ۇلت جوسپارىنا ساي بەلگىلەنگەن «100 ناقتى قادام» مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ بەس ينستيتۋتتىق رەفورماسىن جۇزەگە اسىرۋعا باعىتتالعان. راسىندا دا, ءوز اتاۋىنان كورىنىپ تۇرعانداي, ونىڭ ارقايسىسى ناقتى دەسە, دەگەندەي. ءار ءتۇيىنى مەن تۇيىرىندە تۇتاستاي كەشەندى تۇردە اتقارىلۋعا ءتيىستى سان سالالى ىستەردىڭ سۇلباسى تۇر.
بۇل جولى ءبىز ەلىمىزدىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسىندە ورەلى وزگەرىستەر جاساۋدى ايقىنداپ بەرگەن 80, 81 جانە 82-قادامدار جونىندە ءسوز قوزعاعاندى ءجون كوردىك. باتىس قازاقستان وبلىستىق دەنساۋلىق ساقتاۋ باسقارماسىنىڭ باسشىسى قاميدوللا يرمەنوۆپەن اڭگىمەمىز وسىنداي باعىتتا ءوربىدى.
– قاميدوللا ءمۇتيعوللا ۇلى, اڭگىمەمىزدىڭ ارتىعى دا, كەمى دە جوق, 80-قادامنان باستاعانىمىز ءجون سەكىلدى. مۇندا مىندەتتى الەۋمەتتىك مەديتسينالىق ساقتاندىرۋدى ەنگىزۋدىڭ قاجەتتىلىگى كورىنىس تاپقان. وڭىردەگى وسى ءىستىڭ جاي-كۇيىنە قاتىستى نە ايتار ەدىڭىز؟
– قانداي سالا, نەمەسە جۇيە بولماسىن ءبىرىنشى كەزەكتە قارجىلىق تۇرعىدان ورنىقتى بولماسا, ىرگەسى شايقالا بەرەدى. سوندىقتان, بەلگىلى ءبىر بۋىندا قارجىلاندىرۋ ماسەلەسىنىڭ تولىق شەشىمىن تابۋى ءىستىڭ ناتيجەسىنە تەك وڭ اسەرىن تيگىزەدى. ەلىمىزدىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنا اتالعان جۇيەنى ەنگىزۋدىڭ قاجەتتىلىگى دە وسىدان تۋىندايدى. ەكىنشىدەن, مۇندا بارلىق ماسەلەنى تەك قارجىعا تىرەي بەرۋدىڭ دە ءجونى جوق پا دەپ قالاسىڭ. بۇلاي دەيتىن سەبەبىم – اركىمنىڭ, ءار ازاماتتىڭ دەنساۋلىعى ەڭ الدىمەن وزگەگە ەمەس, وزىنە قاجەت. مىنە, جاۋاپكەرشىلىكتىڭ كوكەسى وسىندا. ءوز دەنساۋلىعىنا سالعىرت قاراۋ, اۋرۋدىڭ الدىن الۋعا ءمان بەرمەۋ, قانداستارىمىزدىڭ اراسىندا ءجيى كەزدەسەدى. بۇل اعايىندارىمىزدىڭ ءوز دەنساۋلىعىنا دەگەن جاۋاپكەرشىلىگىنىڭ ازدىعىن, ءتىپتى, جوقتىعىن كورسەتەدى.
مىندەتتى مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ وسى جاۋاپكەرشىلىكتى كوتەرۋگە سەپتىگىن تيگىزە الادى دەگەن ويدامىن. وعان جاپپاي كوشۋدىڭ تيىمدىلىگى, پايداسى مەن كومەگى ءدال وسى تۇستا دا ايقىن بايقالادى. ۇشىنشىدەن, جاڭا جۇيەنى ورنىقتىرۋ ارقىلى مەديتسينادا باسەكەگە قابىلەتتى ورتانى قالىپتاستىرۋعا جول اشىلادى. بۇگىنگى كۇنى سالادا باستاپقى مەديتسينالىق-سانيتارلىق كومەكتى ءبىرىنشى كەزەكتە قارجىلاندىرۋعا باسا ءمان بەرىلگەن. بۇل دۇرىس تا. ويتكەنى, تەاتر كيىم ىلگىشتەن باستالسا, مەديتسينا باستاپقى كومەك بەرۋدەن باستالادى. بۇل ورايدا دا ساقتاندىرۋدىڭ تيگىزەر پايداسى مول.
قازىرگى كۇنى وبلىستاعى مەديتسينا ۇيىمدارىندا مىندەتتى مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ جۇيەسىنە كوشۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە. سوعان ساي ونى ەنگىزۋ تۋرالى «جول كارتاسى» جاساقتالدى. قاي ءىستىڭ دە باستاۋ نۇكتەسى بولادى. بۇگىنگى تاڭدا ءبىز ءۇشىن بۇل نۇكتە تۇرعىندار اراسىنداعى تۇسىنىك پەن اقپاراتتاندىرۋ جۇمىستارىنىڭ دەڭگەيىن كوتەرۋ بولىپ وتىر.
– ال جەكەمەنشىك مەديتسينانى دامىتۋ جانە مەديتسينالىق مەكەمەلەرگە كورپوراتيۆتىك باسقارۋدى ەنگىزۋ ماسەلەسىن كورسەتكەن 81-قادامعا قاتىستى نە ايتۋعا بولادى؟
– ءبىز بۇل مىندەتتەردى شەشۋ ءۇشىن, ءبىرىنشى كەزەكتە, وبلىستاعى مەديتسينالىق ۇيىمدارعا شارۋاشىلىق جۇرگىزۋ قۇقىعى (شجق) دارەجەسىن بەرۋ قاجەت دەگەن ورتاق ۇيعارىمعا كەلگەن بولاتىنبىز. بۇل باعىت بويىنشا قازىردىڭ وزىندە ۇلكەن ىستەر تىندىرىلدى دەپ سەنىممەن ايتا الامىز. بۇعان وڭىردەگى شجق-عا اۋدارىلۋعا ءتيىستى ۇيىمداردىڭ 85,3 پايىزى وسىنداي دارەجەگە يە بولىپ ۇلگەرگەنى ايقىن دالەل. بۇلاردىڭ بارىندە جوعارى ءبىلىمدى, بىلىكتى دەنساۋلىق ساقتاۋ مەنەدجەرلەرى جۇمىس جاسايدى.
سونىمەن قاتار, شارۋاشىلىق ءجۇرگىزۋ قۇقىعىنداعى وبلىستىق سالاماتتى ءومىر سالتىن قالىپتاستىرۋ ورتالىعى جەكەشەلەندىرىلدى. تاعى ءبىر ايتايىن دەگەنىم, ەلىمىزدە «مەملەكەتتىك م ۇلىك تۋرالى» زاڭ بار. مىنە, وسى زاڭعا سايكەس وبلىستىق بالالار ستوماتولوگيالىق ورتالىعى «مەدماركەت-ەكسپەرت» جشس-نە سەنىمگەرلىك باسقارۋعا بەرىلدى. بۇل ارادا م ۇلىكتىك كەشەن رەتىندە ونىڭ ءبىر جىلدان كەيىن ساتىپ الۋ قۇقىعى ساقتالماق. بىراق ورتالىققا مەملەكەتتىك باقىلاۋ جۇرگىزۋ ءىسى توقتاتىلمايدى. ءارى مەملەكەتتىك تاپسىرىس ۇدايى بەرىلىپ تۇرادى.
– سوندا ينۆەستوردىڭ باستى اتقاراتىن قىزمەتى قانداي؟
– ولار نەگىزىنەن ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازانى ودان ءارى جاڭعىرتۋعا قاراجات سالادى. بۇعان قوسا, سەرۆيستىك قىزمەتتى جەتىلدىرۋ جولدارىن قاراستىرادى.
– جەكەشەلەندىرىپ كەتكەن بالالار ەمحاناسىنىڭ باسشىلىعى 15 جاسقا دەيىنگى بالالاردىڭ قۇقىعىن شەكتەپ جۇرمەي مە؟
– جوق, ولاي بولمايدى. كەپىلدەندىرىلگەن تەگىن مەديتسينالىق كومەك كولەمىنىڭ جەكەمەنشىكتەگى مەديتسينا ۇيىمدارىنا دا تىكەلەي قاتىسى بار. سوعان ساي تەگىن ستوماتولوگيالىق قىزمەت كورسەتۋ ودان ءارى جالعاسا بەرەدى. بۇعان قوسارىم, وبلىستا دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىندا مەملەكەت-جەكەمەنشىك ارىپتەستىگىنىڭ وڭ مىسالدارى بارشىلىق. اتاپ ايتقاندا, وبلىس ورتالىعى مەن كەنشىلەر قالاسى – اقسايدا گەمودياليز ورتالىقتارى ىسكە قوسىلعان. بۇلاردا جۇزدەن استام ادام تۇراقتى تۇردە ەم قابىلداپ كەلەدى. ورال قالاسىندا ينۆەستور وتكەن جىلى ورتالىق عيماراتىن ودان ءارى كەڭەيتۋ شارالارىن بەلگىلەگەن ەدى. سوعان وراي قازىرگى كۇنى وبلىستىق كلينيكالىق اۋرۋحانا اۋماعىندا ونىڭ قۇرىلىسى قارقىندى ءجۇرگىزىلۋدە.
وڭىردە مەملەكەت-جەكەمەنشىك ارىپتەستىگى اياسىندا قىزمەت جاسايتىن وزگە نىسانداردىڭ تىزىمدەرى دە تياناقتالدى. سونىمەن بىرگە, مۇنىڭ قاتارىن سەنىمگەرلىك باسقارۋعا بەرىلەتىن نىساندار دا تولىقتىرا تۇسەدى. قازىرگى كەزدە ەلىمىزدە دەنساۋلىق ساقتاۋ ماسەلەسىندە مەملەكەتتىك تاپسىرىس اياسىن ودان ءارى كەڭەيتۋ قاجەتتىگى ايقىن كورىنۋدە. بۇل مىندەت بارىمىزگە دە ورتاق ەكەنى بەلگىلى. سوعان سايكەس وبلىستا مەديتسينالىق تاپسىرىس شەڭبەرىندە بىرنەشە جەكە مەديتسينالىق ۇيىمدار قىزمەت جاسايدى. ونىڭ الدىڭعى لەگىندە «مەديتسينالىق ورتالىق», «جايىق دەنت ستوماتولوگيالىق ورتالىعى», «نەفروس ازيا» جشس-لەرى مەن «تالاپ» اق جەكە مەديتسينالىق ۇيىمى بار. بۇلاردىڭ ءبارى دە تەگىن مەديتسينالىق كومەك اياسىندا تۇرعىندارعا مەديتسينالىق قىزمەت كورسەتەدى. سونىمەن بىرگە, ءارتۇرلى دارىگەرلىك كەڭەستەر بەرەدى.
– بۇگىنگى كۇنى ەلىمىزدە بىرقاتار سالالار مەن جۇيەلەردە اۋتسورسينگ دەگەن ۇعىم مەن تەرمين پايدا بولدى. ونىڭ ءمانىسىن قاراپايىم تۇرعىنداردىڭ ءبارى بىردەي تۇسىنە بەرمەۋى مۇمكىن. بۇعان نە دەيسىز؟
– اۋتسورسينگ بەلگىلى ءبىر ۇيىمنىڭ ءوز وكىلەتتىلىگى شەڭبەرىندەگى بىرقاتار قىزمەتتەر شوعىرىن جەكەمەنشىك سۋبەكتىلەرگە اۋىستىرۋ دەگەن ۇعىمدى بىلدىرەدى. ايتالىق, مەديتسينا سالاسىندا ستاتسيونارلىق ەم قابىلداپ جۇرگەندەردى تاماقتاندىرۋ, كىر جۋ جانە كۇزەت سەكىلدى قوسىمشا قىزمەت تۇرلەرى بار. ونىڭ بارىنە ارالاسا بەرسە دەنساۋلىق ساقشىلارىنىڭ اۋرۋدىڭ الدىن الۋعا, پروفيلاكتيكالىق شارالار جۇرگىزۋگە جانە ناۋقاستاردى ەمدەۋگە مۇمكىندىكتەرى شەكتەلمەي مە؟! سوندىقتان, بۇعان دەيىن وبلىستىق مەديتسينالىق ۇيىمداردىڭ قۇزىرىندا بولىپ كەلگەن بۇل وكىلەتتىلىكتەر وزگە جەكەمەنشىك ۇيىمدارعا اۋىستىرىلۋدا. بۇگىنگى كۇنگە دەيىن 43 مەديتسينالىق ۇيىم وسى باعىتتا جۇمىس جۇرگىزەدى. سونداي-اق, اۋتسورسينگ اياسىندا مەديتسينالىق تەحنيكاعا سەرۆيستىك قىزمەت كورسەتۋ, ورتالىقتاندىرىلعان ستەريلدەنگەن وڭدەۋ جانە مەديتسينالىق ۇيىمدار اۋماعىن اباتتاندىرۋ سەكىلدى ىستەر قاراستىرىلعان.
– وسى ورايدا زەرتحانالىق قىزمەتتەر جۇيەسىنە دە وزگەرىستەر ەنگىزىلەتىن شىعار؟
– ارينە. قازىردىڭ وزىندە وبلىستاعى 37 مەديتسينالىق ۇيىم زەرتحانالىق زەرتتەۋلەر تۇرلەرى بويىنشا ءۇش ورتالىقتاندىرىلعان جۇيەگە شوعىرلانىپ وتىر. مىسالى, وبلىستىق دياگنوستيكالىق ورتالىقتا بيوحيميالىق زەرتتەۋلەر جۇرگىزىلسە, جۇقپالى اۋرۋلار اۋرۋحاناسىندا باكتەريولوگيالىق زەرتتەۋ جۇمىستارى اتقارىلادى. ال وكپە اۋرۋلارىن ەمدەۋ ورتالىعى ميكروسكوپيالىق تەكسەرۋلەردى جولعا قويادى دەپ بەلگىلەندى.
– ەندى مەديتسينالىق كومەك كورسەتۋدىڭ الدىڭعى قاتارلى ستاندارتتارىن ەنگىزۋ, بۇل باعىتتاعى قىزمەتتىڭ ساپاسى مەن قولجەتىمدىلىگىن كوتەرۋ جونىندەگى 82-قادامعا اياق باسقانىمىز ءجون سەكىلدى...
– ويىڭىزدى ءتۇسىندىم. بۇل باعىتتا وبلىستا ايتارلىقتاي ىلگەرىلەۋشىلىك بار ەكەنى انىق. اتاپ ايتقاندا, بۇگىندە ءوز ماماندارىمىز اشىق تۇردە جۇرەككە وتاۋ جاساۋ جولىن ەركىن مەڭگەرىپ كەتتى. وزىق وتالار قاتارىندا – وتولارينگولوگيالىق اۋرۋلاردى اۋىزدىقتاۋ, تىزە جانە جامباس بۋىندارىن پروتەزدەۋ سەكىلدى كۇردەلى كەسەلدەر دە بار.
وڭىردە دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنداعى جۇمىستاردىڭ جۇيەلى تۇردە جولعا قويىلۋى ناتيجەسىندە ورتاشا ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعى جەتپىس ءۇش جاسقا يەك ارتىپ وتىر. سونىڭ ىشىندە اۋىل تۇرعىندارىنا امبۋلاتوريالىق جانە ستاتسيونارلىق مەديتسينالىق كومەكتەر بەرۋ ءىسىنىڭ ساپالىق كورسەتكىشى جىلدان-جىلعا جاقسارىپ كەلەدى. ولاردىڭ ءدارى-دارمەكتەرمەن قامتىلۋ دەڭگەيى – 100 پايىز.
– قاميدوللا مۇتيعوللا ۇلى, ۇلت جوسپارىنا سايكەس دەنساۋلىق ساقتاۋ ىسىندە بەلگىلەنگەن قادامدار جونىندە قوزعاعان ناقتى اڭگىمەڭىز ءۇشىن سىزگە كوپ راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
تەمىر قۇسايىن,
«ەگەمەن قازاقستان»
ورال