نەمەسە بەتپەردەسى جوق تەرروريزم بولمايدى
سوڭعى جىلدارى الەمدىك قوعامداستىق الدىندا جاڭا سىن-قاتەرلەر انىق كورىنە باستادى. سونىڭ ءبىرى – حالىقارالىق تەرروريزم.
وسى ورايدا تاياۋدا استانادا وتەتىن «دىندەر تەرروريزمگە قارسى» حالىقارالىق كونفەرەنتسيانىڭ الاتىن ورنى ايتارلىقتاي بولماق. ال بۇگىندە بۇل قانقۇيلى ءىس-قيمىلدار دۇنيەجۇزى بويىنشا ءورشي ءتۇسىپ وتىر. جانە سول لاڭكەستەر وشاعىن سوندىرمەككە الەمنىڭ ءىرى دەگەن مەملەكەتتەرىنىڭ ارالاسۋى جاعدايدىڭ كەز كەلگەن ۋاقىتتا ۋشىعىپ كەتۋى مۇمكىندىگىن جوققا شىعارمايدى.ال بۇگىندە بۇل قانقۇيلى ءىس-قيمىلدار دۇنيەجۇزى بويىنشا ءورشي ءتۇسىپ وتىر. جانە سول لاڭكەستەر وشاعىن سوندىرمەككە الەمنىڭ ءىرى دەگەن مەملەكەتتەرىنىڭ ارالاسۋى جاعدايدىڭ كەز كەلگەن ۋاقىتتا ۋشىعىپ كەتۋى مۇمكىندىگىن جوققا شىعارمايدى.
ەگەر تاريحقا كوز جۇگىرتسەك, ءاربىر ءجۇزجىلدىقتا الەمدە ءىرى قاقتىعىستار ورىن الادى ەكەن. ونىڭ ۇستىنە, ساراپشىلاردىڭ, ءتىپتى, كەيبىر ەلدەردىڭ جوعارى ساياسي جانە اسكەري لاۋازىمدى تۇلعالارىنىڭ اۋزىنان «سوعىسقا دايىندالۋ» دەگەن سوزدەردىڭ ءجيى ەستىلىپ قالىپ جاتۋى جاعدايدىڭ ايتارلىقتاي كۇردەلى ەكەندىگىن بايقاتادى. ءتۇرلى دىندەر اتىن جامىلعان لاڭكەستەر الەمدە الەك سالۋدا. بۇعان باتىس تا, شىعىس تا تەگەۋرىندى توسقاۋىل قويا الماي وتىر.
قانقۇيلى ءىس-ارەكەتتەر سالدارى اۋىر
جىلدان-جىلعا تەررورلىق ارەكەتتەر ۇدەي تۇسپەسە كەمىگەن جوق. قازاقستان پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆ بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ 70-سەسسياسىنىڭ جالپى دەباتىندا سويلەگەن سوزىندە وسى ماسەلە تۋرالى بىلاي دەدى: «تەرروريزم مەن ءدىني ەكسترەميزمنىڭ قاۋپى جاھاندىق اۋقىمعا جايىلىپ بارادى. بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ قولداۋىمەن حالىقارالىق تەرروريزم مەن ەكسترەميزمگە قارسى تۇرا الاتىن بىرىڭعاي الەمدىك جەلى قۇرۋدى ۇسىنامىن. بۇل مىندەتتى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ تەرروريزممەن كۇرەس جونىندەگى ماسەلەنىڭ ءبارىن قامتيتىن قۇجاتىن ازىرلەپ, قابىلداۋ قاجەت».
الەم جانە ەكونوميكا ينستيتۋتىنىڭ زەرتتەۋىنەن بەلگىلى بولعانداي, 2015 جىلعى «تەرروريزمنىڭ جاھاندىق رەيتينگىسى» بويىنشا قارۋلى قاقتىعىستار 2014 جىلى ونىڭ ارعى جىلىمەن سالىستىرعاندا 80 پايىزعا ارتقان. پلانەتا حالقىنىڭ 99,6 پايىزى ءومىر ءسۇرىپ كەلە جاتقان 162 ەلدەگى جاعدايدى سارالاعاندا, وتكەن جىلى تەرروريستەردىڭ قولىنان 32 مىڭ 658 ادامنىڭ قۇربان بولعاندىعى انىقتالىپتى. بۇل ءححى عاسىردىڭ باسىنداعى جاعدايمەن سالىستىرعاندا, 9 ەسەگە ارتىق. 2000 جىلى الەمدە تەرروريستەر قولىنان 3 مىڭ 329 ادام قازا تاپقاندىعىن قاپەرگە الساق, قازىرگى تاڭدا لاڭكەستىكتىڭ قانشالىقتى قانات جايعاندىعىنا كوز جەتكىزۋ قيىن ەمەس. ەڭ جوعارى تەررورلىق بەلسەندىلىك بەس ەلدە: يراك, نيگەريا, اۋعانستان, پاكىستان جانە سيريادا بايقالعان.
زەرتتەۋلەر كورسەتكەندەي, 2014 جىلى الەمدە تەررورلىق ارەكەتتەرگە ۇشىرعانداردىڭ 78 پايىزى وسى جوعارىدا اتالعان بەس ەلدە ورىن العان ەكەن. سونىمەن قاتار, «تەرروريزمنىڭ جاھاندىق رەيتينگىسىنىڭ» العاشقى وندىعىنا ءۇندىستان, يەمەن, سومالي, ليۆيا جانە تايلاند كىرىپ وتىر. ەسەسىنە ينستيتۋت ساراپشىلارى سوڭعى 15 جىلدىڭ ىشىندە تەراكتىلەردىڭ 0,5 پايىزى عانا باتىستا جۇزەگە اسقاندىعىن انىقتاعان. ال تەرروريزمنەن كەلگەن ەكونوميكالىق شىعىننىڭ كولەمى 52,9 ميلليارد دوللارعا باعالانۋدا. الەمدەگى ەڭ ءىرى تەرروريستىك ۇيىمداردىڭ قانقۇيلى ارەكەتتەرىنەن بولعان ادام شىعىنىنا كەلەر بولساق, 2014 جىلى نيگەريالىق «بوكو حارام» ۇيىمى سودىرلارىنىڭ قولىنان 6 644 ادام اجال قۇشسا, بۇل ونىڭ ارعى جىلىمەن سالىستىرعاندا 317 پايىزعا كوپ. ال تاياۋ شىعىستا حاليفات ورناتۋدى ماقسات ەتكەن دايش قازاقستاندا تىيىم سالىنعان تەرروريستىك ۇيىمى ەكسترەميستەرى جاساعان ءارتۇرلى تەراكتىلەردەن 6 073 ادام كوز جۇمىپتى.
قارجى كوزى جانە يدەولوگيا
رەسەي تاراپىنان سيريا باسشىسى باشار اسادتىڭ سۇراۋى بويىنشا 2015 جىلدىڭ 30 قىركۇيەگىنەن 2016 جىلدىڭ 14 ناۋرىزى ارالىعىندا جۇرگىزىلگەن اسكەري ءىس-قيمىلدارى ناتيجەسىندە دايش تەرروريستىك ۇيىمى سودىرلارىنىڭ ەكپىنى ءبىراز باسىلىپ قالدى. اۋەدەن جانە جەردەن جاسالعان سوققىلاردان كەيىن يراك پەن سيريانىڭ سولتۇستىگىندەگى اۋماقتى ۇستاپ قالۋ ءۇشىن بولعان سوعىستا جۇزدەگەن سودىرلار اجال تاپقانى ءمالىم. سونداي-اق, اتالعان ۇيىم كوپتەگەن اسكەري تەحنيكا شىعىنىنا ۇشىراپ, قاتارى سيرەي ءتۇستى. ونىڭ ۇستىنە, اسكەري كواليتسيا كۇشتەرى لاڭكەستەر شەبىن 2014 جىلدان بەرى اۋەدەن بومبالاپ كەلەدى. ارينە, اسكەري ءىس-قيمىلداردى ساتىمەن جۇزەگە اسىرىپ, سودىرلاردىڭ پوزيتسياسىن سوگىپ بەرگەن رەسەيلىك اسكەريلەردىڭ ءرولى تۋرالى ءالى ەشبىر ەل مالىمدەگەن ەمەس. تيىسىنشە اقش مەملەكەتتىك حاتشىسى دجون كەرري بۇل ورايدا تاياۋ شىعىستاعى جاڭا ۇرپاق ليدەرلەرى دايش جانە «ءال-كايدامەن» كۇرەستى نىعايتۋ ءۇشىن بارلىق شارالاردى قولعا الىپ, ايماقتىڭ ساياسي جانە ەكونوميكالىق كليماتىن وزگەرتەدى دەگەن نىق سەنىمىن ءبىلدىردى. ال ساۋد ارابياسىنىڭ حانزاداسى موحاممەد بين سالماننىڭ رولىنە قاتىستى سوزىندە بىلاي دەدى: «ءبىزدىڭ وداقتاسىمىز وتە كوپ جۇمىس جاساۋدا. دايش-كە قارسى كۇرەسىپ جاتقان 66 مەملەكەت بولسا, سونىڭ ىشىندە تاياۋ شىعىس ەلدەرى بەلسەنە قاتىسۋدا. ءبىز دايش-ءتى قارجىلاندىرۋدىڭ جولىن كەسۋ ءۇشىن جۇمىس ىستەۋدەمىز. جاستاردىڭ راديكالدى كۇشتەرگە قوسىلىپ كەتۋىنىڭ الدىن الۋدامىز».
پەنتاگوندا وتكەن ءبىر جيىندا يراك پەن سيرياداعى «يسلام مەملەكەتى» (قازاقستاندا تىيىم سالىنعان) ۇيىمىنىڭ قاتارىنا قوسىلعاندار سانى بىلتىر كۇرت كەمىگەندىگى تۋرالى مالىمەت ايتىلعانى دا بەلگىلى بولدى. وعان سودىرلاردىڭ 800 ميلليون دوللارى جويىلىپ, جالدامالىلارعا تولەيتىن قارجىسى جەتپەگەندىگى سەبەپ بولىپتى. دەمەك, اتالعان ۇيىم سودىرلارى زاڭسىز مۇناي ساۋداسىنان ايتارلىقتاي پايدا تاۋىپ كەلە جاتقانى ەشكىمگە دە جاسىرىن ەمەس. ونى كىمدەرگە ساتادى دەيسىزدەر عوي, ءيا, سول «قارا التىننىڭ» باسىم بولىگىن وزدەرى قارسى سوعىسىپ جۇرگەن سيريالىق ۇكىمەتكە, قالعانىن كۇردتەرگە جانە از بولىگىن تۇركياعا وتكىزەدى ەكەن. رەسەي پرەزيدەنتى بۇل رەتتە مۇناي تيەلگەن اۆتوكولىكتەردىڭ قاتارى 4-5 شاقىرىمعا سوزىلىپ جاتاتىنىن G20 جيىنىنا قاتىسقاننان كەيىن اشىق مالىمدەگەن-ءدى. قالاي بولعاندا دا اسكەري كواليتسيا دايش تەرروريستىك ۇيىمىنىڭ قارجىلىق مۇمكىندىكتەرىن شەكتەگەنىمەن, ولاردىڭ جاڭا مەملەكەت قۇرۋ يدەياسىنىڭ ادامدار ساناسىندا ساقتالىپ قالۋىنا ىقپال ەتكەندىگىن ساراپشىلار اشىق ايتىپ ءجۇر. ولاي بولسا, بۇل تەكەتىرەس ۇزاققا سوزىلادى دەپ بولجام جاساۋعا بولاتىنداي.
قاۋىپ كۇشەيۋىنىڭ سەبەبى نەدە؟
الەمدە تەررورلىق شابۋىلداردان زارداپ شەككەندەر قاتارىنىڭ وسۋىنە قاتىستى سوزىندە قازاقستان ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى ەرلان قارين بىلاي دەيدى: «راديكالدى كۇشتەردىڭ باس كوتەرۋى جانە تەررورلىق ۇيىمداردىڭ بەلسەندىلىگى 2005 جىلدان بەرى ورشۋدە. ساراپشىلار مۇنى اقش-تىڭ اۋعانستان (2001 جىلى) مەن يراكقا (2003 جىلى) باسا-كوكتەپ كىرۋىمەن بايلانىستىرۋدا. سونىڭ سالدارىنان تاياۋ شىعىس پەن وڭتۇستىك ازيا وڭىرىندە جاعداي ۋشىعا تۇسكەن. بۇل, تۇتاستاي العاندا, الەمدەگى گەوساياسي تەكەتىرەستىڭ ارتۋىنا دا الىپ كەلگەن. جالپى, ەكسترەميستىك توپتاردىڭ ارتىندا گەوساياسي كۇشتەر تۇرعاندىعىن ايتا كەتكەن ورىندى». وسىندايدا سيريا باسشىسى باشار اسادتىڭ مىنا ءبىر ءسوزى ەسكە تۇسەدى. «تەرروريستەردى ءارتۇرلى جولمەن قولداپ وتىرعان 80-گە تارتا ەل بار. وپەراتسيانى توقتاتۋدان تەرروريستەردىڭ پايدا تاۋىپ, ءوز پوزيتسيالارىن نىعايتۋىنا جول بەرىلمەۋى كەرەك...».
ءيا, سيريا باسشىسىنىڭ باسىنداعى جاعدايدى تۇسىنۋگە دە بولادى. بىراق ساۋد ارابياسى مەن اقش باشار اساد رەجىمىنە قارسى سوعىسىپ جاتقان سيريالىق ب ۇلىكشىلەرگە بۇيرەگى بۇرسا, كەرىسىنشە, رەسەي مەن يران قازىرگى سيريالىق بيلىكتى ساقتاپ قالۋعا كۇش سالۋدا. قالاي بولعان كۇندە دە وتكەن جىلدىڭ جەلتوقسانىندا ساۋد ارابياسىنىڭ باستاماسىمەن تاياۋ شىعىستاعى تەرروريزمگە قارسى كۇرەسەتىن اسكەري كواليتسيا قۇرىلعان-دى. ونىڭ قۇرامىنا مىسىر, بىرىككەن اراب امىرلىكتەرى, تۇركيا, مالايزيا, پاكىستان, سونداي-اق, وزگە دە افريكالىق جانە اراب مەملەكەتتەرى كىرگەنىمەن, بۇل تىزىمنەن ايماقتاعى ءىرى مەملەكەت – يران تابىلمادى. جاعدايدىڭ بۇلايشا قالىپتاسۋى ءار ءىرى مەملەكەتتىڭ ايماقتا وزىندىك ۇستانىمى بارلىعىن كورسەتەدى.
كەدەيلىك پەن كەمدىك
ورايى كەلگەندە ايتا كەتۋ كەرەك, باتىستا «يسلامدىق تەرروريزم» ۇعىمى كەڭىنەن ءورىس العان. الايدا, بۇل ەكى ۇعىمنىڭ ءوزارا ەش قابىسپايتىنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. يسلام ءدىنى ادامزاتتى يماندىلىقتى ۇستانۋعا, ءبىر-ءبىرىن قۇرمەتتەۋگە جانە سۇيۋگە ۇيرەتەتىنىن الەمنىڭ كوزى اشىق بولىگى باياعىدا مويىنداپ تا قويعان. ايتسە دە دىندەگى جىكشىلدىك ءبولىپ ال دا بيلەي بەر ساياساتىن جۇرگىزەتىندەردىڭ قيتۇرقى ارەكەتى ەكەنى دە جاسىرىن ەمەس. دەگەنمەن, ولار يسلام مەملەكەتتەرىندەگى ءدىني ارازدىق حالىقتىڭ جاپپاي كەدەيلەنۋى سالدارىنان ورىن الاتىندىعىن بىلمەي وتىر دەپ تاعى ايتا المايسىز. جالپى, يسلامداعى اعىمدار, سەكتالار, وزگە دە ۇردىستەر ءدىني كوزقاراستان ەمەس, ول تەك ەكونوميكالىق, ساياسي جانە الەۋمەتتىك جاعدايلاردان تۋىندايتىندىعىن رەسەيلىك عالىمدار ە.بەلياەۆ پەن ۆ.پلاستۋن ايتىپ وتىر. سوندىقتان يسلام مەملەكەتتەرىندەگى جاعدايدىڭ تۇراقسىزدىعى حالىقتىڭ جاپپاي كەدەيلەنۋىنەن ورىن الىپ وتىرعانى انىق. اسىرەسە, بۇل «قارا التىن» وندىرۋمەن شەكتەلگەن ەلدەردە ايقىن كورىنەدى. مۇنىڭ نەگە اپارىپ سوقتىراتىنىن يراك پەن ليۆيا مەملەكەتتەرىندەگى قازىرگى قالىپتاسقان جاعداي اشىق كورسەتەدى.
يراك, ليۆيا سياقتى ەلدەردىڭ بايلىعى تالان-تاراجعا ءتۇسىپ جاتقاندا, الەم بايلىعىنىڭ 50 پايىزى ەڭ باقۋاتتى دەگەن 1 پايىزدى قۇرايتىن ادامدار قولىنا شوعىرلانعانىن بريتاندىق The Indepedent باسىلىمى Oxfam قايىرىمدىلىق قورى بايانداماسىنا سىلتەمە جاساپ جازدى. ونداعى مالىمەتكە قاراعاندا, جەر شارىنداعى ءاربىر توعىزىنشى ادام اش, ال 1 ميلليارد تۇرعىن كۇنىنە 1,25 اقش دوللارىنا عانا كۇن كورۋدە. ارينە, مۇنىڭ بارلىعىنان حاباردار كەيبىر مەملەكەتتەر, لاڭكەستىك ۇيىمدار مەن توپتار ادىلدىك ىزدەپ قولدارىنا قارۋ الۋعا ءماجبۇر. ولاردى گەوساياسي ماقساتتا اقشانىڭ كۇشىمەن ءبىر-بىرىنە ايداپ سالىپ, سىرتتاي باقىلاپ وتىرعان الپاۋىت ەلدەر دە جەتكىلىكتى.
تىرشىلىك قاتىگەزدىككە تولى
الەم ساياساتكەرلەرى دايش تەررورلىق ۇيىمىنىڭ ومىرگە كەلۋى زاڭدىلىعىنا ازىرشە تولىق تا جان-جاقتى جاۋاپ بەرگەن جوق. مۇمكىن ونى قاجەت دەپ تە تاپپاعان شىعار. وسى تۇرعىدان كەلگەندە, پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر ليدەرلەرى V سەزىنىڭ اشىلۋىندا سويلەگەن سوزىندە حالىقارالىق تەرروريزم قاتەرى «يسلام مەملەكەتى» دەپ اتالاتىن ءىس-قيمىلدار ءپىشىنىن قابىلداپ, وزدەرىنە قاراتىپ الۋدىڭ جاھاندىق جەلىسىن پايدالانۋ ارقىلى الەمنىڭ ءتۇرلى ەلدەرىندەگى جاستار ونىڭ قاتارىنا تارتىلۋدا ەكەندىگىن ايتقان ەدى. «جالعان ءدىني ۇندەۋلەرمەن بۇركەمەلەنە وتىرىپ, سودىرلار وزگە دىندەر وكىلدەرىن, جۋرناليستەر مەن ەرىكتىلەردى جاپپاي ءولىم قۇشتىرۋدىڭ جانتۇرشىگەرلىك اكتىلەرىن جۇزەگە اسىرۋدا. ءبىز سىزدەرمەن بىرىگىپ, مۇنداي كوزقاراسقا جانە ءدىننىڭ وسىنداي قاسكۇنەمدىكتەرىنە قارسى ورتاق پىكىرىمىزدى ءبىلدىرۋىمىز كەرەك. ولار يراك پەن سيرياداعى سان عاسىرلىق مادەني مۇرالاردى قاساقانا قيراتۋدا. مۇنىڭ ءبارىن ىزگى نيەتتىلىككە جانە ادامگەرشىلىككە قارسى اكتىلەر دەمەسكە لاج جوق», دەدى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى.
ماسەلەنىڭ ءمانىسىن كولۋمبيا ۋنيۆەرسيتەتى جەر ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى دجەففري ساكس تارقاتىپ بەردى. عالىم قوعامعا قورقىنىش ۇيالاتۋ ماقساتىندا جاسالعان شابۋىلدار جايلى بىلاي دەدى: «كوبىنەسە بۇل – مەملەكەتتەر مەن ونىڭ اسكەرى ۇيىمداستىرا المايتىن السىزدەردىڭ كۇشتىلەرگە قارسى جاسايتىن سوعىس اكتىسى. بۇل تەرروريزم قازىرگى تاياۋ شىعىستاعى سوعىستىڭ كورىنىسى, ءتىپتى, جالعاسى بولىپ تابىلادى. سىرتقى كۇشتەردىڭ ارالاسۋىمەن بۇل قاقتىعىستار جالپى ايماقتىق سوعىسقا اينالۋدا جانە ۋاقىت وتكەن سايىن كۇشەيىپ بارادى. جيھادشىلاردىڭ كوزقاراسىنشا (اقش نەمەسە فرانتسيا مۇسىلماندارى ونى اۋعانستان, سيريا جانە يەمەن جاتتىعۋ لاگەرلەرىندە ۇيرەنەتىن بولادى), كۇندەلىكتى ءومىر قاتىگەزدىككە تولى. كۇندەلىكتى اجال دامىعان ەدەردىڭ بومبالارىمەن, دروندارىمەن جانە اسكەرلەرىمەن كەلەدى». تۋراسىن ايتقان عالىمنىڭ بۇل تۇجىرىمىنا ءبىزدىڭ الىپ-قوسارىمىز جوق.
ءوڭىر لاڭكەستىك وشاعىنا اينالماۋى ءتيىس
وسىدان ءبىراز بۇرىن اقش-تىڭ كەنتۋككي شتاتىنىڭ سەناتورى رەند پول «قاۋىپسىزدىك اكت» داپ اتالاتىن زاڭ جوباسىن ازىرلەگەن. وندا ورتالىق ازياداعى ءبىراز ەلدەر ازاماتتارىنا ۆيزا بەرۋدى 30 كۇنگە ۇزارتۋ ماسەلەسى كورىنىس تاۋىپتى. سونىمەن قاتار, «اسا قاۋىپتى ەلدەر» ءتىزىمى جاسالعان. ارينە, مۇنىڭ بارلىعىن اقش-تىڭ قاۋىپسىزدىگىن ساقتاۋدان تۋىنداعان ارەكەتتەر دەپ قاراستىرۋعا دا بولار ەدى. ەكىنشى قىرىنان قاراعاندا, بۇل ۆاشينگتوننىڭ وسى ەلدەرگە قاتىستى جۇرگىزىپ كەلە جاتقان ساياساتىمەن دە استاسىپ جاتىر. 1997 جىلى جارىق كورگەن « ۇلى شاحمات تاقتاسى» ەڭبەگىندە اتاقتى امەريكالىق ساياساتكەر زەرتتەۋشى عالىم زبيگنەۆ بجەزينسكي ءوزىنىڭ «ەۋرازيالىق بالقان» تۇجىرىمىندا سولتۇستىك كاۆكاز بەن تۇركيانىڭ شىعىسى ارقىلى يران مەن ورتالىق ازيانىڭ سولتۇستىك پروۆينتسيالارىنان اۋعانستان مەن شىڭجاڭعا دەيىنگى سوزىلعان اۋماقتى تۇراقسىزدىق دوعاسى دەپ باسا كورسەتەدى. ارينە, ونىڭ بۇل ەڭبەگىندە رەسەي مەن قىتاي شەكارالارىنا جاقىن جەردەن ءدىني جانە ەتنوستىق قاقتىعىستاردى تۋدىرۋعا قاتىستى پيعىلدىڭ جاتقانى انىق.
ەۋرازيادا الەمنىڭ ساياسي جاعىنان ەڭ بەلسەندى جانە سەرپىندى مەملەكەتتەرى ورنالاسقان. قۇراما شتاتتاردان كەيىنگى كەلەسى ەڭ ءىرى التى ەكونوميكا جانە قارۋلانۋعا ەڭ كوپ قارجى جۇمسايتىن التى ەل ەۋرازيادا ورنالاسقانى ءمالىم. ونىڭ ۇستىنە, ايماقتىق گەگەمونياعا جانە جاھاندىق ىقپالعا ەڭ كوپ حالقى بار ەكى ۇمىتكەر دە وسى قۇرلىقتا. زبيگنەۆ بجەزينسكيدىڭ پايىمىنشا, امەريكانىڭ ۇستەمدىگىنە بارلىق ىقتيمال ساياسي جانە نەمەسە ەكونوميكالىق قىر كورسەتۋلەر ەۋرازيادان شىعادى. جيىنتىعىندا ەۋرازيا قۇدىرەتى امەريكا قۇدىرەتىنەن الدەقايدا اسىپ تۇسەدى. امەريكانىڭ باعىنا قاراي, ساياسي تۇرعىدان ءبىرتۇتاس بولۋعا ەۋرازيانىڭ تىم ۇلان-عايىر جەردى الىپ جاتقاندىعى كەدەرگى بولۋدا. بۇل رەتتە, ورتالىق ازيا قاي جاعىنان العاندا دا رەسەي مەن قىتايدىڭ, يران مەن ءۇندىستاننىڭ ىقپالىنا قارسى ارەكەت جاساي الاتىنداي ستراتەگيالىق ماڭىزدى ايماق ەكەندىگىن ايتا كەتۋ كەرەك. قازىرگى تاڭدا وزبەكستان مەن تۇرىكمەنستان تاراپى اقش-تان اسكەري تەحنيكا ساتىپ الۋعا نيەت تانىتىپ وتىرعان ەلدەر قاتارىندا بولسا, تاجىكستان رەسەيلىك اسكەري بازانى ورنالاستىرعانى ءۇشىن وسى ەلدەن 1,23 ميلليارد دوللار كولەمىندە اسكەري-تەحنيكالىق كومەك العانى ءمالىم. مۇنىڭ بارلىعى دا دەرجاۆالاردىڭ وسى ايماققا ءوز ىقپالدارىن جۇرگىزۋ ماقساتىمەن جاسالۋدا. ال مۇنداي سۇرقيا ساياسات لاڭكەستەر قولىمەن جۇزەگە اسىرىلسا, سول جامان. ولاي بولسا, مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «قايسار-2016» انتيتەررورلىق وقۋ-جاتتىعۋىندا ايتقان ءسوزى ءومىر شىندىعىن اشىپ بەردى. وندا پرەزيدەنت وڭىردەگى جانە الەمدەگى سوڭعى وقيعالار, جەر بەتىنىڭ ءار جەرىندەگى تەراكتىلەر, تاياۋ شىعىستاعى اسكەري ءىس-قيمىلدار ىقتيمال قاۋىپ-قاتەرلەرگە دايىن بولۋ قاجەتتىگىن اڭعارتاتىنىن ايتقان ەدى. وسى تۇرعىدان كەلگەندە, قارۋلى كۇشتەر ەل اۋماعىنىڭ تۇتاستىعىن ساقتاۋدا ەرەكشە ماڭىزعا يە.
قورىتا ايتقاندا, باتىس پەن شىعىس وركەنيەتتەرى قاقتىعىسىنىڭ تامىرى تەرەڭدە جاتىر. ەگەر شىعىستا تۇراقتىلىق پەن بەرەكە ورناسا, وندا باتىسپەن يىق تىرەستىرەر تاعى ءبىر كۇشتى ورتالىقتىڭ پايدا بولاتىنىن تاريحتىڭ ءوزى تالاي دالەلدەگەن. سوندىقتان تاياۋ شىعىستى ۋىسىندا ۇستاپ تۇرۋدان ەشكىم دە وڭايلىقپەن باس تارتا قويماس. جاعدايدىڭ ايتەۋىر ءبىر كۇنى باقىلاۋدان شىعىپ كەتۋ قاۋپى ساقتالىپ وتىرعاندىعىن ادامزات قازىردەن ويلانۋى ءتيىس. ويتكەنى, تەرروريزم يادرولىق نەمەسە بيولوگيالىق قارۋ قولدانۋعا ۇلاسسا, وندا ونىڭ سالدارىنان بولاتىن اپاتتىڭ اۋقىمىن كوزگە ەلەستەتۋدىڭ ءوزى قيىن. سوندىقتان دا كۇرمەۋى كوپ كۇرەستىڭ شيىرماسىن اعىتىپ, تەرروريزمنىڭ بەتپەردەسىن شەشەتىن كەزدىڭ كەلگەنى تالاسسىز.
اسقار تۇراپباي ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان»
