كەشە استاناداعى تاۋەلسىزدىك سارايىندا ءداستۇرلى ءىح استانا ەكونوميكالىق فورۋمى ءوز جۇمىسىن باستادى. فورۋمنىڭ ءبىرىنشى كۇنى وعان قاتىسۋشىلار بىرنەشە سەسسياعا ءبولىنىپ جۇمىس ىستەدى. العاشقى كۇنگى ءىرى جاڭالىقتىڭ ءبىرى ۇلى جىبەك جولى ەلدەرىنىڭ فورۋمى بولدى. ونىڭ جۇمىسىنا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەمەر-ءمينيسترى كارىم ءماسىموۆ قاتىستى. «ەنەرگيا, رەسۋرستار جانە ورنىقتى دامۋ» تاقىرىبىندا وتكەن بۇل جيىنعا بواو ازيالىق فورۋمىنىڭ باس حاتشىسى چجوۋ ۆەنچجۋن جەتەكشىلىك ەتتى.
قازاقستان ۇكىمەتىنىڭ باسشىسى وسى جيىنداعى قۇتتىقتاۋ سوزىندە جىبەك جولى ءارتۇرلى وركەنيەتتەردى, حالىقتاردى جانە دىندەردى بايلانىستىرعان بىرەگەي كوپىر بولعاندىعىن ايتىپ ءوتتى.
«جىبەك جولى تەك ساۋدا-ساتتىقتى عانا دامىتىپ قويعان جوق. ول سول كەزەڭدەگى الدىڭعى قاتارلى تاجىريبەنىڭ, جەتىستىكتەر مەن ءبىلىمنىڭ الماسۋىن ىنتالاندىرىپ, عاسىرلار بويى «ۇلكەن» ەۋرازياداعى بەيبىتشىلىك پەن سۇحباتتاستىقتىڭ نىعايۋىنا سەپتىگىن تيگىزدى. سوڭعى ونجىلدىق بويى ازيانىڭ دامۋى ازيالىق ءوڭىر ىشىندەگى, سونىمەن بىرگە ازيانىڭ ەۋروپامەن جانە امەريكامەن بارىنشا تىعىز ءوزارا ءىس-قيمىلىنىڭ قاجەتتىگىن كورسەتتى», دەپ اتاپ ءوتتى ك.ءماسىموۆ.
وسى رەتتە ول «ءبىر بەلدەۋ – ءبىر جول» جوباسىن قۇرۋ باستاماسىن قحر توراعاسى سي تسزينپين نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتتە ءدارىس وقۋ بارىسىندا ۇسىنعانىن ەسكە سالدى. بۇل يدەيانى مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ قولدادى.
«مەنىڭ ويىمشا, «ءبىر بەلدەۋ – ءبىر جول» جوباسى ءححى عاسىرداعى ەڭ ءىرى جوبالاردىڭ بىرىنە اينالادى. ول جەر شارى حالقىنىڭ شامامەن تورتتەن ءۇشىن بايلانىستىرىپ, بىرىكتىرەدى. جاڭا ترانسشەكارالىق الىس-بەرىسكە, ينۆەستيتسيالىق جانە ىسكەرلىك ىنتىماقتاستىققا سەپتىگىن تيگىزەتىن ءوزارا ءىس-قيمىل مەن كووپەراتسيانىڭ مۇلدەم وزگە جۇيەسىن قۇرادى. دەمەك, ءبىزدىڭ ەلدەرىمىزدىڭ ەكونوميكاسىن ءارتاراپتاندىرا تۇسەدى», دەپ ەسەپتەيدى كارىم ءماسىموۆ.
«2014 جىلى مەملەكەت باسشىسى «نۇرلى جول» جاڭا ەكونوميكالىق ساياساتىن ۇسىندى. بۇل باعدارلاما ءبىزدىڭ جاھاندىق ءوسىم قارقىنىنىڭ تومەندەۋى مەن مۇناي باعاسىنىڭ ارزانداۋىنا نەگىزدەلگەن جاڭا ەكونوميكالىق ءومىر شىندىعىنا جاۋابىمىز بولدى. باعدارلامانىڭ ماقساتى – قازاقستان ەكونوميكاسىن جاڭعىرتۋدى جالعاستىرۋ جانە ونى جاھاندىق ەكونوميكانىڭ جاڭا باعىتتارىنا بەيىمدەۋ», دەپ باسا ايتتى پرەمەر-مينيستر.
سونداي-اق, كارىم ءماسىموۆ ەاەو مەن «ءبىر بەلدەۋ – ءبىر جول» باعدارلاماسىن تۇيىندەستىرىپ, دامىتۋ تۇجىرىمداماسى جاقىندا ەرەۆاندا وتكەن ەۋرازيالىق ۇكىمەتارالىق كەڭەس بارىسىندا تالقىلانعانىن ايتتى.
«تۇجىرىمداما مەن ادىستەر ماقۇلداندى. كەلەسى اپتادا استانادا وتەتىن ەاەو مەملەكەت باسشىلارى كەڭەسىندە بۇل شەشىمدەر قورىتىندى ماقۇلداۋعا ەنگىزىلەدى», دەپ ءسوزىن جالعادى ك.ءماسىموۆ.
«قازاقتا «الىس جول العاشقى ادىمنان باستالادى», دەگەن جاقسى ءبىر ناقىل ءسوز بار. بۇل ماقال ەۋرازيانىڭ كوپتەگەن ەلدەرىندە كەزدەسەدى. ۇلى جىبەك جولىن قالپىنا كەلتىرۋدە العاشقى قادامدار جاساي وتىرىپ, ءبىز بىرلەسكەن دامۋ مەن گۇلدەنۋگە جول اشامىز», دەپ تۇيىندەدى ءسوزىن ۇكىمەت باسشىسى.
فورۋمدا ەستونيا رەسپۋبليكاسىنىڭ قارجى ءمينيسترى
سۆەن سەستەر, سينگاپۋردىڭ مەملەكەتتىك يندۋستريا جانە ساۋدا ءمينيسترى
كو پو كۋن ءسوز سويلەپ, كونە جىبەك جولىن قايتا جاڭعىرتۋ باعىتىندا جۇرگىزىلىپ جاتقان جۇمىستارعا توقتالدى. قىتايدىڭ قولعا العان ءىرى حالىقارالىق جوباسى «ءبىر بەلدەۋ – ءبىر جول» باستاماسىن ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق جانە شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمى اتقارىپ وتىرعان كولىك قۇرىلىمدارىن دامىتۋ ينفراقۇرىلىمدارىمەن ۇشتاستىرۋدىڭ ەرەكشە ماڭىزىن اتاپ كورسەتتى.
مۇنان كەيىن لاتۆيا رەسپۋبليكاسىنىڭ كولىك ءمينيسترى
ۋلديس اۋگۋليس ءسوز الدى. ول ءوز سوزىندە «ءبىر بەلدەۋ – ءبىر جول» جوباسى قازىردىڭ وزىندە جۇمىس ىستەپ جاتىر دەگەن پىكىرىن ءبىلدىردى. ويتكەنى, قىتايدان باستالىپ, قازاقستان ارقىلى وتەتىن كولىك ءترانزيتى بويىنشا العاشقى پويىز 2003 جىلى بالتىق جاعالاۋىنا جەتسە, بۇگىنگى كۇندەرى ءار اپتا سايىن بىرنەشە جۇك پويىزىنىڭ جولعا شىعاتىندىعى قالىپتى داستۇرگە ەندى. ول پويىزدار ەۋروپانىڭ بىرنەشە قالاسىنا قاتىناۋ ۇستىندە.
لاتۆيا ءمينيسترى وسى رەتتە قازاقستان ارقىلى وتەتىن قۇرعاقتاعى كولىك جولىنىڭ تەڭىز جولدارىنا قاراعاندا تيىمدىلىگىن ناقتى مىسالمەن كەلتىرىپ ءوتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, 40 فۋتتىق 1 كونتەينەرمەن 4 مىڭ كومپيۋتەر جەتكىزۋگە بولادى. بۇل كومپيۋتەرلەر قۇرعاقتاعى جول بويىنشا تەڭىز جولىنا قاراعاندا ەۋروپاعا 20 كۇن بۇرىن جەتەدى. وسى ۋاقىتتىڭ قىسقارۋىنىڭ وزىنەن عانا 1 كونتەينەرمەن جەتكىزىلگەن كومپيۋتەرلەردىڭ ساۋداداعى ءتيىمدىلىگى 3 208 ەۋرونى قۇرايدى ەكەن. ياعني, قۇرعاقتاعى جولمەن جەتكىزىلگەن جۇك تەڭىز جولىنا قاراعاندا پايدانى وسى مولشەردە ارتىق بەرە الادى.
تاجىكستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەكونوميكالىق دامۋ جانە ساۋدا ءمينيسترى
نەماتۋللو حيكماتۋللوزودا لاتۆيالىق ارىپتەسىنىڭ جوعارىداعى پىكىرىن ودان ءارى قۋاتتاي ءتۇستى. بۇل جولدىڭ ورتالىق ازيا ەلدەرى ءۇشىن ماڭىزدىلىعىنا توقتالا كەلە ونىڭ ەلدەر ەكونوميكاسىنىڭ ورنىقتى دامۋىنا, ءارتاراپتاندىرىلۋىنا قىزمەت ەتەتىندىگىن ايتىپ ءوتتى.
«كونە جىبەك جولى حالىقتاردىڭ باسىن قوسۋعا قىزمەت ەتكەن بولاتىن. ونىڭ قايتا جاڭعىرۋى ءبىزدىڭ ەلدەردىڭ كووپەراتسيالانۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى دەپ ەسەپتەيمىن. ويتكەنى, وسى ارقىلى جول بويىنداعى جەرگىلىكتى اۋداندار ەكونوميكاسى قوسىمشا قۋات الىپ, ءبىر-بىرىمەن بايلانىسىن نىعايتا تۇسەتىن بولادى. بىزگە ەندى وسى جولدىڭ بەرەتىن مۇمكىندىكتەرىن پايدالانا وتىرىپ, ساۋدا ۇدەرىستەرىن وڭتايلاندىرا ءتۇسۋ قاجەت. ال تاجىكستان سىرتقى ساۋدا بايلانىستارىنا كەلەتىن بولسام, قىتاي, رەسەي, قازاقستان ءبىزدىڭ باستى ساۋدا ارىپتەستەرىمىز بولىپ وتىر. ساۋدا دامۋىنىڭ سەرپىندى سيپات الۋى ءۇشىن وسى ەلدەرمەن بىرلەسە وتىرىپ, جالپىعا ورتاق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋگە كۇش جۇمساعاندىعىمىز ورىندى بولار», دەدى ول.
قىتاي دامۋ جانە رەفورمالار ءجونىندەگى ۇلتتىق كوميسسيا اكادەمياسى كوميتەتىنىڭ باس حاتشىسى
دجان يانشەن ءوز سوزىندە «ءبىر بەلدەۋ – ءبىر جول» جوباسىنىڭ ۇلكەن ەلگە دە, كىشى ەلگە دە بىردەي ءتيىمدى ەكەندىگىن ايتىپ ءوتتى. «ويتكەنى, بۇل جوبا بويىنشا جول بويىنداعى ەلدەردىڭ بارىنە بىردەي تەڭ مۇمكىندىكتەر ۇسىنىلىپ وتىر. ءبىزدىڭ قىتاي ەلىنىڭ ەكونوميكاسى ءۇشىن بۇل جولدىڭ پايداسى قازىردىڭ وزىندە كورىنىپ تۇر دەپ ايتۋعا بولادى. ماسەلەن, ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ ءبىرىنشى توقسانىنداعى قىتاي ىشكى جالپى ءونىمى وڭ ءوسىمدى ساقتاپ قالسا, سونىڭ ىشىندە ەۋروپامەن ساۋدا-ەكونوميكالىق بايلانىسىمىزدا جاقسى كورسەتكىشتەرگە قول جەتكىزدىك. مۇنىڭ ءوزى قۇرعاقتاعى جول بويىنداعى ءترانزيتتىڭ ارتۋىمەن بايلانىستى بولدى. ءبىز الداعى ۋاقىتتا ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق ەلدەرىمەن بايلانىستى بارىنشا نىعايتۋدى كوزدەپ وتىرمىز. ءبىز وسى ۇيىممەن ساۋدا-ەكونوميكالىق بايلانىسىمىزدى «ءبىر بەلدەۋ – ءبىر جول» جوباسى بويىنشا بىرىكتىرگىمىز كەلەدى. سوندىقتان, ءوزىمىز ارىپتەستىكتى نىعايتۋدى كوزدەپ وتىرعان ەلدەرىمىزدى جاھاندىق دەڭگەيدەگى اشىقتىققا شاقىرامىز. وسى رەتتە قازاقستان ۇسىنعان ماسەلەنىڭ ماڭىزى زور دەپ ەسەپتەيمىن. ءبىز جول قۇرىلىسىن جۇرگىزىپ, ينفراقۇرىلىمداردى نىعايتۋعا قاجەتتى تەحنولوگيالار, ماتەريالدار جانە ادام رەسۋرستارىن ۇسىنا الامىز. جالپى, قىتاي ەلى بۇكىل الەم بويىنشا حالىقارالىق ەكونوميكالىق ۇيىمدارمەن تەرەڭ ىنتىماقتاستىققا تۇسكىسى كەلەدى. وسى رەتتە قىتايدىڭ 2025 جىلعا دەيىن كولىك ينفراقۇرىلىمدارىن دامىتۋ ارقىلى بىرنەشە ميلليونداعان جاڭا جۇمىس ورىندارىن ۇسىنا الاتىندىعىن ايتپاقپىن», دەدى ول.
وسى فورۋمدا ءسوز العان ەۋرازيالىق دامۋ بانكى باسقارما توراعاسى, رەسەي فەدەراتسياسى قارجى ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى
دميتري پانكين اتالعان بانكتىڭ ترانسشەكارالىق ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى ازىرلەۋگە جانە ولاردى قارجىلاندىرۋعا بەلسەنە قاتىسۋ نيەتىندە ەكەندىگىن جەتكىزدى. بۇل بانكتىڭ وسى باعىتتا قولعا الىپ جاتقان جوبالارى بار ەكەن. سولاردىڭ قاتارىندا بىشكەككە جول سالۋ, قازاقستانداعى باتىس قىتاي – باتىس ەۋروپا جول قۇرىلىسىنىڭ رەسەي بولىگىندەگى تەلىمدەرىن قارجىلاندىرۋ, استانا اۋەجايىنىڭ كەڭەيتىلۋىن قارجىلاندىرۋ جوبالارىن ايتۋعا بولادى.
استانا ەكونوميكالىق فورۋمى اياسىندا «بۇۇ دب 50 جىلدىعى: ورنىقتى دامۋ ماقساتتارىنا جەتۋدى جەدەلدەتۋ ءۇشىن جاڭا مۇمكىندىكتەردى زەرتتەۋ» تاقىرىبىندا سەسسيا ءوتتى. وندا مەملەكەتتىك حاتشى
گۇلشارا ءابدىقالىقوۆا, بۇۇ باس حاتشىسىنىڭ كومەكشىسى, بۇۇ دب اكىمشىسىنىڭ كومەكشىسى, ەۋروپا مەن تمد ەلدەرى بويىنشا وڭىرلىك بيۋرونىڭ ديرەكتورى
جيحان سۇلتانوعلۋ, پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى
بىرعانىم ءايتىموۆا, نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەت پرەزيدەنتى
شيگەو كاتسۋ مەن شەتەلدەن كەننەدي اتىنداعى مەملەكەتتىك باسقارۋ مەكتەبىنىڭ, مەملەكەتتىك ساياسات سالاسىنىڭ اعا وقىتۋشىسى
فادي فاررا ءسوز سويلەپ, بىرقاتار ساراپشىلاردىڭ باياندامالارى تىڭدالدى.
كەلەلى كەزدەسۋ بارىسىندا ءسوز العان مەملەكەتتىك حاتشى گۇلشارا ابدىقالىقوۆا وسىدان جيىرما جىلدان استام ۋاقىت بۇرىن جاس مەملەكەت قازاقستان رەسپۋبليكاسى العاش رەت بۇۇ-نىڭ ەلدىك كومانداسىمەن سەرىكتەستىك بايلانىس ورناتقانىن ايتا كەلە, وسى كەزەڭدەر ارالىعىندا مەملەكەت كوپتەگەن جاعدايلاردى باستان وتكەرگەنىن جەتكىزدى. سونداي-اق, قازاقستان تۇرعىندارى تۇراقتىلىق پەن الەۋمەتتىك جەتىستىك جانە ەكونوميكالىق مۇمكىندىكتەرگە نيەتتىلىك تانىتا وتىرىپ جاقسى ءومىر سۇرۋگە تالپىندى. 90-جىلداردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا ەلىمىز پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باسشىلىعىمەن دامۋدىڭ قارقىندى جوسپارىن جۇزەگە اسىرۋعا كىرىستى. بۇل رەتتە قازاقستانداعى بۇۇ دامۋ باعدارلاماسى ءبىزدىڭ ەلىمىزگە سونداي شيەلەنىسكەن ۋاقىتتاردا مەملەكەتتىك ورگاندارعا ءوز فۋنكتسيالارىن تيىمدىرەك ورىنداۋعا سەپتىگىن تيگىزە وتىرىپ قولداۋ كورسەتتى. ءوزىنىڭ 20 جىلدىق جۇمىسىندا بۇۇ دب قازاقستان ۇكىمەتىمەن, ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدارمەن, كاسىپكەرلەرمەن جانە مۇددەلى تۇلعالارمەن بىرلەسىپ 180-گە جۋىق جوبانى ىسكە اسىردى. بۇل جوبالار ءبىزدىڭ ەلىمىزدى وزگەرتۋگە كومەكتەسكەن كوپتەگەن قىزىقتى ءارى يننوۆاتسيالىق يدەيالاردى ومىرگە ەنگىزۋگە جاردەمىن تيگىزدى, دەدى ول.
بۇل ورايدا وتكەن جيىرما جىل قازاقستان مەن بۇۇ دب اراسىنداعى سەرىكتەستىك تاريحىنا اينالعانىن كولدەنەڭ تارتقان مەملەكەتتىك حاتشى قازىرگى تاڭدا بىزدەر الداعى بايلانىستى ودان ءارى دامىتۋ مۇمكىندىكتەرىن زەردەلەپ, الىستارعا بىرگە كوز تاستايمىز, دەپ اتاپ ءوتتى. ونىڭ ايتۋى بويىنشا, قازاقستاننىڭ جانە بۇۇدب اراسىنداعى سىندارلى سەرىكتەستىكتىڭ جارقىن كورىنىسىنىڭ ءبىرى ارال تەڭىزىنىڭ تاريحى بولىپ تابىلادى. سونداي-اق, بۇگىندە بۇۇ دامۋ باعدارلاماسىمەن ىنتىماقتاستىق اياسىندا 10 جوبا جۇزەگە اسىرىلۋدا. ولاردىڭ ىشىندەگى ماڭىزدىلارىنىڭ ءبىرى سوت مونيتورينگى جۇيەسىن جەتىلدىرۋ جوباسى, دەدى ول ءوز سوزىندە. اراداعى ەكى ونجىلدىقتا ۇيىممەن بىرلەسە ءتۇرلى سالالاردا اۋقىمدى جۇمىستار اتقارىلعانىن ەسكە سالعان گ.ابدىقالىقوۆا اعىمداعى جانە پەرسپەكتيۆالى جوبالار اياسىندا ءبىزدىڭ مەملەكەت بۇۇ دب-مەن ءارى قاراي دا جان-جاقتى سەرىكتەستىكتى نىعايتۋعا ءازىر ەكەندىگىنە ىقىلاس ءبىلدىردى. وسى ورايدا ۇيىم تاراپىنان قازاقستاننىڭ باستامالارىنا قولداۋ جاسالىپ كەلە جاتقانىن جوعارى باعالايمىز, دەدى. ءسوز سوڭىندا بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى دامۋ باعدارلاماسىن 50 جىلدىعىمەن شىن جۇرەكتەن قۇتتىقتاي وتىرىپ, قازاقستان ارقاشان سىزدەرمەن تابىستى جۇمىس ىستەۋگە دايىن, دەپ سەنىم ءبىلدىردى.
ودان ءارى ورنىقتى دامۋ ماقساتتارىنا جەتۋ جولدارىن جان-جاقتى تالداپ, تاقىرىپتى وربىتكەن بۇۇ باس حاتشىسىنىڭ كومەكشىسى جيحان سۇلتانوعلۋ اۋەلى قازاقستان ۇكىمەتى مەن ونىڭ حالقىنا بۇۇ دامۋ باعدارلاماسىمەن كوپ جىلداردان بەرگى ىنتىماقتاستىق جانە وزدەرىنە بىلدىرىلگەن سەنىم ءۇشىن ريزاشىلىعىن ءبىلدىردى. سونداي-اق, بيىل بۇۇدب 50 جىلدىق مەرەكەسىن اتاپ وتپەك. كوپتەگەن مەملەكەتتەردىڭ باسشىلارى جانە مينيسترلەرىمەن بىرگە قازاقستاننىڭ ەكونوميكالىق ينتەگراتسيا ءمينيسترى جانار ايتجانوۆا ۇستىمىزدەگى جىلى اقپاندا نيۋ-يوركتە وتكەن 50 جىلدىق مەرەيلى وتىرىسىمىزعا قاتىستى, دەدى ول. ونىڭ سوزىنە قاراعاندا, مينيستر ج.ايتجانوۆا بۇۇ دب مەن قازاقستان اراسىنداعى تىعىز ىنتىماقتاستىق پەن دوستىقتى, سوڭعى 20 جىلدان استام ۋاقىتتاعى بىرلەسىپ قول جەتكىزگەن جەتىستىكتەردى جوعارى باعالاپ, وتكەن جىلى بۇۇ-عا مۇشە مەملەكەتتەر ماقۇلداعان ورنىقتى دامۋ ماقساتتارى اياسىندا ودان دا جوعارى بيىكتەرگە بىرلەسىپ قول جەتكىزۋ باعىتىنداعى مۇمكىندىكتەردى اتاپ كورسەتكەن.
ءبىزدىڭ ەلىمىزدە بۇۇ دب-نىڭ 1992 جىلدان بەرى جۇمىس جاساپ كەلەتىنىن ەسكە سالعان جيحان سۇلتانوعلۋ بۇۇ دامۋ باعدارلاماسى ميكروقارجىلاندىرۋ, كاسىپتىك ءبىلىم جانە بيزنەس-كەڭەستەر ارقىلى تىرشىلىك ەتۋدىڭ تۇراقتى كوزدەرىن قۇرۋعا, تابىستى قالىپتاستىرۋعا ىقپال ەتە وتىرىپ, ۇكىمەتتىڭ ەڭ باتىل ساياسي, الەۋمەتتىك جانە ەكونوميكالىق رەفورمالارىنا قولداۋ كورسەتتى, دەدى. ءبىز كەڭەستىك كەزەڭنەن مۇراعا قالعان ەكولوگيالىق اپاتتاردىڭ سالدارىن مويىنداعان اگەنتتىكتەردىڭ ءبىرى بولدىق, ءسويتىپ, ارال تەڭىزىنىڭ تارتىلۋى, كاسپي تەڭىزىنىڭ لاستانۋى سەكىلدى ماسەلەلەردى شەشۋ ءۇشىن سەرىكتەستەر مەن رەسۋرستاردى جۇمىلدىرۋعا اتسالىستىق. جانە سەمەي پوليگونىنىڭ ماڭايىنداعى ەلدى مەكەندەرگە كومەك كورسەتتىك, دەدى ول ءسوزىن جالعاي. وسىنداي بىرلەسكەن ەڭبەكتىڭ ارقاسىندا اپاتتىڭ قايناعان جەرىندە تۇراتىن تۇرعىنداردىڭ تىرشىلىك ەتۋگە دەگەن ۇمىتتەرى ويانىپ, دۇرىس ءومىر سۇرۋگە قاجەتتى زاتتاردىڭ قالپىنا كەلتىرىلگەنىن جانە ادامداردىڭ بولاشاققا باتىل كوزقاراسپەن قاراي باستاعانىن كولدەنەڭ تارتتى.
جيحان سۇلتانوعلۋ حانىم قازاقستانداعى تەز ءارى ءتيىمدى جۇرگىزىلگەن وزگەرىستەردىڭ كۋاسى بولعانىن ماقتان تۇتاتىنىن جەتكىزدى. كەدەيشىلىك دەڭگەيىن 2015 جىلى 2,8 پايىزعا ازايتقان قازاقستاننىڭ ۇلكەن جەتىستىگىنە جوعارى باعا بەردى. جانە دە وتكەن جىلى 188 ەلدىڭ اراسىنان 56-ورىندى يەلەنىپ, ادام دامۋى بويىنشا جوعارى دەڭگەيگە قول جەتكىزگەن ءبىزدىڭ مەملەكەتتىڭ ناتيجەسىن وسىنداي الەمدى داعدارىس جايلاپ تۇرعان كەزەڭدە باعالاماسقا بولمايتىنىن اتاپ ايتتى. وسىنداي وزگەرىستەردى نازارعا العان قازاقستان باسشىلىعىنىڭ ستراتەگيالىق پايىمداۋى شىندىقتان شالىس كەتكەن جوق. بۇل مەملەكەتتىڭ ۇزاق مەرزىمدى ءوسىپ-ءوركەندەۋى مەن قاۋىپسىزدىگى تۇجىرىمداماسى «قازاقستان-2030» جانە «قازاقستان-2050» قۇجاتتارىنا ەنگىزىلگەن. ۋاقتىلى تەحنيكالىق جانە پاندىك-مازمۇندىق قولداۋ كورسەتۋدى قامتاماسىز ەتە وتىرىپ, وسى دامۋدىڭ ستراتەگيالىق ۇدەرىستەرىنىڭ ءبىر بولىگى بولۋ بۇۇ دب ءۇشىن ءۇلكەن قۇرمەت, دەدى ول ءسوزىن تۇيىندەي كەلە.
ەكونوميكا جانە قارجى جۇيەسى سالاسىنداعى بۇكىل دۇنيە ءجۇزىنىڭ دۋالى اۋىز ساراپشىلارى مەن ماسەلەنىڭ مايىن شايقاعان ماماندارى جينالعان ءداستۇرلى استانا ەكونوميكالىق فورۋمىنىڭ جۇمىسى العاشقى كۇنى-اق جوعارى دەڭگەيدەگى سەسسيالارىمەن ساباقتاستى. وسى سەسسيالاردىڭ ىشىندەگى تاقىرىبى جاعىنان تارتىمدىسى دا, كوتەرگەن ماسەلەسى جاعىنان اۋقىمدىسى دا «گيپەرجاھاندانۋ ءداۋىرىنىڭ سوڭى: ەكونوميكالىق جانە قارجىلىق قۇرىلىم ءۇشىن جاڭا جاعداي» اتتى سەسسيا بولدى دەسەك, ارتىق ايتقاندىق بولماس. بۇل سەسسيانى ۇيىمداستىرۋشىلار قاتارىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى, «ەكونوميكالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتى» اق, برەتتون ۆۋدستى جاڭارتۋ جونىندەگى كوميتەت جانە حالىقارالىق ستراتەگيالىق ارىپتەستەر توبى بولعاندىعى وسى سوزىمىزگە دالەل بولسا كەرەك.
جاھاندىق ەكونوميكادا قالىپتاسقان تۇراقسىزدىق شيكىزات رەسۋرستارىنا تاۋەلدى دامۋشى رىنوكتاردى تىعىرىققا تىرەدى. دامۋشى ەلدەردىڭ ەكونوميكالىق دامۋ قارقىنى «التىن كەزەڭ» دەپ اتالاتىن ۋاقىتتان كەيىن ءبىرشاما توقىراۋعا ۇشىرادى. 2000-جىلداردىڭ باسىندا جەدەل دامۋشى رىنوكتار جاھاندىق ءىجو-ءنىڭ 52 پايىزىن قۇراپ, الەمدىك ەكونوميكانىڭ قوزعاۋشى كۇشى بولعانى بەلگىلى. الايدا, دامۋشى رىنوكتىڭ جالپى ءوسىمى 2010 جىلعى 7,6 پايىزدان 2015 جىلى 4,3 پايىزعا دەيىن تومەندەدى. بۇل جاھاندىق ءىجو ءوسىمىن 2,4 پايىزعا دەيىن تومەندەتۋگە الىپ كەلدى. دامۋشى رىنوكتاردىڭ توقىراۋىنا سەبەپ بولعان شيكىزات رەسۋرستارىنا دەگەن جوعارى باعا ءداۋىرىنىڭ اياقتالۋى بولىپ وتىر.
بۇگىندە الەمدىك ەكونوميكادا وڭىرلىك جانە ايماقتىق توپتاسۋ ۇردىستەرى بەلەڭ الۋدا. ءاربىر مەملەكەت جەكە ءوزىنىڭ دامۋىن باسشىلىققا الا وتىرىپ, ايماقتىق ساۋدا جانە ەكونوميكالىق سەرىكتەستەر ىزدەۋگە مۇددەلى بولا تۇسۋدە. ءسويتىپ, بۇل ءتاسىل بارعان سايىن جاھاندانۋ ءۇردىسىنىڭ شەكتەلۋىنە اكەلىپ سوعۋدا. مىنە, سوندىقتان دا سوڭعى كەزدە الەمدە ازيا ينفراقۇرىلىمدىق ينۆەستيتسيالىق بانكى, بريكس جاڭا دامۋ بانكى, جىبەك جولى قورى سياقتى بىرقاتار بەدەلدى وڭىرلىك ينستيتۋتتار قۇرىلىپ, الەمدىك ەكونوميكاعا ەرەكشە ىقپال ەتۋدە. مىنە, ناق وسى ماسەلەلەر تۋرالى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قارجى ءمينيسترى
باقىت سۇلتانوۆ, برەتتون ۆۋدستى جاڭارتۋ جونىندەگى كوميتەتتىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى
مارك ۋزان, حالىقارالىق ۆاليۋتا قورىنىڭ تاياۋ شىعىس جانە ورتالىق ازيا ەلدەرى دەپارتامەنتىنىڭ ديرەكتورى
ماسۋد احماد جانە باسقالار ءوز ويلارىن ورتاعا سالدى.
ءىح استانا ەكونوميكالىق فورۋمىنىڭ اياسىندا وتكەن «باسەكەلەستىكتى جوعارىلاتۋ: جاڭا «ويىن ەرەجەلەرى» اتتى سەسسيادا جاھاندىق ەكونوميكانىڭ بۇگىنگى احۋالى جانە قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ دامۋ ساتىلارى تىلگە تيەك ەتىلدى. الەمدىك ەكونوميكانى تۇرالاتقان داعدارىس كەزەڭىندە ينفراقۇرىلىمدىق سالانى دامىتۋدىڭ ماڭىزى زور. وسى سەسسيادا سويلەگەن ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى
قۋاندىق بيشىمباەۆ ەلىمىزدە داعدارىستىڭ سالدارىن جەڭىلدەتۋ ماقساتىندا ينفراقۇرىلىمدىق ءىرى جوبالاردىڭ جۇزەگە اسىرىلعاندىعىن, بۇل ءوز كەزەگىندە جاڭا جۇمىس ورىندارىنىڭ اشىلۋىنا يگى ىقپال ەتكەندىگىن اتاپ كورسەتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, ەلىمىز ۇلى جىبەك جولى ينفراقۇرىلىمدىق جوباسىن ءىس جۇزىنە اسىرۋ ماقساتىندا قىتايمەن تىعىز ىنتىماقتاستىق بايلانىستار جاساۋدا. «ءبىز ەلىمىزدىڭ كولىك-لوگيستيكالىق ينفراقۇرىلىمىن جاڭعىرتۋعا جانە وعان ينۆەستيتسيا تارتۋعا بەتبۇرىس جاسادىق. مىنە, وسىنداي ماقسات بارىسىندا ءىس جۇزىنە اسىرىلعان جوبالار قاتارىندا يرانعا, تاياۋ شىعىسقا باعىتتالعان جولداردى ايتۋعا بولادى. ءبىز ءوز جوبالارىمىزدىڭ العاشقى ناتيجەسى رەتىندە – ەلىمىز ارقىلى قىتايعا جانە تاياۋ شىعىسقا جۇك ءترانزيتىنىڭ ارتقاندىعىنا كۋا بولدىق. مۇنداي ترانزيت قازاقستاننىڭ الداعى دامۋ مۇمكىندىكتەرىن جوعارىلاتۋعا جاعداي جاساماق», دەپ اتاپ كورسەتتى ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى.
قۋاندىق بيشىمباەۆتىڭ ايتۋىنشا, قۇرىلىس يندۋسترياسى 2016 جىلى قازاقستان ەكونوميكاسىن دامىتۋدىڭ نەگىزگى قوزعاۋشى كۇشىنە اينالۋى ابدەن مۇمكىن. ازاماتتىق جانە ونەركاسىپتىك قۇرىلىستاعى رىنوكتى الەۋەتتەندىرۋ ارقىلى 2015 جىلدىڭ ءبىرىنشى توقسانىندا 6 پايىزدىق وسىمگە قول جەتكىزىلگەن. «بۇل ءبىزدىڭ قىسقا مەرزىمدە قول جەتكىزگەن ينديكاتورىمىز. ۇكىمەت بۇل سالاعا 1,8 تريلليون تەڭگە قولداۋ كورسەتتى. بۇل ءىجو-ءنىڭ 5 پايىزىنا تەڭ. 2016 جىلى دا ناق وسىنداي كورسەتكىشتەرگە قول جەتكىزەمىز دەگەن ۇمىتتەمىز», دەدى ق.بيشىمباەۆ. سونىمەن بىرگە, ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترىنىڭ مالىمدەۋىنشە, قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ ءوسىمى 2016 جىلى 1 پايىزدى قۇراۋى مۇمكىن. ءمينيستردىڭ ايتۋىنشا, بۇل ەكونوميكالىق بولجام نەگىزىنەن مۇناي باعاسىنىڭ باررەلى 30 دوللار كولەمىندە بولادى دەگەن مەجەمەن جوسپارلانعان. «قازىر كورىپ وتىرعانىمىزداي, مۇناي باعاسى ءوستى. ارينە, بۇل قازاقستان ەكونوميكاسىنا يگى اسەر ەتەدى. ۇلتتىق ۆاليۋتا باعامىن تۇراقتاندىرۋ جانە ينۆەستيتسيالىق احۋالدى جاقسارتۋ وپتيميستىك بولجامداردى تىلگە تيەك ەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى», دەدى ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى ءوز سوزىندە.
«استانا» حالىقارالىق قارجى ورتالىعىنىڭ اكىمشىلىگى» اق جانە «G-Global» حالىقارالىق حاتشىلىعى ۇيىمداستىرعان «قارجىلىق ءوسۋدىڭ حالىقارالىق تاجىريبەسى: «استانا» حالىقارالىق قارجى ورتالىعىن دامىتۋدىڭ مەحانيزمدەرى جانە قۇرالدارى» اتتى سەسسيانى «BCG» سەرىكتەسى جانە باسقارۋشى ديرەكتورى
ماكس حاۋزەر مودەراتور رەتىندە اشىپ, العاشقى ءسوزدى قارجى ءمينيسترى باقىت سۇلتانوۆقا بەردى. بۇگىنگى جاعدايدا قانداي دا ءبىر ەلدىڭ ەكونوميكالىق جانە قارجىلىق تۇراقتىلىققا قول جەتكىزۋى ۇلكەن جەتىستىك بولىپ سانالادى. قازاقستان دا وسى يگى جەتىستىككە قول جەتكىزۋگە ۇمتىلۋدا. باقىت سۇلتانوۆتىڭ اتاپ كورسەتكەنىندەي, ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ تىكەلەي باستاماسىمەن قۇرىلىپ وتىرعان «استانا» حالىقارالىق قارجى ورتالىعى دا وسى كوكەيكەستى ماقساتتان تۋعان ءىرى جوبا ەكەندىگى بەلگىلى. ودان ءارى ءوز سوزىندە قارجى ءمينيسترى ەلوردامىزدا قۇرىلىپ جاتقان حالىقارالىق قارجى ورتالىعىنىڭ كوزدەگەن ماقساتى مەن مىندەتتەرىنە توقتالىپ, ول اعىلشىن زاڭىمەن جۇمىس ىستەيتىندىگىن, ورتالىق اۋماعىندا جەڭىلدەتىلگەن ۆيزالىق جانە قارجىلىق رەجىمدەر جۇزەگە اسىرىلاتىندىعىن اتاپ كورسەتتى.
قارجى ءمينيسترىنىڭ ايتۋىنشا, ءبىزدىڭ ەلىمىز ەكونوميكامىزدى ءارتاراپتاندىرۋ ماقساتىندا ءىرى جوبالاردى جۇزەگە اسىرماق. ول ءۇشىن ەڭ الدىمەن ەلىمىزدە تۇراقتى جانە ساپالى قارجى جۇيەسى جۇمىس ىستەۋى كەرەك. قارجى ورتالىعىنىڭ بازاسى ەكسپو-2017 كورمە قالاشىعىندا قۇرىلاتىندىعىن ايتا كەلىپ, باقىت سۇلتانوۆ سەسسياعا قاتىسۋشى شەتەلدىك ارىپتەستەرىن ەلوردادا وتەتىن جاھاندىق كورمە جۇمىسىنا بەلسەنە قاتىسۋعا شاقىردى.
كەلەسى كەزەكتە ءسوز العان «استانا» حالىقارالىق قارجى ورتالىعىنىڭ باسشىسى
قايرات كەلىمبەتوۆ وسى سەسسياعا قاتىسىپ وتىرعان حالىقارالىق دەڭگەيدەگى ساراپشىلارعا شىنايى العىسىن ءبىلدىردى. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ تىكەلەي تاپسىرماسىمەن دۇنيەگە كەلگەن «استانا» حالىقارالىق قارجى ورتالىعى ينستيتۋتى وڭىرلىك قارجى جۇيەسىنىڭ جاندانۋىنا يگى ىقپال ەتەتىندىگىن اتاپ كورسەتتى. «ءبىز بۇل ورتالىقتى قۇرۋ ماقساتىندا سينگاپۋر, دۋباي جانە باسقا دا حالىقارالىق ورتالىقتاردىڭ تاجىريبەسىن جان-جاقتى زەرتتەدىك. وسى تىڭعىلىقتى زەرتتەۋلەر بارىسىندا ءبىز دۋباي حالىقارالىق قارجى ورتالىعىنىڭ تاجىريبەسىنە توقتالدىق. «استانا» حالىقارالىق قارجى ورتالىعىنىڭ ءبىر ارتىقشىلىعى, ول ەۋرازيا قۇرلىعىنىڭ ناق ورتاسىندا جۇمىس ىستەمەك. ءبىز ءوز جۇمىسىمىزعا ورتالىق ازيا ەلدەرىن, ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق مەملەكەتتەرىن, يران, موڭعوليا سياقتى كورشىلەرىمىزدى كەڭىنەن تارتاتىن بولامىز. ءبىز وسى قارجى ورتالىعىنىڭ جۇمىسىن جۇرگىزۋ ارقىلى ۇلى جىبەك جولى جاھاندىق جوباسىن جانداندىراتىن بولامىز», دەپ اتاپ كورسەتتى ءوز سوزىندە قايرات كەلىمبەتوۆ.
سەسسيا كۇن تارتىبىندەگى ماسەلەنى تالقىلاۋعا ەۋروپا قايتا قۇرۋ جانە دامۋ بانكىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى
بەتسي نەلسون, ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كوميسسيا ەكونوميكا جانە قارجى ساياساتى القاسىنىڭ مۇشەسى (مينيستر)
تيمۋر سۇلەيمەنوۆ, حالىقارالىق ۆاليۋتا قورىنىڭ تاياۋ شىعىس جانە ورتالىق ازيا ەلدەرى دەپارتامەنتىنىڭ ديرەكتورى
ماسۋد احمەد جانە باسقالار قاتىسىپ, ءوڭىرلىك ءىرى قارجى ينستيتۋتى – «استانا» حالىقارالىق قارجى ورتالىعىنىڭ بولاشاعى حاقىندا ءوز ويلارىن ورتاعا سالدى.
جىلقىباي جاعىپار ۇلى,
سۇڭعات ءالىپباي,
ەلميرا ماتىباەۆا,
«ەگەمەن قازاقستان»
