قادىر مىرزا ءالى
قازاق ادەبيەتى مەن ونەرى ورنى تولماس اۋىر قازاعا دۋشار بولدى. 22 قاڭتاردا 76 جاسقا تولعان شاعىندا اسا كورنەكتى قازاق اقىنى, قازاقستاننىڭ حالىق جازۋشىسى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى قادىر مىرزا ءالى اۋىر ناۋقاستان دۇنيە سالدى. قادىر مىرزا ءالى 1935 جىلى 5 قاڭتاردا باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ جىمپيتى كەنتىندە تۋعان. 1958 جىلى قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ فيلولوگيا فاكۋلتەتىن بىتىرگەن سوڭ ەڭبەك جولىن سول كەزدە جاڭادان اشىلعان «بالدىرعان» جۋرنالىندا باستاعان. 1962-1965 جىلدارى «جۇلدىز» جۋرنالىندا پوەزيا جانە سىن ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, جاۋاپتى حاتشى, باس رەداكتوردىڭ ورىنباسارى, 1968-1973 جىلدارى «جازۋشى» باسپاسىندا پوەزيا ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, قازاقستان جازۋشىلار وداعىندا پوەزيا سەكتسياسىنىڭ كەڭەسشىسى قىزمەتتەرىن اتقارعان. 1993 جىلدان باستاپ ءبىراز ۋاقىت «بالاۋسا» باسپاسىنىڭ ديرەكتورى, 1985-1994 جىلدار ارالىعىندا قازاق كسر جوعارعى كەڭەسىنىڭ ەكى دۇركىن ء(حى, ءحىى شاقىرىلىمدارىنىڭ) دەپۋتاتى بولدى. قادىر مىرزا ءالى ءبىزدىڭ داۋىرىمىزدەگى الەمدىك ارەناعا شىققان قازاق پوەزياسىنىڭ كوكجيەگىن كەڭەيتىپ, مازمۇنىن ساپالاندىرۋعا, كوركەمدىك دەڭگەيىن بيىكتەتىپ, مارتەبەسىن كوتەرۋگە ايرىقشا ەڭبەك سىڭىرگەن, «قازاقتىڭ قادىرى» دەپ تانىلىپ, حالقى ارداقتاعان بىرەگەي تۇلعا, ەرەكشە دارىن يەسى ەدى. ونىڭ تۇڭعىش تۋىندىسى 1954 جىلى «پيونەر» جۋرنالىندا جاريالانعان. سودان بەرگى ۋاقىت ىشىندە «كوكتەم», «دانىشپان», «وي ورمانى», «دالا ديدارى», «بۇلبۇل باعى», «اق وتاۋ», «كۇمىس قوڭىراۋ», «دومبىرا», «كەش», «جەرۇيىق», «قورامساق», «كوكپار», «قىزىل كىتاپ», «الاقان», «ساز سيقىرى», «كۇندەر-اي», ت.ب., ۇزىن سانى قىرىقتان اسا كىتاپتارى, تاڭدامالى شىعارمالارىنىڭ بەس تومدىعى, 2001 جىلى ون بەس تومدىعى جارىق كورگەن. ەكى جۇزگە جۋىق ءان ماتىندەرىن جازعان. اقىننىڭ بىرنەشە پەساسى ساحنادا قويىلعان. قادىر مىرزا ءالى جاسوسپىرىمدەرگە ارنالعان ولەڭ, جاڭىلتپاش, جۇمباق, مىسالداردان تۇراتىن ونداعان جيناق بەرىپ, بالالار ادەبيەتىن دامىتۋعا دا ۇلكەن ۇلەس قوسقان, ولەڭدەرى الەمنىڭ كوپتەگەن تىلدەرىنە اۋدارىلعان, ءوزى دە رۋمي, گەينە, گيۋگو, لەرمونتوۆ, ەسەنين, گامزاتوۆ, مەجەلايتيس, پەتەفيدىڭ جىرلارىن قازاق تىلىنە ءساتتى تارجىمالاعان كوركەم ءسوزدىڭ حاس شەبەرى ەدى. ول كەزىندە تاۋەلسىز قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ العاشقى ءانۇرانىنىڭ جاڭا ءماتىنىن جازعان اۆتورلارىنىڭ ءبىرى بولدى. كورنەكتى اقىنعا 1966 جىلى «وي ورمانى» جيناعى ءۇشىن قازاقستان لەنين كومسومولى سىيلىعى, 1980 جىلى «جەرۇيىق» جىر كىتابى ءۇشىن قازاق كسر مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى اتاعى بەرىلدى. ول 2001 جىلى تاۋەلسىز «تارلان» سىيلىعىن يەلەندى. قادىر مىرزا ءالى «ءى دارەجەلى دوستىق» جانە «پاراسات» وردەندەرىنىڭ يەگەرى. اقىننىڭ وزىق ۇلگىلى تۋىندىلارى قازاق ادەبيەتىنىڭ التىن قورىن بايىتقان جاۋھارلار قاتارىنان ورىن الىپ, بولاشاقتا دا ۇلتىمىزدىڭ رۋحاني قازىناسىنا اينالا بەرمەك. قارا ورمان قازاق جۇرتى كورنەكتى اقىن, اسىل ازامات, قابىرعالى قايراتكەر, تۇعىرلى تالانت قادىر مىرزا ءالى سەكىلدى اياۋلى پەرزەنتىنىڭ اسىل بەينەسىن جۇرەگىندە ماڭگىلىككە ساقتايدى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى.حالىقتىڭ قادىرى ەدى
جاسىم توقسانعا تىرەلگەندە ارتىڭداعى ىنىلەرىڭ ومىردەن كەتىپ جاتسا, ولارعا جوقتاۋ جازۋ قيىن ەكەن. جاستاردىڭ ومىردەن وزعانىنا ءوزىڭ كىنالىدەي كۇي كەشەسىڭ. جەر باسىپ, ءتىرى جۇرگەن سوڭ ولاردى جوقتاماسقا دا امال جوق. بۇرىن زەينوللا قابدولوۆ, اقسەلەۋ سەيدىمبەكوۆ, يۆان ششەگوليحين, جۇماعالي ىسماعۇلوۆ, وتەجان نۇرعاليەۆ ىنىلەرىمنىڭ قازاسىنا قينالا وتىرىپ كوڭىل ايتقان ەدىم. كەشە عانا سۇيىكتى ىنىلەرىمنىڭ ءبىرى نەمات كەلىمبەتوۆتىڭ قىرقىن وتكىزگەندە: «اجال-مەرگەن ءوزىنىڭ ءۇنسىز مىلتىعىمەن جيىرماسىنشى عاسىردىڭ العاشقى جارتىسىندا تۋعانداردى اياۋسىز اتىپ جاتىر. بۇگىن بار ادام, ەرتەڭ جوق...» دەگەن ەدىم. بۇگىن قيماس باۋىرىم قادىر مىرزا ءالىنىڭ قايتىس بولعانىن ەستىگەندە, جاماندىق شاقىرعانداي, سول ءسوزدى بەكەر ايتقان ەكەنمىن, ايتپاسام قىمباتتى قادىرىم قاسىمىزدا بولار ما ەدى دەپ ويلادىم. داتكە قۋات قوي! سول ساتتە سەنىڭ اۋرۋحانادا جاتقانىڭدى بىلگەنىم جوق, قادىر باۋىرىم. قازاقتا اتاقتى اقىندار كوپ. بىراق اتاقتىلاردىڭ ءبارى بىردەي ارداقتى بولا بەرمەيدى. سەن سول ەڭ ارداقتى اقىندارىمىزدىڭ ءبىرى ەدىڭ, قادىرجان. اقىنداردىڭ ءبارى بىردەي وي تولعايدى. بىراق ويشىل اقىنداردىڭ ءبارى بىردەي فيلوسوف بولا بەرمەيدى. سەن ويلاماعان ويىڭ, وقىماعان كىتابىڭ جوق, ەندىگى ەڭ فيلوسوف اقىنداردىڭ بىرەگەيى ەدىڭ. سەنىڭ فيلوسوفيالىق تولعامدارىڭ قازاق حالقىنىڭ اقىل مەن وي-قازىناسىن ودان ءارى تولىقتىرا ءتۇستى. وزگە ەڭبەكتەرىڭدى ايتپاعاننىڭ وزىندە, سەنىڭ ءوز ويىڭنان تۋعان ماقال, ماتەل, افوريزمدەرىڭ ۇشان-تەڭىز عوي! كۇنى كەشە «الماتى اقشامى» گازەتىندە ۇزدىكسىز باسىلىپ كەلە جاتقان سۋ جاڭا افوريزمدەرىڭدى وقىپ, شىن ريزا بولىپ, قۋاناتىن ەدىك. «قادىر اقىن ايتقانداي» دەگەن ءسوز حالىقتىڭ اۋزىنان تۇسپەيتىن. سەنىڭ مىسقىلىڭ دا ءمىردىڭ وعىنداي ەدى... ادام بويىنداعى كەمشىلىكتەردى مىنەگەندە كەرى كەتكەن كەنەۋسىزدەردىڭ توبەسىنەن جاي تۇسىرەتىنسىڭ. سەن توقشىل ەمەس, كوپشىل ەدىڭ. ۇيىرسەك ەمەس, ۇيىمشىل ەدىڭ. سەن ەشكىمنىڭ ايتقانىنا كونىپ, ايداعانىنا جۇرمەدىڭ. ءوزىڭە عانا ءتان, ازاماتتىق ءادىل جولمەن ءجۇردىڭ. سەن سونشاما كىشىپەيىل ەدىڭ. اقىنمىن دەپ اسقاقتاماي, جۇرتتىڭ بارىمەن قويان-قولتىق ارالاسىپ كەتەتىنسىڭ. سەنىمەن سالەمدەسۋدىڭ ءوزى ءبىر عانيبەت بولاتىن. اق كوڭىل, ادال پەيىلمەن ك ۇلىمدەي كەلىپ قۇشاقتاسا كەتكەنىڭدە مەرەيىمىز ءوسىپ, ءماز بولىپ قالاتىنبىز. سەنىڭ ءتانىڭ ولگەنمەن, رۋحىڭ ەشقاشان دا وشپەيدى, باۋىرىم. سەنىڭ رۋحىڭ اسىل ولەڭدەرىڭدە, ءماتىنىن سەن جازعان اندەردە قالدى. راديو تاڭەرتەڭ, تۇستە, كەشكە قازاق اندەرىن بەرگەندە ساڭقىلداپ سەنىڭ اتىڭ اتالادى. سول ولەڭ-اندەر ارقىلى قازاق دالاسىن شارلاپ جۇرەسىڭ. ءان سوزىنە اينالعان سەنىڭ رۋحىڭ جاستارعا – جىگەر, قارتتارعا قايرات بەرەدى. وزگەسىن ايتپاعاندا جالعىز «اتامەكەنىڭدى» (مۋزىكاسىن جازعان ەسكەندىر حاسانعاليەۆ) عانا ايتايىقشى. قايدا جۇرسەم اتامەكەن, كوكەيىمدە جاتادى ەكەن. كۇننىڭ ءوزى قيماي ونى ۇياسىنا باتادى ەكەن, – دەدىڭ سەن. راس ايتتىڭ, ءدال ايتتىڭ! سول اتامەكەنىڭنىڭ ماڭگىلىك تۇرعىنى بولىپ قالاسىڭ سەن! قوش, باۋىرىم! ءبىز سەنىڭ تانىڭمەن عانا قوشتاسامىز. جانىڭ جادىمىزدا بولادى, رۋحىڭ توبەمىزدە جۇرەدى. ءازىلحان نۇرشايىقوۆ.قوش, قيماس دوسىم
قارالى حابار قاي ۋاقىتتا دا كوڭىلىڭدى بوساتىپ, كوزىڭە جاس ۇيىرەدى. ءبىر جىلى تۋعان ءتول ەدىك, ءۇش اي ۇلكەندىگىڭدى ايتىپ: «مەن ساعان اعامىن» دەيتىن ەڭ قۋانىپ. مەن دە سول اعالىعىڭا ءبىر ءتۇرلى قۋاناتىن ەم. سەنىڭ اقىلىڭ دا, تالانتىڭ دا مەنىكىنەن گورى كوپ ەدى. سوندىقتان دا مەن سەنىڭ اعالىعىڭدى ارداق تۇتاتىن ەم. ءسوز كەزەگى الدىمەن ساعان تيەتىن. مەن ساعان باسىمدى يەتىنمىن. ادەبيەتكە بەرىلەتىن اتاق-ابىرويلاردى دا سەن الدىمەن الدىڭ. ءبىرىنشى قۇتتىقتاۋشىڭ بولعانىمدى وزىمە باق كورەتىن ەم. اسىل, ارداقتى دوسىم, قۇرداسىم قادىر! سەن ەشقاشان ءولمەيسىڭ. سەنىڭ ماڭگى جاسايتىن اسىل جىرلارىڭ سەنى ارمان بيىگىنە قاراي ۇشىرادى دا وتىرادى. سەنىڭ اقىن ىنىلەرىڭ, قۇرداستارىڭ سەنىڭ اقىندىقتاعى ۇلىلىعىڭدى ارقاشان سىيلايدى. سەنى سۇيىكتى اعام دەيدى كىشىلەر. قۇرداستارىڭ تۇلپار اقىن دەپ ارداقتايدى. اتتەڭ, اسىل ويلى, پاراساتتى ۇلى ساپار تىم ەرتەرەك ءۇزىلدى. ءومىر ساپارىڭ دا ءوزىڭنىڭ ۇلى جىر ساپارىڭمەن بىرىگىپ, سەنى ماڭگىلىكتىڭ شىڭىنا شىعارعانىن ءبىز وزىمىزگە ماقتان تۇتامىز. سەنىمەن قاناتتاس, قالامداس بولعانىمدى مارتەبە كورەم مەن. قوش, قازاق جىرىنىڭ ۇلى اقىنى دەيدى ءوزىڭنىڭ تۇماشىڭ جىلاپ تۇرىپ. قوش, مەنىڭ ءبىر تۋعان دوسىم, قۇرداسىم, اسىل قادەكەم. تۇمانباي مولداعاليەۆ.ەلىن ەسەڭگىرەتىپ كەتكەن ەسىل اقىن
ارامىزدان قادىر مىرزاليەۆ ءوتتى. التى جاسار بالامىزدان ازۋى وپىرىلعان قاريامىزعا دەيىن ۇيىپ تىڭدايتىن ۇلى اقىنىمىز كەتتى. ءىستىڭ قاسىندا, جۇمىس ۇستەلىنىڭ باسىندا باقيعا باز كەشتى. ارتىندا اياقتالماعان شارۋالارى قالدى. ويىندا ورىندالماعان ارماندارى كوپ ەدى. مەرگەننىڭ وعىنداي ءدال تيەتىن تالاي تاپقىر سوزدەرى ايتىلمادى. بۇل قازا قابىرعامىزعا قاتتى باتتى. قازاق جىرىنا قاق جۇرەكتەن وق ءتيدى. تۇندەر بويى جىلتىرايتىن شىعارماشىلىقتىڭ تال شىراعى جالپ ەتىپ ءسوندى. بۇل حابار ەستىلگەندە ۇلكەن-كىشىمىز تۇگەل ەسەڭگىرەپ قالدىق. اسقاقتاتىپ انگە قوساتىن اتامەكەنىمىز تەگىس تەبىرەندى. قازاق ادەبيەتىندە قادىر يەلەنىپ وتىرعان قاسيەتتى تاقتىڭ تىم بيىك ەكەندىگىن انىق تۇسىندىك. ونىڭ اۋزىنان قاپىسىز سومدالىپ شىققان ءاربىر تىركەس ءوز ورنىنا مىق شەگەدەي مىعىم قادالىپتى. ەندى ەشكىم تاپجىلتا المايدى. اتىن ماڭگىلىككە قالدىردى دەگەن وسى بولادى. قوش, قوش, اسىل دوس! ءابىش كەكىلباي ۇلى.جۇرەكتىڭ ءسوزىن سويلەيتىن
و, جالعان دۇنيە-اي, اققان جۇلدىزداي قادىر اعام دا ءوتتى بۇل ءومىردەن. كوڭىلگە جۇبانىش ەتەرىمىز – ارتىنا قالدىرعان جىر مۇراسى. قادىر اقىن نە جازسا دا جۇرەكتىڭ ءسوزىن سويلەيتىن. ءتىپتى كوڭىلىڭدى قيماي, ءوتىنىشىڭدى جەرگە تاستاماي, ياعني تاپسىرىسپەن جازعان ولەڭدەرى دە جۇتىنىپ تۇراتىن ەدى. بۇل سوزىمە مىسالدى الىستان ىزدەمەي-اق, «اتامەكەن» ءانى تۋرالى عانا ايتايىقشى دەسەم, سوناۋ 70-جىلدارى قازاق سسر-ءىنىڭ 50 جىلدىعى اتالىپ وتەتىن بولدى. سوعان وراي, الماتىعا ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن جۇرت جينالاتىنىن دا ەستىگەنبىز. وسى جايت ماعان دا وي سالدى. ەلگە-جەرگە دەگەن ساعىنىشىڭدى پاش ەتەتىن ءبىر ادەمى ءان تۋدىرىپ, سونى وسى جيىندا ورىنداسام دەپ ارماندادىڭ. جۇرەگىمدى جارىپ شىققان ءاننىڭ اۋەنى دە توگىلە جونەلەتىندەي. ەندى بۇل انگە تاماشا ءسوز جازىلسا, قاتىپ-اق كەتەتىن ءتارىزدى. سودان قادىر اعاما تەلەفون شالىپ, ءمان-جايدى ايتىپ ەدىم, «ەلگە-جەرگە دەگەن ساعىنىش دەيسىڭ بە؟» – دەپ ءسوزىمدى قايتالاي پىسىقتاپ العان ول ودان ءارى اڭگىمەنى سوزبادى. كەلىسكەن راي تانىتتى. ۋاقىتىن بەلگىلەۋ كەرەك ەدى, كوپكە سوزىپ جىبەرمەسە جارادى دەپ كوڭىلىم كۇپتى بولىپ مەن ءجۇرمىن. جوق, ول بەرگەن ۋادەسىندە تۇردى. ارادا ەكى كۇن وتكەندە ءاننىڭ ءسوزىن قولىما تيگىزدى. جاڭا ءاندى, «اتامەكەندى» جۇرتشىلىق وتە جاقسى ىقىلاسپەن قارسى الدى. كوپ ۇزاماي شۆەتسياعا جولىمىز تۇسكەن. سول كەزدە وسى «اتامەكەندى» ورىنداعان ەدىم. مىنە, عاجاپ, ءبىر كەزدە بالا-شاعاسىن ەرتىپ, ەكى-ءۇش قازاق وتباسى ساحناعا كوتەرىلسىن. كوزدەرى بۇلاۋداي. ەلدى ساعىندىق, مىنا ءان سول ساعىنىشتى وياتتى, دەيدى الگى قانداستارىمىز. سوندا مەن بۇل ءاننىڭ ومىرشەڭ بولاتىنىن سەزگەن ەدىم. سودان بەرى ارادا 40 جىلدان استام ۋاقىت ءوتتى. بۇل كۇندە «اتامەكەن» اۋىزدان تۇسپەيتىن انگە اينالدى. قادىر اعام سوعان قاتتى قۋاناتىن. قادىر اعا ەكەۋمىزدىڭ وداعىمىزدان بۇدان باسقا دا بىرنەشە ءان تۋدى. وتكەن جىلى اعامىزدىڭ 75 جىلدىق تويىندا مەن «اتامەكەنگە» قوسا «كۇلكى قىمبات ومىردە» دەگەن ءانىمىزدى ايتتىم. بۇعان دا قادەكەڭ ءماز بوپ قالعان بولاتىن. ءان دەمەكشى, سوناۋ جىلدارى ەلىمىز ميلليارد پۇت استىق تاپسىرعان كەزدەرى قادىر اعا ەكەۋمىز «ميلليارد» دەگەن ءان جازعانىمىز بار. بۇل ءان قازاق راديوسىنىڭ قورىندا ساقتاۋلى. ەندى سول اياۋلى اعامىزدىڭ قايتپاس ساپارعا اتتانعانىن ەستىپ, كوڭىلىم سەنبەي وتىر. بىراق اللانىڭ امىرىنە نە شارا, جانى ءجانناتتا بولسىن دەيمىز. ەسكەندىر حاسانعاليەۆ, قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى.قايىرىلىپ ءبىر قارايسىز با, قاداعا؟!
«وي ورمانى» جارىققا شىققاندا مەن ون بەس جاستا ەدىم. ول لەنين مەن پارتياعا قۇلشىلىق جاساپ, كولحوز-سوۆحوزدىڭ ماڭايىنان ۇزاي الماي, حالىقتان قارا ۇزگەن قازاقتىڭ قارا ولەڭىن وسى جاپىراقتاي جيناعىمەن حان تاعىنا قايتا وتىرعىزىپ, الەمدىك پوەزيامەن تىزە قاعىستىرىپ ەدى. ونىڭ ءاربىر جىر كىتابى قازاق پوەزياسىنا توڭكەرىس جاساپ, ۇلتتىق كوركەم ويىمىزدىڭ كوش-كەرۋەنىن كوك تاڭىرىنە قاراي تۇزەپ وتىردى. ۇلتتىق رۋح اتاۋلىعا اتا جاۋىنداي قاراعان كەڭەس وكىمەتى كەزىنىڭ وزىندە-اق ول جەرى – جاۋدا, باسى داۋدا قالعان قازاقتىڭ وزەك ورتەر ءسوزىن ايتىپ, ۇلتتىق اقىنعا اينالدى! قادىر مىرزا ءالى پۋشكين سىندى ۇلى مارتەبەلى پوەزيانىڭ پايعامبارلىق ميسسياسىن اتقارىپ كەتكەن اقىن بولدى! ادامزات تاريحىندا مۇنداي اقىندار ساۋساقپەن سانارلىقتاي عانا. قازاقتىڭ جىرىن اباي مەن قاسىمنان كەيىن تەزگە سالعان تەگەۋرىندى تۇلعا ءفانيدەن باقيعا كەتىپ بارادى! ءوزى قازاقتىڭ ۇلتتىق ەپوسىنان جارالىپ, ۇلتىن ۇلى ەپوسقا اينالدىرعان اقىن كەتىپ بارادى... قاداعا, سوڭىڭىزعا قايىرىلىپ ءبىر قارايسىز با, ءسىزدى بەتكە الىپ, تولقىن-تولقىن, ءوزىڭىزدەي ءور دە كەمەل, تالانتتى بۋىن, قاناتتى ۇرپاق كەلە جاتىر! قادىر سىندى ۇلى بار قازاقتىڭ, قازاعىنداي حالقى بار قاداعانىڭ دا ارمانى بار ما. اسپاندا – اللا, جەردە – الاش – ماڭگىلىك! حوش, قاداعا! سەرىك اقسۇڭقار ۇلى. قاراعاندى.قازاق باردا سەن بارسىڭ
قادىر مىرزا ءالى... ول سوناۋ الپىسىنشى جىلدارى قالىڭ قازاقتى وزىنە جالت قاراتقان بىرەگەي تۇلعالاردىڭ سويىنان ەدى. اپىر-اي, بۇل سۇم اجال كىمدى جالماماعان, ەندى, مىنە, ودان دا ايىرىلىپ قالدىق. قان جىلايمىز. قاقىراپ سوگىلەمىز. ونىڭ ورنى ايرىقشا بولاتىن. ءويتكەنى, ول قازاق ولەڭىندە سونى سوقپاق سالعان, رەفورما جاساعان اقىن. مۇنى ەشكىم دە جوققا شىعارا المايدى. ءبىز, ادەتتە, قايتىس بولعان اقىن-جازۋشىلار جونىندە ايتقاندا, نەسىن جاسىرامىز, ارۋاعى ريزا بولسىن دەپ كەيدە ماقتاۋىن اسىرىپ جىبەرەتىنىمىز بار. الايدا, قانشا ايتساڭ دا ماقتاۋىن جەتكىزە المايتىن دا تۇلعالار بولادى. ولار وتە از. سول ازدىڭ ءبىرى قادىر مىرزا ءالى ەدى. ول ادەبيەتكە قايتالانبايتىن قۇبىلىس بولىپ كەلدى, قايتالانبايتىن قۇبىلىس بولىپ قالدى. بىزدە اڭگىمە كوپ جازعاندا ەمەس, اڭگىمە ساز جازعاندا دەگەن تۇسىنىك بار. دۇرىس-اق دەيىك. بىراق از جازعاننىڭ ءبارى اباي مەن ماعجان ەمەس قوي, ال قادىر اقىن عۇمىر بويى قالامىن ءبىر دە سۋىتپاي, شىعارماشىلىقتىڭ بار ازابى مەن مەحناتىن ارقالاپ ەڭبەك ەتتى. ارعى-بەرگى اقىنداردىڭ ىشىندە قادىر مىرزا الىدەي كول-كوسىر, مول مۇرا قالدىرعان ەشكىم جوق. ەشكىم! تاعى دا ول ەڭبەكتەردىڭ دەنى ۇلتتىق قۇندىلىقتار! ول شىعارماشىلىققا بويىنداعى بار قۋاتىن سىعىپ بەرگەن جان. سول شىعارماشىلىق ءۇشىن ءتىپتى قىزمەت تە قۋعان جوق. ايتپەسە, ۇلان-عايىر ءىلىم-ءبىلىمى بار, كىسىلىك مىنەزى دە, پاراسات پايىمى دا مول قادەكەڭ قانداي ءبىر قىزمەتتى دە شىرق ۇيىرەر ەدى عوي. بىراق ول وعان بارعان جوق. مەنىڭ ءومىرىم تەك ادەبيەت دەپ ءبىلدى. ءوزىمىز كۇندەلىكتى كۋا بولىپ جۇرگەنىمىزدەي, قادىردىڭ ولەڭدەرى دە, تاپقىر ءسوزدەرى دە ونداعان جىلدار بويى قالىڭ قازاقتىڭ اۋزىندا ءجۇر. اقىن ءۇشىن بۇدان وتكەن مەرەي, بۇدان وتكەن مارتەبە بولا ما؟! قازاق باردا قادىر بار! تەمىرحان مەدەتبەك.ءوزى ءبىر الەم ەدى
«قاداعامىز حال ۇستىندە» دەگەننەن-اق جاراتقان يەمىزگە جالبارىنعانداي بولىپ ەدىك. بولمادى. توتەلەپ كەلگەن سۇم اجال ءبارىبىر قويمادى... بۇل ءفاني جالعاننان قادىر مىرزا ءالى دە وتە شىقتى. قازاق اسپانىنان تاعى ءبىر جارىق جۇلدىز اعىپ ءتۇستى. جۇلدىز بولعاندا قانداي دەسەڭشى, كوز قارىقتىرىپ جارقىراعان جارىعىنىڭ ءوزى. جەكە ءوزى ءبىر الەم ەدى. ۇلتتىق رۋحانياتىمىزدىڭ ءبىر ۇستىنى ەدى. سول مىقتى تىرەكتىڭ ءبىرى بۇگىن قۇلادى. قادىر الەمىنەن بالا دا, كارى دە, جاس تا, جاسامىس تا وزىنە كەرەگىن تاباتىن, رۋحاني قۋات الاتىن, سۋسىندايتىن. سول كوركەم الەمنىڭ كۇنى ءسوندى, ءوزى قالدى. ەندى كوڭىلگە سول مەدەت. ساۋىتبەك دوسىم اۆتورلىق انتولوگياسىندا «قازاقتىڭ قادىرىن ءبىلۋ ءۇشىن قازاقتىڭ قادىرىن ءبىلۋ كەرەك» دەپ جازعانى بار ەدى. سول ءسوز – ءسوز. «جاس ۇلعايعان سايىن ادام سوڭىنداعى ىنىلەرىن ساعىنا بەرەدى ەكەن, حابارلاسىپ تۇرساڭدارشى» دەپ اعالىق بازىناسىن ايتۋشى ەدى. قادەكەممەن ءبىراز ساپارلاس بولدىق, ءبىراز جەردى ارالادىق. جولساپاردا استە ادامدى جالىقتىرمايتىن, اڭگىمەسى مەن ءازىل-قالجىڭى تاۋسىلمايتىن, ءبۇگىنگى اڭگىمەسىن ەرتەڭ قايتالامايتىن قادەكەممەن بىلتىرعى جىلدارى التايعا بارۋدىڭ دا ءساتى ءتۇستى. «قازاقتىڭ قادىرى كەلە جاتىر» دەگەن سوڭ وبلىس باسشىسى بەردىبەك ءوزى باس بولىپ قارسى الىپ, بار جاعدايدى جاساتىپ قويىپتى. سودان قاداعامىز ەل مەن جەردى ارمانسىز ارالاعانى بار. التايدىڭ تامىلجىعان تابيعاتىنا ءتانتى بولىپ, اعايىننىڭ قوشەمەتىنە ريزا بولىپ قايتقان. شىعىس ەلىمەن قوشتاسىپ تۇرىپ سوندا قادەكەم: «مەن ەگەر مىناۋ شولاق فانيدە التايدى كورمەي وتسەم, وكىنىشتىڭ كوكەسى سول بولار ەدى», دەپ كۇرسىنىپ ەدى. ءفاني جالعان, قاداعا, ءوزىڭىز ايتقانداي, شىنىندا دا شولاق ەكەن. وعان ءوزىڭىزدەن ايىرىلىپ, اڭىراپ, سوڭىڭىزدا قالعان مىنا ءبىز تاعى يلانىپ وتىرمىز. اتىڭىز كوزىڭىزدىڭ تىرىسىندە اڭىزعا اينالىپ, اقىندىعىڭىز ەل-جۇرتتىڭ اۋزىندا ءجۇرۋشى ەدى. قازاقتىڭ قايسىبىر توي-تومالاعى ءسىزدىڭ ولەڭدەرىڭىزگە سوقپاي, سىزدەن تسيتاتا الماي وتپەۋشى ەدى. ءسىز وسىلايشا وزىڭىزگە ءوزىڭىز تۋعان حالقىڭىزدىڭ جۇرەگىندە مونۋمەنت ورناتىپ كەتكەن باقىتتى جانسىز. ەندەشە, قازاق ءتىرى تۇرعاندا قادىر مىرزا ءالىنىڭ اتى وشپەك ەمەس. باقۇل بولىڭىز, نۇرىڭىز پەيىشتە شالقىسىن, ءاز-اعا! الىبەك اسقاروۆ.كەتتى اقىن, ءمىنىپ الىپ, كەلمەستىڭ كەمەسىنە...
قازاقتىڭ تاعى ءبىر الىبى كەلمەستىڭ كەمەسىنە ءمىنىپ, ماڭگىلىك ساپارعا اتتاندى. قازاق ادەبيەتىنىڭ ءبىر الىپ بايتەرەگى قۇلادى. ءيا, ول ءبىر عانا اق جايىقتىڭ ەمەس, تۇتاس قازاق ەلىنىڭ قادىرى, ۇلى اقىنى ەدى. كۇنى كەشە ارامىزدا جۇرگەن اياۋلى اعامىز, ارقالى اقىنىمىز تۋرالى وتكەن شاقپەن ءسوز قوزعاۋ قانداي اۋىر دەسەڭىزشى. قادىر اعامىز وتكەن كۇزدە 75 جىلدىق مەرەيتويى اياسىندا تۋعان جەرگە تابان تىرەپ, جاستىق شاعى وتكەن جەرلەردى ارالاپ, ەلمەن كەزدەسىپ, ءۇش كۇن بويى حالىقتىڭ قوشەمەتىنە بولەنىپ, قيماستىقپەن ۇشاق بورتىنا كوتەرىلگەن ەدى. بۇيىرسا, ءالى تالاي مەرەيتويىڭىزدىڭ باسى-قاسىندا بولامىز, حالىقتى ساعىندىرماي, اراعا جىل سالماي كەلىپ تۇرىڭىز دەپ قول بۇلعاپ قالعان ەدىك. «ءومىر وزىمەن-ءوزى وسىلاي وتە بەرەدى, جىگىتتەر! وكىنىشتىسى, ءوتكىنشى وسى ومىردەگى بۇگىنگىدەي قيماس ءساتتەردىڭ ءوتىپ بارا جاتقانىنا قينالامىن», دەپ مۇڭايىپ ەدىڭىز. سول ساپاردىڭ سوڭعى بولارىن كىم بىلگەن؟! بۇل اپتا قادىر مىرزا ءالىسىز باستالدى. وقىرماننىڭ جۇرەگىنە جەتىپ, كوكىرەك تۇپكىرىندە ماڭگىلىك قالاتىن قادىر اعانىڭ ولەڭدەرى ەندى تۋمايدى. «شىن سىيلانا بىلمەگەن, شىن قينالا بىلمەيدى» دەگەن ءسوز بار. قادىر ءار قازاقتىڭ تورىندە تۇرىپ, سىيلانۋمەن قاتار تىرشىلىكتىڭ سان ءتۇرلى قالتارىستارىنا ءۇڭىلىپ, حالقىمەن بىرگە ءومىر ءسۇرىپ, كەمشىن تۇستارىنا دەيىن كوزدەن تاسا ەتپەي, قينالا دا ءبىلدى. سونى جۇرەگىنىڭ قانىنا وراپ, سىرتىنا شىعارا دا ءبىلدى. جازام دەگەنىن ەلىنە جەتكىزدى. ايتام دەگەنىن ايتتى. ونىڭ قىسقا ناقىل سوزدەرىنە دەيىن حالىق جۇرەگىنە جول تاپتى. «كۇلەتىن جەردە كۇلگەن ءجون. نە ىستەۋدى دۇرىس بىلگەن ءجون, تۇنەرىپ تىرلىك كەشكەنشە, جارقىلداپ ولە بىلگەن ءجون», – دەپ اقىننىڭ ءوزى جىرلاعانىنداي, قادىر ءومىردەن الماستاي جارقىلداپ ءوتتى. ارتىنا حالقىنا تالاي عاسىرلار بويى ازىق بولار مول مۇراسىن قالدىرىپ كەتتى. ءومىر بويى ولەڭ دەپ ەڭبەك ەتىپ, بەينەتىن دە, زەينەتىن دە كورسەتكەن, قازاقتىڭ قادىرىنا اينالعان ءبىرتۋار اقىننىڭ ەكىنشى ءومىرى باستالدى. «جىلايتىنى تۋاردا – جاماندار بار قينايتىن, جىلايتىنى ولەردە – جاقسىلار بار قيمايتىن», – دەگەن قادىر اسەم ساتتەرمەن, ءومىر بويى قالامىنا ارقاۋ بولعان قازاق حالقىمەن قيماي قوشتاسىپ بارادى. قوش, قادىر اعا! توپىراعىڭ تورقا, جانىڭ ءجانناتتا بولسىن! باقتىقوجا ىزمۇحامبەتوۆ, باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ اكىمى.