ەلباسى مانيفەسى: بەيبىت ومىرگە ۇندەۋ
ەلباسىنىڭ كەشەگى اقش استاناسى – ۆاشينگتوندا وتكەن يادرولىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى سامميتتە بۇكىل الەمگە بەيبىتشىلىك ۇندەۋىن جاريالاۋى قازاق حالقىنا ۇلكەن تولعانىس الىپ كەلدى. ەلۋ ەلدەن كەلگەن دەلەگاتتار الدىندا جيىننىڭ العى ءسوزى پرەزيدەنتىمىزگە بەرىلگەنى دە كەزدەيسوقتىق ەمەس ەكەنىن ءبىز جاقسى تۇسىندىك. بۇل قۇرمەت – مەملەكەت باسشىسىنىڭ دۇنيەجۇزىلىك ساياسي ارەناداعى زور بەدەلىنىڭ كۋاسى. «الەم. ءححى عاسىر» اتتى مانيفەست – تۇراقتىلىق پەن تىنىشتىققا, بەيبىتشىلىك پەن بىرلىككە باعىتتالعان بايىپتى باستاما. ەلباسى الەمدى شارپىعان ورتكە تەڭ تەرروريزمگە قاتىستى بۇۇ جۇمىسىن جەتىلدىرۋدى, يادرولىق تەحنولوگيالاردى بەيبىت ماقساتتا پايدالانۋداعى ءادىلەتتىلىكتى قالىپتاستىرۋدى, قارۋسىزدانۋ ماسەلەلەرىن قاراستىراتىن باسقوسۋلاردى ءجيى وتكىزۋدى, ماگاتە-ءنىڭ قىزمەتىنە جاڭا پارمەن بەرۋدىڭ قاجەتتىگىن, الەمدىك قاۋىپسىزدىككە باستايتىن باستامالار مەن جۇيەلەردى, وسى باعىتتاعى ۇنقاتىسۋلاردىڭ ءپىشىمىن وزگەرتۋدى ۇسىندى. مانيفەست «ءىلۋلى تۇرعان مىلتىقتىڭ كۇندەردىڭ كۇنى ءبىر اتىلاتىنى» سياقتى, يادرولىق قارۋدىڭ ادامزاتقا ايتەۋىر ءبىر كۇنى زاۋال كەلتىرەتىندىگىنە جانە بۇل قاۋىپتىڭ ءدال قازىرگى تاڭدا قاسىرەتكە اينالۋى ابدەن مۇمكىن ەكەنىنە الەم حالىقتارىنىڭ نازارىن ەرەكشە اۋدارۋىمەن قۇندى. سونىمەن قاتار, ەلباسى الەمدەگى حالىقتىڭ قولىندا 1 ميللياردتان استام اتىس قارۋى بارىن ەسكە سالا وتىرىپ, سول قارۋدىڭ ءشۇرىپپەسى كۇن سايىن باسىلىپ, الەمدە مىڭداعان ادامنىڭ اجال قۇشۋىنا سەبەپ بولىپ جاتقانىن ەسكە سالدى. حالىقارالىق قاتىناستا جانجال تۇتاناتىنداي بولسا, اسكەري قاقتىعىستاردىڭ گەوگرافيالىق اۋقىمى كەڭەيىپ, الەم تاريحىنداعى سوعىستار ەۋروپانىڭ شىعىسىنداعى, افريكانىڭ سولتۇستىگىندەگى, تاياۋ شىعىستاعى سوعىستىڭ ءىس-قيمىلدارىنىڭ تاريحي شەگىنەن اسىپ ءتۇسۋى عاجاپ ەمەستىگىن ايتىپ ءوتتى. حالىقارالىق تەرروريزمنىڭ قاھارىنا ەرەكشە توقتالدى. نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ: «ءولىم سەبەتىن قارۋلاردى عارىش كەڭىستىگىنە, الەمدىك مۇحيتتىڭ بەيتاراپ سۋلارىنىڭ تۇبىنە, اركتيكاعا ورنالاستىرۋعا تىيىم سالاتىن جاھاندىق شەشىم قابىلداعان ءجون. جاپپۇ-دا جاپپاي قىرىپ-جوياتىن قارۋ جاساۋ جانە جەتىلدىرۋ ءۇشىن پايدالانۋعا بولاتىن عىلىمي جاڭالىقتاردىڭ تىركەۋ رەەسترىن قۇرعان ابزال» – دەگەن پىكىرىنەن جاھاندىق پروبلەماعا ازاماتتىق الاڭداۋشىلىعى اڭعارىلادى. ءححى عاسىردا ادامزاتقا ءوزىن ءوزى دەميليتاريزاتسيالاۋ جاعىنا قاراي باتىل قادام جاساۋ كەرەكتىگىن جاريالادى. وسى رەتتە, الەمگە «ءححى عاسىر: سوعىسسىز الەم» اتتى كەڭ اۋقىمدى باعدارلاما قاجەت ەكەندىگىن ەسكەرتىپ: «بۇل جاھاندىق ستراتەگيا ۇلتتىڭ سوعىستار مەن جانجالداردىڭ ۆيرۋسىن جويۋ جونىندەگى ۇيلەسىمدى جانە جاۋاپتى ءىس-ارەكەتتەرىن ايقىنداۋعا ءتيىس. بۇل قۇجاتتا ءۇش باستى قاعيداتتى ناقتى مازمۇنداۋ كەرەك. بىرىنشىدەن, قازىرگى كەزدەگى بىردە-ءبىر سوعىستا جەڭىمپاز بولمايدى... ەكىنشىدەن, جاڭا سوعىستا جاپپاي قىرىپ-جوياتىن قارۋلار – يادرولىق, حيميالىق, بيولوگيالىق جانە عىلىم جەتىستىگى نەگىزىندە ويلاپ تابىلاتىن باسقا دا كەز كەلگەن قارۋ تۇرلەرىن قولدانۋدان قاشىپ قۇتىلۋ مۇمكىن بولمايدى... ۇشىنشىدەن, مەملەكەتتەر اراسىنداعى بارلىق تالاس-تارتىستاردى رەتتەۋ ءۇشىن بەيبىتشىلىك پەن قاۋىپسىزدىككە تەڭ جاۋاپكەرشىلىك, ءوزارا قۇرمەت جانە ىشكى ىسكە ارالاسپاۋ قاعيداتتارىنا بەيىمدەلگەن بەيبىت ۇنقاتىسۋلار مەن سىندارلى كەلىسسوزدەر نەگىز بولۋى كەرەك», – دەپ سارالاپ بەردى. ءۇش باستى قاعيداتتى ناقتى مازمۇنداعان ەلباسى الەمدىك قوعامداستىق ءىس-قيمىلىنىڭ تۇتاستىق الگوريتمدەرىن جۇزەگە اسىرۋدا بەس باعىتتى ۇسىندى. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى عالىمدار ەسەبى بويىنشا جەر وركەنيەتى 15 مىڭنان استام سوعىستى, ءار جىل سايىن ءۇش سوعىستى باسىنان ءوتكەرگەنىنە توقتالىپ, قازىرگى كورىنىستەردى بۇكپەسىز اشىق باياندادى. پرەزيدەنتىمىز ءوز ءسوزىن: «مەنىڭ «الەم. ءححى عاسىر» مانيفەسىم ءححى عاسىردا ءومىر ءسۇرىپ, جۇمىس ىستەۋ كەرەك بولاتىن ءوسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ تاعدىرىنا شىنايى الاڭداۋشىلىقتان تۋىنداپ وتىر. بىزدەر, مەملەكەت باسشىلارى مەن ساياساتكەرلەر, ادامزاتتىڭ بولاشاعى ءۇشىن زور جاۋاپكەرشىلىكتەمىز... مەن الەمدىك ليدەرلەر مەن بۇكىل حالىقارالىق قوعامداستىققا اقىل-پاراساتقا جۇگىنىڭدەر دەگەن تاباندى ءوتىنىشپەن قايىرىلىپ وتىرمىن. ادامزاتتى اجال سەپكەن سوعىس قاتەرىنەن ارقاشان ارىلتۋ ءۇشىن قولىمىزدان كەلگەننىڭ ءبارىن جاساۋىمىز كەرەك», – دەپ تۇيىندەدى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ بۇل قادامى دۇنيەجۇزىندەگى الپاۋىت دەرجاۆالاردىڭ يادرولىق سىناققا موراتوري جاريالاۋىنا قوزعاۋ سالادى دەپ سەنەمىز. بۇۇ-نىڭ باس اسسامبلەياسى مەن قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ رەسمي قۇجاتى دەگەن جوعارى مارتەبەگە يە بولعان نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى جاريالاعان مانيفەست – ۇلتتىق ليدەرلەردىڭ بولاشاق ۇرپاق الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىكتەرىن جانە ءبىر ەكشەگەن, يادرولىق قارۋسىز ءومىر سۇرۋگە شاقىرعان ساياسي ماڭىزى وتە سالماقتى باعدارلامالىق قۇجات. بۇل باستامانىڭ ادامزات تاريحىندا ۇلگى-ونەگە ەكەنى بارىمىزگە ايان. جاھان جۇرتى الاڭداپ وتىرعان وراسان زور قاۋىپتىڭ الدىن الۋداعى ءبىزدىڭ پرەزيدەنتىمىزدىڭ تەگەۋرىندى وي-ورامدارى ونىڭ اقىلىنىڭ تەرەڭدىگى مەن ءبىلىمىنىڭ كەنەندىگىن تاعى دا تانىتتى. بۇگىندە ەلباسى باستاماسى حالىقارالىق دەڭگەيدە ۇلكەن قولداۋعا يە بولۋى – قازاقتىڭ مارقايعانى. الەمدەگى اۋزى دۋالى, اسا ءبىلىمدار دەگەن قوعامتانۋشىلار مەن ساراپشىلار ەلباسىنىڭ تىڭ تۇجىرىمدارى مەن بولاشاق تۋرالى باعدارلارىن, ىقتيمال قاۋىپ-قاتەرلەردىڭ الدىن الۋعا قاتىستى بايلامدارىن كەڭىنەن تالقىلاۋدا. ماسەلەن, كونگونىڭ اتوم ەنەرگياسى جونىندەگى كوميسسيا دەپارتامەنتىنىڭ ديرەكتورى كازادي كابۋيا: «مەنىڭ ويىمشا, يادرولىق قارۋسىز الەمگە قول جەتكىزۋگە بولادى. قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ مانيفەسىن دۇنيەجۇزى ءبىلۋى ءتيىس. جاپونيادا نە بولعانىن بىلەمىز. حيروسيما مەن ناگاساكي ءالى ەسىمىزدە. ءبىز بولاشاقتا بالالارىمىز قانداي الەمدە ءومىر ءسۇرۋ كەرەكتىگىن ويلاۋىمىز قاجەت», نەمەسە قىتاي حالىقارالىق ماسەلەلەردى زەرتتەۋ ينستيتۋتى ءبولىمى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى لي تسىگو: «پرەزيدەنت ن.نازارباەۆ – كورەگەن باسشى. ونىڭ ستراتەگيالىق جوبالارى ناقتى ءارى ۇزاق مەرزىمگە قۇرىلعان. ۆاشينگتونداعى سامميتتە قازاقستان باسشىسى بيىك مىنبەردەن الەمدى بىرلىككە, بەيبىتشىلىككە شاقىراتىن كوپتەگەن ۇسىنىستار مەن ويلار تاستادى. ن.نازارباەۆتىڭ يادرولىق قارۋسىز بەيبىت ومىرگە ۇندەۋىنىڭ بۇۇ ماڭىزدى قۇجاتتار قاتارىنا الىنۋى سونىڭ ناقتى مىسالى. قازاقستان الەمدى بىرلىككە شاقىرىپ, مەملەكەتارالىق تاتۋلىقتى دارىپتەۋدە قۇندى يدەيالار تاستاپ كەلەدى», – دەپ پىكىر ءبىلدىرەدى. تۇيىندەي ايتقاندا, ەلباسىمىز ءححى عاسىردى سوعىسسىز, تىنىش, بەيبىت زامان ەتۋ ءۇشىن الەمدىك دەڭگەيدە قايراتكەرلىك كورسەتىپ, بۇكىل ادامزات بولاشاعى ءۇشىن بەلسەندى جۇمىس جۇرگىزۋدىڭ سارا جولىن ۇسىندى. ءوز مانيفەسىن جاريالاۋ ارقىلى الەمگە جاڭاشا ويلاۋدىڭ ۇلگىسىن بەلگىلەپ بەردى. بۇل – قازاقستان باسشىسىنىڭ الەمدىك ارەنادا جۇرگىزىپ كەلگەن بەيبىتسۇيگىش ساياساتىنىڭ جۇيەلى جالعاسى. وڭالباي اياشەۆ, وڭتۇستىك قازاقستان مەملەكەتتىك پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنىڭ رەكتورى, پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, وبلىستىق ءماسليحاتتىڭ دەپۋتاتى وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىەلىمىزدىڭ ەرتەڭى ءبىزدىڭ قولىمىزدا
«ەلىڭنىڭ ۇلى بولساڭ, ەلىڭە جانىڭ اشىسا, ازاماتتىق نامىسىڭ بولسا, قازاقتىڭ مەملەكەتىن نىعايتىپ, كوركەيۋى جولىندا تەرىڭدى توگىپ ەڭبەك ەت. جەردىڭ دە, ەلدىڭ دە يەسى ەكەنىڭدى ۇمىتپا» ن.ءا.نازارباەۆ كەز كەلگەن ەل ءوزىنىڭ بولاشاعىن وسكەلەڭ ۇرپاعىمەن بايلانىستىرادى. ءار ۇرپاقتىڭ پەشەنەسىنە جازىلعان زامان اعىمى, كەزەڭ تىنىسى بولادى. تاۋەلسىزدىك بۇگىنگى ۇرپاققا, ياعني بىزدەرگە بۇيىرعان باقىت دەپ ويلايمىن. تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ تۇعىرىن ودان ءارى بەكەمدەي ءتۇسۋ, ەلىمىزدىڭ ەرتەڭىن ەڭسەلەندىرە ءتۇسۋ بۇگىنگى جاستاردىڭ, ياعني ءبىزدىڭ قولىمىزدا. بۇگىنگى الدىڭعى تولقىن – اعا بۋىننىڭ ورنىن باسار, ءىزىن جالعاستىرار ارتىندا ءوسىپ كەلە جاتقان جاستار ەكەنى ءسوزسىز. ول ءۇشىن جاستارىمىز ءبىلىمدى ءارى باسەكەگە بارىنشا قابىلەتتى بولۋى, دەنى ساۋ جانە سالاماتتى ءومىر سالتىن ۇستانۋى شارت. بۇل رەتتە, ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ جاستارى دا ەلباسىنىڭ بيىلعى 31 ناۋرىز – 1 ءساۋىر كۇندەرى ۆاشينگتون قالاسىندا وتكەن يادرولىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى IV سامميتتە جاريالاعان انتيادرولىق «الەم. ءححى عاسىر» مانيفەسىمەن تانىسىپ, قىزۋ تالقىلاۋدا. بۇل قۇجات بۇۇ باس اسسامبلەياسى مەن قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ رەسمي مارتەبەسىنە يە بولدى. وسىنىڭ ءوزى ءبىزدىڭ ەلىمىزگە كورسەتىلگەن ۇلكەن قۇرمەت ەكەنى داۋسىز. قازاقستان يادرولىق قارۋدان ءوز ەركىمەن باس تارتقان تۇڭعىش مەملەكەت ەكەنى بەلگىلى. جالپىادامزاتتىق تۇرعىدا قاراعاندا, بۇل تەڭدەسى جوق ەرلىكپەن پارا-پار. «قىرعي-قاباق سوعىس» اياقتالعانىمەن, ونىڭ زارداپتارى ءالى كۇنگە دەيىن سەزىلەدى. ەلباسى الەم ەلدەرىنىڭ كوشباسشىلارىن ءوز ەركىمەن قارۋدان باس تارتۋعا شاقىرۋى تەڭدەسى جوق باستاما بولىپ وتىر. بۇل الەمگە جاڭاشا كوزقاراس, تىڭ ءۇردىس, بەيبىتشىلىكتىڭ قادىرىن تۇسىنۋگە شاقىرۋ بولىپ تابىلادى. ەلباسىنىڭ «الەم. ءححى عاسىر» مانيفەسى – وسى ءىستىڭ جالعاسى. ماعجان جۇماباەۆ «ارىستانداي ايباتتى, جولبارىستاي قايراتتى, قىرانداي كۇشتى قاناتتى, مەن جاستارعا سەنەمىن» دەگەندەي, ءبىز جۇرەگىمىزدە جالىنى, بويىمىزدا كۇش-جىگەرى بار, مىقتى ءارى پاراساتتى ەلىمىزدىڭ ۇلتجاندى ازاماتى بولۋىمىز كەرەك. ەلباسىمىزدىڭ: «ەلىمىزدىڭ كەلەشەگى جاستاردىڭ قولىندا», دەگەن ءسوزى بىزگە ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەيدى. سوندىقتان دا, ءبىز ەلىمىزدىڭ, ەلباسىمىزدىڭ ءۇمىتىن اقتاۋىمىز كەرەك. «قازاقستان-2050» ستراتەگياسى الدىمىزدا تۇرعان ۇلى مۇرات, ۇلكەن ماقسات. ءاربىرىمىز سوعان ۇلەس قوسۋىمىز كەرەك. مىسالى, مەن ساباعىمدى جاقسى وقىپ, سايىستارعا قاتىسىپ, ءجۇلدەلى ورىن الىپ ءجۇرمىن. بولاشاقتا تەلەجۇرگىزۋشى بولىپ, ەلىمنىڭ دامۋىنا بار ۇلەسىمدى قوسقىم كەلەدى. سول سياقتى قازاقستاننىڭ ءاربىر ازاماتى ءوز ەلىنىڭ بولاشاعىنا, وركەندەۋىنە كوپ ۇلەس قوسۋى ءتيىس. مەنىڭ ويىمشا, ءبىزدىڭ ەلىمىز وسىنداي ۇلتجاندى جاستارى ۇرپاعى بار كەزدە بۇدان دا بيىك اسۋلاردى باعىندىرىپ, مارتەبەسى اسقاقتاپ, بيىك بەلەستەرگە جەتەتىنى ءسوزسىز. ەلدىڭ تىرەگى دە, جۇرەگى دە – ۇرپاعى. ويتكەنى, بۇگىنگى ۇرپاق – ەرتەڭگى ەل بولاشاعى, قورعانى. ەلىمىزدىڭ جارقىن بولاشاعى بۇگىنگى العان تاربيە, سىڭىرگەن ءبىلىم, مەڭگەرگەن ونەرىمىزگە تىكەلەي بايلانىستى. وسى ماقساتتا ەلباسىمىز تالانتتى, بىلىمگە قۇشتار جاستاردى «بولاشاق» باعدارلاماسى بويىنشا ەل قازىناسىنان كوپتەگەن قارجى اۋدارىپ, دامىعان ەلدەردە, شەتەلدەردە وقىتىپ, ءبىلىم مەن تاجىريبە الماسۋدا ۇلكەن ىنتىماقتاستىقپەن جۇمىس جاساپ وتىر. ول – تۇسىنە بىلگەن ادامعا ەلىمىزدىڭ بولاشاعىن دايىنداۋ, ەل تىزگىنىن ۇستار پاتريوت تۇلعالار دايىنداۋ. كەز كەلگەن سانالى ۇرپاق ەلدىڭ, ەلباسىمىزدىڭ وزىنە جاساعان قامقورلىعىن سەزىنىپ, ارتقان سەنىمدى اقتاۋ ءۇشىن ايانباي ەڭبەك ەتىپ, ەلدى كوركەيتۋگە بار كۇش-جىگەرىن سالارى ءسوزسىز. مەنىڭ ويىمشا, بىزدەر, جاستار قازىرگى كۇنى دارىندى, پاراساتتى ءارى ءبىلىمدى ازاماتتارمىز. ال بولاشاقتا ەلىمىزدىڭ اتىن تەك بيىكتەردەن كورسەتەتىندەي مارتەبەسىن اسقاقتاتىپ, الەمنىڭ وزىق وتىز ەلىنىڭ قاتارىنا جەتكىزەتىندەي وقىپ, جۇمىس ىستەۋىمىز كەرەك! تاعى قايتالاپ ايتايىن, ەلىمىزدىڭ ەرتەڭى ءبىزدىڭ قولىمىزدا. ارۋجان ءدارىباي, استانا قالاسىنىڭ №82 «دارىن» مامانداندىرىلعان ليتسەيىنىڭ 11-سىنىپ وقۋشىسى