقتاردىڭ ءبىرى تەرى اۋرۋلارى (زەڭ) مەن ۆيرۋسقا قارسى كەڭ اۋقىمدى جاڭا وتاندىق روزەوفۋنگين انتيبيوتيگىن ازىرلەپ شىعارۋ بولىپ وتىر. وسى انتيبيوتيك تەرى اۋرۋلارىنا ۇشىراعان ادامداردى ەمدەۋگە ارنالعان, تيىمدىلىگى وتە جوعارى وتاندىق «روزەوفۋنگين-اس» مەديتسينالىق دارىلىك پرەپاراتى ازىرلەندى. بۇل ارادا ەسكەرە كەتەتىن جايت, تەرى اۋرۋلارى تەك قازاقستاندا عانا ەمەس, سونىمەن قاتار, بۇكىل الەمدەگى دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنداعى وزەكتى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى بولىپ تابىلاتىندىعى بارشاعا ءمالىم. سوڭعى ۋاقىتتا بۇل جۇقپالى اۋرۋدىڭ كوبەيىپ, قارقىن الىپ بارا جاتقاندىعى بايقالادى. وسىعان جاۋاپ رەتىندە ينستيتۋتتا بۇل دارىلىك بيوپرەپاراتتى جوعارى ساپالى جاقپا ماي تۇرىندە شىعاراتىن, بۇگىنگى كۇننىڭ تالاپ-سۇرانىسىنا تولىق جاۋاپ بەرەتىن وندىرىستىك جەلى دە ساقاداي-ساي دايىن تۇر. «روزەوفۋنگين-اس» – رەسپۋبليكادا مەديتسينالىق ماقساتتا قولدانىلاتىن العاشقى ءارى ازىرشە وتاندىق جالعىز انتيبيوتيك.
ميكروبيولوگيالىق زەرتتەۋ باعىتىنداعى جۇمىستا ونەركاسىپتىك تۇرعىدان وتە قۇندى ميكرواعزالار شتامدارىن ۇزاق ۋاقىت ساقتاۋ, ولاردىڭ بەلسەندىلىگى مەن ساپاسىن ارتتىرۋ جانە دە تۇراقتى تۇردە كوللەكتسيالىق قوردى تولىقتىرىپ وتىرۋ ەرەكشە ورىن الادى. بۇگىنگى تاڭدا ينستيتۋتتىڭ كوللەكتسيالىق قورىندا ميكرواعزالاردىڭ ءارتۇرلى تاكسونوميالىق توپتارىنىڭ (باكتەريالار, اكتينوميتسەتتەر, ميتسەليلى ساڭىراۋقۇلاقتار, اشىتقىلار) 300-دەن استام شتامدارى بار. سونداي-اق, ەلدىڭ ۇلتتىق پاتەنتتىك مەكەمەسىمەن بىرلەسە وتىرىپ, «ونەرتابىسقا ءوتىنىم بەرۋ ءۇشىن ميكرواعزالار شتامدارىن تىركەۋ ەرەجەسى» ازىرلەندى. وعان قوسا, ونەركاسىپتىك-قۇندى شتامدار تۋرالى مالىمەتتەر ەنگىزىلگەن ميكرواعزالار كاتالوگى شىعارىلدى.
– ال ەندى عىلىم ورداسىنداعى ميكروبيولوگيانىڭ قاناتتاسى – ۆيرۋسولوگيا سالاسىندا ءجۇرگىزىلىپ جاتقان زەرتتەۋلەر تۋرالى نە ايتاسىز؟
– ينستيتۋتتىڭ ۆيرۋسولوگ عالىمدارى قازاقستانداعى ادام مەن جانۋارلاردىڭ جانە قۇس تۇماۋى ۆيرۋسى اۋرۋلارىنىڭ تارالۋىنا ۇدايى مونيتورينگ جۇرگىزىپ وتىرادى. وسىعان بايلانىستى ۆيرۋستاردىڭ گەنەتيكاسى مەن تۇرلەرىنىڭ ۇنەمى ەۆوليۋتسيالىق وزگەرىستەرگە ۇشىراپ وتىراتىندىعىنا, جاڭا شتامداردىڭ پايدا بولۋىنا جانە ولارعا قارسى ۆاكتسينالىق, دياگنوستيكالىق پرەپاراتتار جاساپ شىعارۋ ءۇشىن شتامداردى ىرىكتەپ الۋعا ارنالعان عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارى جۇيەلى دە جوسپارلى تۇردە اتقارىلادى. كوپ جىلعى زەرتتەۋلەر ناتيجەسىندە, ادام مەن جانۋارلاردان, ءۇي مەن ءتۇز قۇستارىنان تۇماۋ ۆيرۋسىنىڭ 200-دەن استام جاڭا شتامدارى ءبولىنىپ الىنىپ, زەرتتەلىندى. جاڭادان ءبولىنىپ الىنعان تۇماۋ ۆيرۋسىنىڭ شتامدارىنا جۇرگىزىلگەن مولەكۋلالىق-گەنەتيكالىق زەرتتەۋلەردىڭ ناتيجەلەرى ارقاسىندا ولار تىركەۋگە الىنىپ, حالىقارالىق دەرەكتەر قورىنا ەنگىزىلدى.
ينستيتۋتتا ۆيرۋستىق اۋرۋلارمەن كۇرەسۋ ورايىنداعى يممۋنيتەتتى كوتەرەتىن جانە دە ۆيرۋسقا قارسى جاڭا پرەپاراتتار ازىرلەۋ ماقساتىندا اۋقىمدى جۇمىستار جۇرگىزىلۋدە. اسىرەسە, ەلىمىزدىڭ وتە باي جاسىل الەمى ەسكەرىلە وتىرىپ, پرەپاراتتاردىڭ قۇرامىنا وسىمدىك تەكتەس, زيانسىز بيولوگيالىق قوسىلىستاردى پايدالانۋعا ەرەكشە ءمان بەرىلەدى. ارينە, مۇنداي پرەپاراتتاردىڭ قۇندىلىعى جوعارى بولاتىندىعى ءسوزسىز, ول اعزا ءۇشىن دە قاۋىپسىز ءارى ۆيرۋستاردىڭ ولارعا مۇلدەم بەيىمدەلە المايتىندىعى عىلىمي دالەلدەنگەن.
– زەرتتەۋلەردىڭ قولمەن ۇستاپ, كوزبەن كورەتىن ناقتى ءناتيجەلەرى بار ما؟
– ينستيتۋت عالىمدارى حيميالىق قۇرىلىمى ءارتۇرلى 250-دەن استام وسىمدىك تەكتەس قوسىندىلاردىڭ ۆيرۋستاردى تەجەيتىن جانە اعزانىڭ يممۋنيتەتىن كوتەرەتىن قابىلەتىن زەرتتەدى. ناتيجەسىندە, پوليفەنولدار مەن ۇشتەرپەندەر نەگىزىندە ۆيرۋستاردىڭ ءونىپ-ءوسۋىن تەجەپ قانا قويماي, يممۋنيتەتتى دە كوتەرەتىن, ۆيرۋسقا قارسى ءبىرقاتار پرەپاراتتار جاسالىندى. قازاقستان وسىمدىكتەرىنەن ۆيرۋستى بەيتاراپتاندىرۋشى بەلسەندىلىگى جوعارى «يممۋۆير»®, «ۆيروسپان» جانە «فلاۆوۆير» پرەپاراتتارى الىنىپ, پاتەنتتەلىندى. ولاردىڭ ۆيرۋسقا قارسى بەلسەندىلىگى شەتەلدىك تانىمال دارىلىك پرەپاراتتاردان دا جوعارى. ۆاكتسينالاردىڭ تيىمدىلىگىن ەداۋىر جوعارىلاتاتىن وسىمدىكتەردەن دايىندالعان جانە دە يممۋنيتەتتى كوتەرەتىن «اسگيپان-يممۋنو+»®, «گلابيلوكس-يممۋنو+»®, «ساپانوكس-يممۋنو+»® پرەپاراتتارى دايىندالىپ, ولار دا ءتيىستى پاتەنتتەرگە يە بولدى. قازىرگى كەزدە وسى پرەپاراتتارعا جۇرگىزىلىپ جاتقان كلينيكاعا دەيىنگى سىناقتار دا اياقتالۋعا تاياۋ.
وسىعان بايلانىستى جاقىن ارادا ينستيتۋت عالىمدارى ءازىرلەمەلەرىنىڭ ارقاسىندا ەلىمىزدىڭ نارىعىندا يمپورتتىق پرەپاراتتاردان كەم تۇسپەيتىن, ءتىپتى, ءتيىمدىلىگى جاعىنان ولاردان وزىق, ۆيرۋستىق اۋرۋلارمەن كۇرەسۋگە ارنالعان جاڭا وتاندىق ۆاكتسينالار مەن دارىلىك پرەپاراتتار پايدا بولادى دەپ كۇتىلۋدە.
– وسى يگى ىستەردىڭ ءبارىن اتقارىپ جاتقان عىلىمي كادرلاردىڭ بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋعا دا باسا نازار اۋداراتىن شىعارسىزدار؟
– البەتتە, ونسىز بولا ما؟ قازىرگى تاڭدا ينستيتۋت قىزمەتكەرلەرىنىڭ جارتىسىنان استامى 35 جاسقا دەيىنگى جاس ماماندار. كەلەشەگى زور جاستار ماگيستراتۋرا, PhD دوكتورانتۋراسىندا بىلىمدەرىن ۇشتاپ جاتىر. ونىمەن قوسا, جاس عالىمدارعا جىل سايىن الەمدىك دەڭگەيدەگى عىلىمي ورتالىقتاردا ءوز كاسىبي بىلىكتىلىكتەرىن ارتتىرۋ ءمۇمكىندىكتەرى دە قاراستىرىلعان. ينستيتۋت قابىرعاسىنداعى تالانتتى جاس عالىمدارعا ارنالىپ بيۋدجەتتەن تىس قاراجات ەسەبىنەن اكادەميكتەر ا.ن.يليالەتدينوۆ پەن ح.ج.جۇماتوۆ اتىنداعى اتاۋلى ستيپەنديالار تاعايىندالعان.
ەرەكشە نازار اۋداراتىن جايت, ينستيتۋتتىڭ حالىقارالىق بايلانىستارى دا ارتۋدا. ايتار بولساق, رەسەي عىلىم اكادەمياسىنىڭ ميكروبيولوگيا ينستيتۋتىمەن (ماسكەۋ), ماسكەۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىمەن, رەسەي عىلىم اكادەمياسىنىڭ سكريابين اتىنداعى ميكروورگانيزمدەر بيوحيمياسى جانە فيزيولوگياسى ينستيتۋتىمەن (پۋششينو, رەسەي فەدەراتسياسى), رەسەي مەديتسينا عىلىمدارى اكادەمياسىنىڭ گاۋزە اتىنداعى جاڭا انتيبيوتيكتەردى تالعاۋ جونىندەگى ينستيتۋتىمەن (ماسكەۋ), بەلارۋس ۇلتتىق اكادەمياسىنىڭ ميكروبيولوگيا ينستيتۋتىمەن, ازەربايجان ميكروبيولوگيا ينستيتۋتىمەن, رەسەي مەديتسينا عىلىمدارى اكادەمياسىنىڭ د.ي. يۆانوۆسكي اتىنداعى ۆيرۋسولوگيا ينستيتۋتىمەن (ماسكەۋ), رەسەي مەديتسينا عىلىمدارى اكادەمياسىنىڭ تۇماۋ ينستيتۋتىمەن (سانكت-پەتەربۋرگ), اقش اۋىلشارۋاشىلىق دەپارتامەنتىنە قاراستى اۋىلشارۋاشىلىق زەرتتەۋلەر ورتالىعىمەن, اقش اۋىلشارۋاشىلىق دەپارتامەنتىنىڭ وڭتۇستىك-شىعىس قۇس اۋرۋلارى زەرتحاناسىمەن, اقش قورشاعان ورتانى قورعاۋ جونىندەگى اگەنتتىگىمەن, اقش وڭتۇستىك فلوريدا ۋنيۆەرسيتەتىمەن ءبىرلەسىپ عىلىمي زەرتتەۋلەر جۇرگىزىپ كەلەمىز.
قازىرگى تاڭدا ميكروبيولوگيا جانە ۆيرۋسولوگيا ينستيتۋتى قازاقستاننىڭ ميكروبيولوگيالىق جانە ۆيرۋسولوگيالىق عىلىمدارىنىڭ ورتالىعىنا اينالدى. ينستيتۋتتىڭ بارلىق جەتىستىكتەرى ەلىمىزدىڭ ەكونوميكالىق, تەحنولوگيالىق جانە الەۋمەتتىك يگىلىكتەرىن نىعايتۋعا قوسقان سالماقتى ۇلەسى مەن ناقتى قايتارىمى ەكەندىگى انىق.
اڭگىمەلەسكەن
قورعانبەك امانجول,
«ەگەمەن قازاقستان»
