حات قورجىن

وقىرمان ...العىس ايتادى جاقسىدان – شاراپات اقتاۋ قالاسىنداعى «№14 جالپى ءبىلىم بەرۋ ورتا مەكتەبى» كوممۋنالدىق مەملەكەتتىك مە­كە­­مەسىندە الەۋمەتتىك پەداگوگ قىزمەتىن ايگۇل بەيبىتوۆا ات­قارىپ كەلەدى. ءوز ىسىنە ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراعان ايگۇل الەۋمەتتىك كومەكتىڭ اۋقىمىن قايتىپ كەڭەيتسەم دەپ, جەرگىلىكتى مەكەمەلەر مەن كاسىپكەرلەرگە حات ارقىلى شىعىپ, الەۋمەتتىك كو­مەككە ءزارۋ بالالارعا قولۇشىن بەرۋگە شاقىرادى. وسىدان سوڭ ايگۇل ىزگۋقىزىنان حات العان كاسىپكەرلەر ول شارا­لارعا قاتىسۋعا نيەتتى ەكەندىك­تەرىن ءبىلدىرىپ, حابارلاسادى. «وڭداسىنستروي» جشس ديرەكتورى ب.بورانباەۆ 50 000 تەڭگە كومەك جانە 20 بالاعا ءتاتتى سىيلىق­تارىن اكەلىپ ۇلەستىردى. «وبششەپيت-مانگيستاۋ» جشس ديرەكتورى س.قويشىباەۆا 5 پورتفەل جانە وقۋ قۇرالىن قامتىعان جالپى سومماسى 25 000 تەڭگە بەرە وتىرىپ, بارلىق بالاعا سىيلىق جاسادى. ال «جامال-اي» جشس 16 وقۋشىعا مەكتەپ فورماسىن تىگىپ بەردى. بيىلعى وقۋ جىلىنىڭ وزىندە 196 602 تەڭگە بيۋدجەت قاراجاتىنان 27 بالاعا كيىم ۇلەستىرىلدى. ءبىزدىڭ قازاق: «جاقسىنىڭ جاق­سىلىعىن ايت, نۇرى تاسىسىن», دەيدى. مەن وسى شارالاردى ۇيىمداستىرۋعا مۇرىندىق بولىپ جۇرگەن مەكتەبىمىزدىڭ باستاۋىش سىنىپ مۇعالىمى ءارى الەۋمەتتىك پەداگوگى بەيبىتوۆا ايگۇل ىزگۋ­قىزىنىڭ ەڭبەگىن ەرەكشە ريزا­شىلىقپەن اتاعىم كەلەدى. بۇل اتقارىلىپ وتىرعان ءىس-شارالارعا اتا-انالاردىڭ دا العىسى شەكسىز. مەرۋەرت ەسبەرگەنوۆا اقتاۋ ...پىكىر بىلدىرەدى يبالى دا يماندى بولسىن جۇما-نازار سومجۇرەكتىڭ «كەلىن وڭباي, قازاق وڭبايدى» اتتى ماقالاسىن وقىپ شىعىپ, ومىردەن تۇيگەنىمدى جازىپ وتىرمىن. ءوزىم شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ قىزى بولسام, قازىر پاۆلودار وبلىسىنىڭ اجەسىمىن. بوتەن ەل, بوتەن جەر... اركەز اكەمنىڭ: «قايتا شاپقان جاۋ جامان, قايتا كەلگەن قىز جامان», دەگەن ماتەلى قايتا-قايتا ويعا ءتۇسىپ, شىدامدىلىققا, سابىرلى بولۋعا تىرىستىم. شاڭىراقتى قالاي ۇستاۋ كەرەك؟ اتا-ەنە دەگەن كىمدەر؟ وسىن­داي تاربيەنى جوعارى سىنىپتان باستاپ بەرسە, قانەكي. قازىرگى جاستاردا سابىر از, اۋزىنا نە تۇسسە, سونى ايتا سالادى. «اناسىن كورىپ, قىزىن ال», دەگەن دۇرىس-اق. اتا-اجەلەرىمىزدىڭ ادامگەرشىلىگىن ايتىپ تاۋىسا الماسپىن. جوقشىلىقتى بىلدىرمەي جەتىم-جەسىرلەرگە جالعىز سيى­رىنىڭ ءسۇتىن ساۋىپ بەرىپ وتىردى. وسىنى كوزىم كوردى, اكە-شەشەم سونداي ادامدار ەدى. قازىرگى كەلىندەر كەلگەنشە ۇيالادى, بالالى بولعان سوڭ دارەجەسى كوتەرىلىپ, بيلىكتى ءوزى ۇستايدى. وعان رۇقسات ەتپەسە, شالقايىپ بالاسىن كوتەرىپ جۇرە بەرەدى. ءجونى كەلسە, ءۇي-جايدى ءوز اتىنا اۋدارىپ الادى, كۇيەۋىن ۇيدەن قۋىپ شىعادى. وسىندايلار جوق پا؟ «ايەل ەركەكتىڭ موينى» دەگەن دە دۇرىس. بىراق قازىر – ايەل نە ايتسا, ەركەك باسىن شۇلعي بەرەتىن زامان. «وتان – وتباسىنان باستالادى» دەمەكشى, قىزدارىمىز يبالى دا يماندى بولۋى ءۇشىن دۇرىس تاربيەلەيىك. باقجامال اعىمانقىزى پاۆلودار وبلىسى ...ۇلگى تۇتادى اۋىلىمىزدىڭ ماقتانىشى زامانداسىمىز مۇحامەدجان لۇقبانوۆ رەسەيدىڭ ومبى وبلى­سىنىڭ ەسىلكول اۋدانىن­داعى گرەبەشكي اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن. الايدا, اتا-بابالارىنىڭ كىندىك قانى تامعان تۋعان مە­كەنىنە ورالعان مۇحامەدجان – بۇگىندە سولتۇستىك قازاقستان وبلى­سىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى, اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىندا تالاي جىل ابىرويلى ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن ەل اعاسى. «لۇقبانوۆ» جشس-ءىن قۇرىپ, 90-جىلداردىڭ قيىن كەزەڭىندە جاڭا ەكونو­ميكالىق جاعدايلارعا تەز بەيىم­دەلىپ, ءوزىن بىلگىر, باستاماشىل باسشى رەتىندە كورسەتە ءبىلدى. ەڭبەكقورلىعى, تالاپشىلدىعى ارقاسىندا اۋدانداعى تابىستى شارۋاشىلىق رەتىندە تانىلدى. ەگىنشىلىكپەن عانا شەكتەلىپ قالماي, اسىل­ تۇقىمدى ءىرى قارا مالىن ءوسىرۋدى قولعا الدى. وبلىستىق ءماسليحاتتىڭ دەپۋتاتى بولا ءجۇرىپ, اۋىلدارداعى الەۋمەتتىك سالالار شىعىنىنىڭ جارتىسىن جەرگىلىكتى شارۋاشىلىق, كاسىپورىندار ءوز مويىندارىنا الۋ كەرەكتىگى تۋرالى باستاما كوتەردى. ونىڭ بۇل پاتريوتتىق باستاماسى وبلىس كولەمىندە «50ح50» دەگەن اتقا يە بولىپ, زور قولداۋ تاپتى. ءسوزى مەن ءىسى ارقاشان ۇيلە­سىم تاۋىپ وتىراتىن مۇحامەد­جاننىڭ دەمەۋشىلىگىمەن مادە­نيەت ءۇيى قالپىنا كەلتى­رىلدى. ورتا مەكتەپ پەن فەلد­شەرلىك-اكۋشەرلىك پۋنكت عيماراتتارىنىڭ جوندەلۋىنە, ەلدى مەكەننىڭ اباتتاندىرىلىپ, تازارتىلۋىنا ۇيىتقى بولدى. ارامىزدا وسىنداي ەڭبەكقور جاننىڭ بار ەكەنىن ارقاشان ماقتانىش ەتەمىز. سەرعازى جۇماباەۆ, اۋداندىق ارداگەرلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى, اقجار اۋدانى ...ساقتاندىرادى قۇجاتتارعا ءمان بەرگەن دۇرىس 1987 جىلى چەرنوبىل اتوم ەلەكتر ستانساسىنىڭ ەڭ قاۋىپتى, ايرىقشا اۋماعىندا – 4-ءشى ەنەرگوبلوك ىشىندە بولعان ادامدار بۇگىندە ساۋساقپەن سانارلىقتاي. سولاردىڭ ءبىرى ءوزىم. مەن جارتى جىلعا جۋىق ۋاقىت وسى جەردە اسكەري بورىشىمدى وتەگەن ەدىم. ءبىز ول كەزدە اجال ۋىتىن شاشقان 4-ءشى بلوك ىشىندە رەسەيدىڭ, تمد-نىڭ باسقا دا ەلدەرىنەن كەلگەن ازاماتتارمەن جاندى شۇبەرەككە ءتۇيىپ, اپات زارداپتارىن جويۋعا اتسالىستىق. مەنىڭ بىلۋىمشە, رەسەيدەگى «چەرنوبىلدىقتارعا» قۇرمەت وزگەشەلەۋ ەكەن, ال ءبىزدىڭ ەلدە جاعداي باسقاشالاۋ. بىزدە: «چەرنوبىلدىڭ قاي جەرىندە بولدىڭ؟» دەپ سۇراۋدىڭ ورنىنا: «چەرنوبىلدا بولدىڭ با؟» دەپ جالپىلاما سۇراي سالادى. قازاقتا «كۇرىشتىڭ ارقاسىندا كۇرمەك سۋ ىشەدى», دەگەن ءسوز بار. ماسەلەن, «چەرنوبىلدىق» كوپ ازاماتتاردىڭ قۇجاتتارى دۇرىس ەمەس. سولار چەرنوبىلدە بولدىم دەپ, ۇكىمەتتەن جاردەماقى الىپ ءجۇر. بۇل بىرەۋدىڭ ءناپا­قا­سىن قىزعانعاندىق ەمەس, ادىلدىك بولسا دەگەن تىلەك. مەنىڭ­شە, چەر­نوبىلدە بولعانداردى اسكەري بيلەتىندەگى رەسمي جازباعا قاراپ باعالاسا, الدەقايدا ءادىل بولار ەدى. مەيرامبەك باەكەنوۆ قاراعاندى ...ءسۇيسىنىس تانىتادى قىزعالداقپەن قۇت كەلەدى بيىل جەتىسۋ جەرىنە دە قىز­عالداق قالىڭ ءوستى. اسىرەسە, ال­ماتى – وسكەمەن كۇرەجولىنىڭ بويىنداعى جولامان جازىعىندا قىزعالداق تۇنىپ تۇر. قۇددى ەن دالانى قىزىل بوياۋعا مالىپ العانداي ۇلپىلدەگەن جۇپ-جۇقا جەلبەزەگى جەلمەن تەربەلگەندە جان سەزىمىن وياتادى. سۇيسىنە دە, قىزىعا دا قاراپ, ادەمىلىك الەمىنە ەنىپ, كولىك تەجەۋىشىن قالاي باسىپ قالعانىڭىزدى بىلمەي دە قالاسىز. كەلەسى ساتتە سەزىم كىلتىن اشىپ, ءسىزدى ەلىتە, جان شۋاعىڭىزعا نۇر شاش­قان قىزعالداقتاردى ارالاپ, كوڭىل حوشىڭىز كوتەرىلىپ جۇرەسىز. قىزعالداقتىڭ تاعى ءبىر عالا­ماتتىعىن ديماش اتا – دىنمۇحامەد قوناەۆ بايقاپ الماتىدا وتىرىپ: «بيىل جو­لامان جازىعىندا قىزعالداق قالاي ءوسىپتى؟» دەپ سۇراعاندا, تۇنىپ تۇرعاندىعىن, جايقالا جازىقتى جايناتىپ, بىتىك وسكەندىگىن ەستىگەندە رازى بولىپ: «حالقىم توق بولادى ەكەن», دەپتى دەسەدى ەل. بۇل دا قىزعالداقتار باسقان دالانىڭ ءبىر عالاماتتىعىن كورسەتپەي مە؟! نۇربول الدىباەۆ الماتى وبلىسى