«قىرعىز, قازاق – الاشتان...»

(قوس ۇلتتىڭ رۋحاني تۇلعالارىن زەرتتەۋشى, الاشتانۋشى ديحان قامزابەك ۇلى ىزدەنىسى حاقىندا) مەنىڭ قازاق ادەبيەتتانۋشى عالىمدارىمەن ارالاس-قۇرالاس بولىپ كەلە جاتقانىما قىرىق جىلدان استام ۋاقىت ءوتىپتى. جاپ-جاس كەزىمدە قىرعىز جانە قازاق ادەبيەتتەرىنىڭ بايلانىسى جونىندە كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا قورعاۋ ماقساتىمەن الماتىعا ءجيى باراتىنمىن. كوپ ۋاقىت بويى قاتار قونىس تەپكەن ەكى ەلدىڭ اراسىن جول قىلعان ساپارلارىم كەيىن جەمىس-ماۋەسىن بەردى. ۇزاق جىل شىڭعىس ايتماتوۆ شىعارماشىلىعىن, قىرعىز ادەبيەتىنىڭ قازاق جانە تۇركى حالىقتارىمەن ساباقتاستىعىن زەرتتەپ, بىرنەشە عىلىمي ەڭبەك جازىپ, بۇگىندە ەگىز جۇرتقا قادىرلى, الاتاۋدىڭ ەكى جاعىنا بىردەي تانىمال ازاماتقا اينالدىم. بۇل ءۇشىن جاراتقانعا تاۋبە دەيمىن! قازاق تۋعاندار ءالى كۇنگە دەيىن الماتى مەن استانادا, وزگە دە وڭىرلەردە وتەتىن عىلىمي جيىنداردان قالدىرعان ەمەس. قازاقستاندا مەن توپىراعىن باسپاعان ايماق سيرەك. ءبىزدىڭ قىرعىز ەلىندەگى حالىقارالىق ايت­ماتوۆ اكادە­مياسىنىڭ قۇرامىنا بىرقاتار قازاق عالىمدارى دا ەنگەن. ولاردى ىرىكتەۋ كەزىندە قىرعىز جانە قازاق ادەبيەتتەرىنە ورتاق ماسەلەلەردى قاراستىرعان زەرتتەۋ ەڭبەكتەرى ەسكەرىلەدى. بۇدان بىرنەشە جىل بۇرىن وسى عىلىمي قوعامدىق ۇيىمعا ديحان قامزابەك ۇلى دا قابىلداندى. سەبەبى, ول – الاش ءداۋىرىن, اعارتۋشىلىق كەزەڭدى زەرتتەۋشى. قىرعىز زيا­لىلارى دا وسى اعارتۋشىلىق ۇردىستەن شەت قال­عان جوق. ديحان قامزابەك ۇلى – تەك قازاق ادە­بيەتىنىڭ تاريحىنداعى اعارتۋشىلاردى عانا ەمەس, جالپى ورتالىق ازيا وڭىرىندەگى اعارتۋشىلىقتىڭ قوعامداعى, ادەبيەتتەگى, مادەنيەتتەگى ورنىن ايقىنداپ, ماعىناسىن تەرەڭ اشىپ بەرگەن عالىم. تالاي جىل بويى «قازان توڭكەرىسىنە دەيىن قازاقتار مەن قىرعىزدار ساۋاتسىز, قاراڭعى قالپىندا قالعان, ادەبيەتىمىز بەن جازۋىمىز سول توڭكەرىستەن كەيىن پايدا بولعان» دەگەن تەرىس تۇسىنىكتى, عىلىمعا جات كوزقاراستى مالدانىپ كەلگەنىمىز كوپكە ءمالىم. عالىم ديحان قامزابەك ۇلى – كوپتەگەن تىڭ دەرەك, ماڭىزدى مالىمەت تابۋ ارقىلى بۇل كوزقاراستى تەرىسكە شىعارعان زەرتتەۋشىلەردىڭ ءبىرى. كەڭەستىك داۋىردە تۇرەن تۇسپەگەن دۇنيەلەردى قاراستىرىپ, جاڭا جوبا, تىڭ تۇجىرىم ۇسىنۋ ديحان ەڭبەك­تەرىنىڭ باستى قاعيداسى دەر ەدىم. مۇنىڭ ءبارى قازىر قالىڭ جۇرتشىلىقتىڭ يگىلىگىنە اينالدى. ديحان قامزابەك ۇلى ەلى مەن جۇرتىن سۇيگەن, وتانشىلدىق تاقىرىپتى قوزعاعان, ۇلتتىڭ سانا-سەزىمىن وياتقان تاعىلىمدى شىعارمالاردى دۇنيەگە اكەلگەن الاش قايراتكەرلەرىنىڭ ادەبي جانە پۋبليتسيستيكالىق مۇراسىن قاراستىردى. الاش اقىن-جازۋشىلارىنىڭ ارمان-تىلەگى, ماقسات-مۇراتى جيناقتالعان وزىق يدەيالاردىڭ ءمانىن اشىپ كورسەتتى. ديحان قامزابەك ۇلى قازاق, وزبەك, قىر­عىز, تۇرىكمەن, ۇيعىر, تاتار, باشقۇرت ۇلتى مەن وسمانلى تۇرىكتەرى مەملەكەتتىك تۇلعالارىنىڭ جانە شىعارماشىلىق وكىل­دەرىنىڭ تاعدىرىنا تەرەڭ ءۇڭىلدى. قازاق عۇلاماسى احمەت بايتۇرسىنوۆ پەن قىر­عىز اقىنى قاسىم تىنىستانوۆ اعا-ىنىدەي سىيلاس, ارىپتەس, تاعدىرلاس بولعانى بارشاعا بەلگىلى. ءبىلىمى كول-كوسىر احاڭ قاسىم تىنىستانوۆقا شىعارماشىلىق تۇرعىدان زور ىقپالىن تيگىزگەن. قاسىمنىڭ العاشقى جىرلارىنان ونىڭ الاش يدەياسىنا بەرىلگەندىگى ايقىن اڭعارىلادى. اعارتۋشىلىق باعدارداعى مۇرالارىندا قازاق پەن قىرعىزعا ورتاق مۇرات ايقىن بايقالادى. ديحان قامزابەك ۇلىنىڭ بۇل ماسەلە بويىنشا كوزقاراسى قىرعىز ادەبيەتتانۋشىلارىنىڭ وي-تۇجىرىمدارىمەن بەرىك ۇندەسەدى. ديحاننىڭ ەڭبەكتەرىندە قىرعىزدىڭ كورنەكتى اعارتۋشى-قالامگەرلەرى يشانعالي اراباەۆ پەن قاسىم تىنىستانوۆتىڭ ەسىمدەرى ءجيى اتالادى. ماسەلەن, ونىڭ 1997 جىلى شىققان «رۋحانيات» اتتى كىتابىنداعى «قازاق ءبىلىمپازداردىڭ توبى (سەزى)» زەرتتەۋىندە 1924 جىلى 12-17 ماۋسىمدا ورىنبوردا وتكەن تۇڭعىش عالىمدار جيىنىنا تۇركىستان رەسپۋبليكاسىنان حالەل دوسمۇحامەد ۇلى مەن يشانعالي اراباي ۇلى دەلەگات بولىپ بارعانى دەرەكتەرمەن دالەل­دەنىپ جازىلعان. يشانعالي وسى باسقوسۋدا جينالىستىڭ توپ باسقارماسى قۇرامىنا سايلانىپتى. سەزدى قۇتتىقتاپ, ءسوز سويلەگەن. ول جيىن مىنبەرىنەن: «تۇرىك قاۋىمىنىڭ ىشىندەگى الدىڭعى مادەنيەت باسقىشىندا دەپ سانالاتىن عۇسمان تۇرىكتەرى ادەبيەت جۇزىندە اداسىپ كەتتى. ەملە سايكەسسىزدىگىنە بايلانىستى اناتول تۇرىكتەرى ىستامبولدا جازىلعان كىتاپتاردى وقي الماي وتىر... وتە ورىسشىل بولىپ, دايىن تۇرعان ورىس ادەبيەتى, ورىستىڭ عىلىم تىلدەرىن الىپ جۇرە بەرسەك, ۇلكەن اداسقان بولامىز. سونى ەستەن شىعارۋ جارامايدى», دەپتى. سونداي-اق بۇل سەزدە الىستا جۇرگەن اعا­يىنعا كومەك كورسەتۋ ماسەلەسى دە قوزعالىپتى. وسىعان وراي ءسوز العان م.تۇرعانباي ۇلى رەسەيدە, قىتايدا, موڭعوليادا ءتىرشى­لىك ەتىپ جاتقان قازاقتاردىڭ جايىن ايتقاندا, ونى قولداپ ءارى تولىقتىرىپ پىكىر ءبىلدىر­گەن يشانعالي اراباي ۇلى سەزد باسشىلىعىنان سول ۇسى­نىس جونىندە ارنايى قاۋلى شىعارۋدى سۇراپتى. ديحاننىڭ وسى ماقالاسىندا مىناداي جولدار بار: «جيىن بىتەردە مىنبەرگە تۇركىستاننان كەلگەن ۋاكىل ي.ارا­باي ۇلى كوتەرىلىپ, سەزدى مەجەلەگەن جۇمىسىن ماقساتىنا جەت­كىزۋىمەن قۇتتىقتاپ, كۇنى ەرتەڭ بۇل قاۋلىلاردى ىسكە اسىرۋ بارىسىندا ەل مۇددەسىن جوعارى قويعان ءاربىر ازاماتتىڭ كۇش-جىگەر جۇمسايتىنىنا سەنىم ءبىلدىردى». بۇل دەرەكتى بۇگىنگى قىرعىز زيا­لىلارى دا قۇرمەتپەن قابىل الادى. ال قازاق عالىمىنىڭ «تاعدىرلار ساپىرىلىسىندا تۋعان «تالاپ» دەگەن ماقالاسى­نان تاشكەنتتە 1922 جىلى نەگىزى قالانعان «تالاپ» قاۋىمىنىڭ باسقارما مۇشەلىگىنە مۇحامەدجان تىنىشباەۆ, مۇحتار اۋەزوۆ, يسا توقتىباەۆ سىندى الاش ارىستارىمەن بىرگە, قاسىم تىنىستانوۆتىڭ دا سايلانعانىن كورەمىز. ديحان قامزابەك ۇلى ورتالىق ازيادا تۇڭعىش قۇرىلعان بۇل ۇيىمنىڭ جارعى­سىن مۇراعاتتان تاۋىپ ۇسىنعان. سول قۇجاتتا قا­زاق-قىرعىز حالقىنىڭ تاريحى, مادەنيەتى, ءتىلى مەن ادەبيەتى جونىندەگى ماسەلەلەر جان-جاقتى قامتىلعان. «قازاق-قىرعىز» دەگەن ول تۇستاعى قازاق حالقىنىڭ اتاۋى دەسەك تە, قاسىم تىنىستانوۆ وكىلدىك ەتكەن ۇيىمنىڭ وسى قۇجاتىنىڭ قىرعىز جۇرتىنا دا تىكەلەي قاتىسى بار ەكەندىگى كۇمان تۋدىرمايدى. «تالاپ» قاۋىمىنا قىرعىز حالقىنان تەك قاسىم تىنىستانوۆ قانا ەمەس, جوعارىدا اتى اتالعان يشانعالي اراباي ۇلى دا مۇشە بولعان. ديحاننىڭ دەرەگىنە جۇگىنسەك, بۇل قاۋىم 1923 جىلى الماتىدا بولىمشەسىن اشقان كەزدە سول قۇرىلىمدا ب.سۇلەي ۇلى, ق.باسىم ۇلى, ج.ءبارىباي ۇلى. ش.سارىباي ۇلى سياقتى قازاق قايراتكەرلەرىمەن بىرگە قىرعىز ي.اراباي ۇلى, ۇيعىر ا.روزىباقيەۆ قىزمەت ىستەگەن. ديحان قامزابەك ۇلى 2002 جىلى شىققان «الاش جانە ادەبيەت» اتتى مونوگرافياسىنىڭ «تۇرىك حالىقتارىنىڭ وتانشىلدىق ىزدەنىسى ءھام ەلشىلدىك ادەبيەتى» اتتى تاراۋىندا «20-جىل­دارى ادەبيەتتە شىعىستىڭ جارقىن جۇلدىزدارى دەڭگەيىنە كوتەرىلگەن قازاق ماعجان جۇماباي ۇلى, بەرنياز كۇلەي ۇلى, وزبەك فيترات, چۋلپون, قىرعىز قاسىم تىنىستانوۆ, سادىق كاراچەۆ, تاتار تاكتاش, بۋرناش, كاۆي نادجمي, ءازىربايجان تاحير, زەرگيار, مەحدي گۋسەين, تۇرىكمەن اللاكۋلي قاراحانوۆ, ت.ب. شى­عار­مالارىندا تۇرىكتىڭ ءور شاعىن ەسكە الىپ رۋحتانادى, شىعىس پەن تۇركيا باتىستىڭ ەزگىسىنە ءتۇسىپ قينالعاندا, ولارعا جىرىمەن كومەك قولىن سوزادى» دەپ جازدى. بۇل ونىڭ ءوز تاقىرىبىن تۋعان ادەبيەتىنىڭ توڭىرەگىندە عانا شەكتەمەي, ونىمەن رۋحتاس تۋىسقان حالىقتاردىڭ شىعار­ماشىلىعىمەن بەرىك ساباقتاستىرا العانىن ايعاقتايدى. ماسەلەگە «الاشتانۋ» جانە «اعارتۋشىلىق» ۇعىمدارى تۇرعىسىنان دەن قويعان ول وسى كەزەڭدەگى تۇركى حالىقتارىنىڭ تىنىس-تىرشىلىگى تۋرالى مول مالىمەت جيناعان. عالىم اتالعان ەڭبەگىندە قاسىم تىنىس­تانوۆ­قا «ءوز ۇلتىن الاشتىڭ ءبىر تارماعى دەپ ەسەپتەگەن قىرعىز زيالىسى» دەپ باعا بەرىپ, ونىڭ «الاشقا» دەگەن ولەڭىنەن مىناداي ءۇزىندى كەلتىرەدى: ...بير ۋباكىت كارا تۋمان الدى شۋلاپ, وتكونگو جەتە المادىك كولدۋ بۋلگاپ. كوزدون جاش, جوندون تاياك ارىگان جوك, ساگىندىك زامانانى وتكون جىرگاپ. ...الاشىم, كانداي ەدي بۋرۋنگۋ شاك, ول كانداي كارا تۋمان ورتاگى تاپ؟ بۋل زامان – وكۋ-بيليم زاماناسى, يسكە كير, بەليڭدي بۋ, بەكەم ۋستاپ! ۇلتتى مۇراتقا جەتكىزەر باعىت ىزدەپ, داع­­دارعان ەلگە تىعىرىقتان شىعۋدىڭ جولىن كورسەتىپ, ءبىلىم الۋعا, سانانى وياتۋعا ۇندەگەن اقىننىڭ يدەياسى سول تۇستاعى قازاق اعارتۋشىلارىنىڭ وي-تۇجىرىمىنان الىس كەتە قويمايدى. ديحان قاسىم تىنىستانوۆ تۋىندىلارىنىڭ ماعجان جۇماباەۆ, ءجۇسىپ­بەك ايماۋىت ۇلى شىعارماشىلىعىمەن ۇيلەسەتىن تۇستارىن اتاپ كورسەتەدى. قىرعىز اقىنىنىڭ «جاشتارگا» («جاستارعا»), «كالەمگە» («قالامعا»), «شاكيرت» («شاكىرت») اتتى ولەڭدەرىنىڭ يدەيالىق-كوركەمدىك ەرەكشەلىكتەرىنە شەبەرلىكپەن تالداۋ جاسايدى. سونىمەن قاتار, ديحان قامزابەك ۇلى حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسىنىڭ الاش ءداۋىرىن زەرتتەپ-زەردەلەۋگە ارنالعان جوباسى بويىنشا قاسىم تىنىستانوۆ شىعار­ماشىلىعى تۋرالى تۇتاس تاراۋ جازىپ, ەكى ەلدىڭ ادەبيەتتانۋ عىلىمى ءۇشىن ەلەۋلى ەڭبەك ءسىڭىردى. قىرعىز اقىنى ولەڭدەرىن قازاقشا جولما-جول, سوزبە-ءسوز اۋداردى. ازىرگە قازاق جۇرتىنداعى قاسىم تىنىستانوۆ مۇراسىنىڭ جالعىز زەرتتەۋشىسى ديحان قامزابەك ۇلى ەكەنىن ايتا كەتۋدى پارىز سانايمىز. وسى رەتتە الاشتانۋشى «قازاقتىڭ «جاڭا ءورىس» گازەتىندە قاسىم شىعارمالارى ءجيى باسىلعان» دەپ قىرعىز عالىمدارىنا دەرەك كوزىن ۇسىنىپ كەتەدى. جانە ءبىر تۇستا قازاقتىڭ كلاسسيك جازۋشىسى جۇسىپبەك ايماۋىت ۇلىنىڭ «ەلەس» اتتى اڭگىمەسى مەن قاسىمنىڭ «كالەمگە» اتتى ولەڭىنىڭ يدەيالاس ەكەنىن جازادى. ونىڭ ءمانى – «نە تولعاندىرادى, سونى جاز!». سونداي-اق, قىرعىز ءۇشىن ءناۋباتتى 1916 جىلى ۇلتپەن بىرگە ق.تىنىستانوۆ تا شىعىس تۇركىستانعا (قىتاي جاققا) امالسىز اۋعانى بار. وسى ماسەلەنى د.قامزابەك ۇلى: «قازاق پەن قىرعىزدىڭ 1916 جىلى جازالاۋشى وترياد تەپەرىشىنەن قىتايعا اۋ وقيعاسى, وعان اراشاشى بولعان الاش زيالىلارىنىڭ ەڭبەگى» دەگەن ويمەن ايتىپ وتەدى. سول جولى ءاليحان بوكەيحان باستاعان قازاق قايراتكەرلەرى قىرعىزداردى ەلىنە قايتا الىپ كەلۋگە كوپ كۇش جۇمساعان جانە وسى ءۇشىن ارنايى قارجى جيناعان. ديحان بىزبەن كەزدەسكەندە ءاردايىم «وسى ەكى حالىقتىڭ دوستىعىن كورسەتەتىن تاريحي وقيعانى ەسكە تۇسىرەتىندەي ەسكەرتكىش ورناتۋ كەرەك» دەگەن ۇسىنىس جاساپ ءجۇر. قازاق عالىمىنىڭ «قازاق-قىرعىزدىڭ تۇڭعىش جاديتشە «الىپپەسىن» ازىرلەۋشىلەردىڭ ءبىرى, «ايقاپ» پەن «قازاق» باسىلىمدارىنا قىرعىز حاقىندا ماتەريال جازىپ تۇرعان بەلگىلى قالامگەر يشانعالي اراباي ۇلى دا 20-جىلدارى حالىق اعارتۋ سالاسىندا قىزمەت جاساپ, قيىن شاقتا ماناس جۇرتىنا ءبىلىم-ىلىمىمەن, قالامىمەن جاردەمدەسە الدى» دەگەن تۇجىرىمى ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىزدىڭ زيالى قاۋىمى ءۇشىن اسا قىمبات. د.قامزابەك ۇلى «الاش جانە ادەبيەت» اتتى مونوگرافياسىندا يشانعاليدىڭ قازاق حافيز سارسەكە ۇلىمەن «عاليا» مەدرەسەسىندە وقىپ جۇرگەندە بىرلەسىپ دايارلاعان «قازاق ءۋا قىرعىز بالالارى ءۇشiن وسۋل ساۋتيا ءيلا جازىلعان الiپپە ياكي توتە وقۋ» اتتى وقۋلىعىن ء(موراتتيب ءۋا ءناشارلارi: ءمادراسا-ي عالياداعى قىرعىز ءۋا قازاق شاكiرتتەرi. قۇراستىرعان يشانعالي اراباەۆ جانە حافيز سارسەكەەۆ. – ۋفا: شارق ماتباعاسi, 1911) ەرەكشە باعالاي وتىرىپ, تومەندەگىدەي تۇجىرىمداما جاسايدى: «مۇنى ي.اراباي ۇلى مەن ح.سارسەكە ۇلى قۇراستىرسا دا, اتالعان ەڭبەك «عاليانىڭ» قازاق-قىرعىز شاكiرتتەرiنە ورتاق دەي الامىز. «الiپپە, ياكي توتە وقۋ» – تiل, ادەبيەت, تاريح, ەتيكا, پراكتيكالىق اريفمەتيكا, شەتەل تiلi (اراب) ماسەلەلەرiن ارقاۋ ەتكەن قازاق-قىرعىز تiلiندەگi العاشقى ءجاديت وقۋلىعى ەدi. وسى وقۋلىقتىڭ ماقساتىن iسكە اسىرۋ بارىسىندا «ساداق» جۋرنالى دۇنيەگە كەلدi دەپ ەسەپتەيمiز». بىزدىڭشە, قازاق-قىرعىز رۋحاني بايلانىستارىنىڭ وسىنداي تەرەڭ سىرلارى بار. كەزىندە «ساداق» قولجازبا جۋرنالى تۋرالى مارقۇم پروفەسسور تۇرسىنبەك كاكىشەۆتىڭ تىڭعىلىقتى زەرتتەۋ جۇرگىزگەنىن جاقسى بىلەمىز. قىرعىز زار زامان پوەزياسىنىڭ (زامان ىرچىلارى) ايتۋلى وكىلى مولدا قىلىشتىڭ (قىلىش شامىرقان ۇلى) ءبىر تولعاۋىندا «كىيلا ءسوزدۇ چىگارما: كىرگىز, كازاك – الاچتان» دەگەن تىركەس بار. بۇل – قازاقتىڭ دا, قىرعىزدىڭ دا ءتۇبى الاش ەكەندىگىن ايعاقتايتىن تۇجىرىم. وسى تۇرعىدان العاندا, الاش ءداۋىرىن زەرتتەۋ ارقىلى قىرعىز بەن قازاقتىڭ جوعىن جوقتاپ, مۇڭىن مۇڭداپ جۇرگەن قازاقستان ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ كوررەسپوندەنت-مۇشەسى, حالىقارالىق ايت­ماتوۆ اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور ديحان قامزابەك ۇلى باۋىرىمنىڭ ماڭىزدى ەڭبەگى تەك قانا قۇرمەتكە لايىق دەپ سانايمىن. ابدىلداجان اقماتاليەۆ, قىرعىز رەسپۋبيكاسى ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى, حالىقارالىق ايتماتوۆ اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى  بىشكەك