ەلباسى مانيفەسى: بەيبىت ومىرگە ۇندەۋ

ساۋاتتى باستامالاردىڭ ءبىرى

احمەد يدريس يناب, يوردان حاشيميت كورولدىگىنىڭ قازاقستانداعى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى قازاقستان – يادرولىق قارۋدان ءوز ەركىمەن باس تارتقان مەملەكەت. بۇل باعىتتا سىزدەردىڭ ەلدەرىڭىزدە كوپتەگەن جۇمىستار اتقارىلدى. ادامزاتتىڭ تىلەگىنە وراي اتقا­رىل­عان وسىناۋ يگى شارالار الەم جۇرتشىلىعى تاراپىنان جوعارى باعالانۋدا. جالپى, قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ جاھاننىڭ قاۋىپسىزدىگى ءۇشىن الەمدىك دەڭگەيدە ساۋاتتى باستامالار كوتەرىپ كەلە­دى. بۇل باستامالاردىڭ بارلى­عى دا ءوز دەڭگەيىندە قولداۋ تابۋ­دا. اسىرەسە, بيىلعى 1 ءساۋىر­دە ۆاشينگتوندا وتكەن يادرو­لىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى IV سامميتتە قازاقستان باسشىسى تاراپىنان ۇسىنىلعان «الەم. ءححى عاسىر» مانيفەسىن ادامزات بالاسى جىلى قابىلدادى. بۇل مانيفەستىڭ ءمان-ماڭىزىنىڭ جوعارى ەكەندىگىنە ەشكىم داۋ ايتا المايدى. سوندىقتان دا ول بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ رەسمي قۇجاتى رەتىندە تانىلدى. قازىرگى تاڭدا الەمگە ەڭ قاجەت­تىسى – تىنىشتىق پەن تۇراق­تىلىق. ال وسى باعىتتا جاسالعان ءاربىر قادامعا سانا كوزىمەن قاراي ءبىلۋى­مىز كەرەك. قازاقستان ءوزىنىڭ تاۋەل­سىزدىگىن جاريالاعالى بەرى بەيبىت­شىلىكتىڭ جاقتاۋشىسى رەتىندە ناقتى ىستەرىمەن كوزگە ءتۇسىپ كەلەدى. ماسەلەن, سەمەي پوليگونىنىڭ جابىلۋى, ماگاتە-مەن كەلىسە وتىرىپ, تومەن بايىتىلعان ۋران بانكىن قۇرۋداعى ىزگىلىكتى قادامدار جانە باسقا دا قىرۋار جۇمىستار قازاقستاننىڭ بەيبىتشىلىك ورناتۋ­داعى بۇلجىماس ۇستانىمىن ايعاق­تاي تۇسەدى. وسى ارادا ادالدىق ءۇشىن ايتا كەتەيىن, نۇرسۇلتان نازار­باەۆتىڭ يادرولىق قارۋدى جويۋ ىسىندەگى كوشباسشىلىق ءرولى قاپەرىمىزدەن شىقپاۋى ءتيىس.

كوڭىلگە قونىمدى ساياسات

ءاربىر مەملەكەت, ولاردىڭ باس­شى­لارى وزدەرىنىڭ الەم الدىنداعى نەگىزگى جاۋاپ­كەرشىلىكتەرىنە سەر­گەك قاراۋلارى ءتيىس. اسىرەسە, جاھان قاۋىپسىزدىگىنە, سونداي-اق, قور­­دالانعان ءتۇرلى تۇيتكىلدەرگە باي­­لانىستى مىندەتتەردىڭ ورنى بولەك. وسى ورايدا قازاقستان باس­شىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءوز حالقى­نىڭ ىزگى تىلەگىن بەيبىتشىلىك پەن تاتۋ­لىقتى قالايتىن بۇكىل ادام­­زات­تىڭ مۇددەسىمەن ۇشتاس­تىرا وتىرىپ, باتىل قادامدار جاسادى. جالپى, يادرولىق قارۋدىڭ الەم­دىك قوعامداستىققا ءتوندىرىپ وتىرعان قاۋپى زور. مۇنى ءبارىمىز دە بىلەمىز. بىراق, وسىناۋ تاجال قارۋىنا قارسى اشىق كۇرەس جاريالاپ, ناقتى شارالاردى جۇزەگە اسىرۋدا بەلسەندى ءىس-قيمىل جاساۋ وتە ماڭىزدى. ال وسى ماسەلەدە قازاقستاننىڭ ءجۇر­گىزىپ وتىرعان ساياساتى كوڭىلگە قونىم­دى. سىزدەردىڭ ەلدەرىڭىزدىڭ تەك ايتىپ قانا قويماي, ناتيجە كورسەتۋى تالايلارعا وي سالۋدا. قالاي دەگەندە دە, قازاقستان ءوزىنىڭ ومىرشەڭ باستامالارىمەن وزگەلەرگە جول كورسەتىپ وتىر. بۇل ءوز كەزەگىندە ەلدىڭ حالىقارالىق ارەناداعى ابىرويىن ودان ءارى وسىرە تۇسەتىنى انىق. رەي حامموند, فۋتۋرولوگ ( ۇلىبريتانيا)

تىنىشتىققا جەتەر ەشتەڭە جوق

عىلىمنىڭ جەتىستىكتەرى مەن جاڭالىقتارىن ادامزات يگىلىگىنە پايدالانۋى قاجەت, ءومىر تىرشىلىگىن, تۇرمىسىن جاقسارتۋعا قولدانۋى كەرەك. ادامدار اربا ويلاپ تاۋىپ, ونىمەن ىڭعايلى جۇرۋگە, كوپ زات تاسۋعا بولاتىنىن كوردى. كەيىن پويىزدى ويلاپ تاۋىپ, ونىمەن جىلدام جۇرۋگە بولاتىنىنا, وتە كوپ جۇك تاسۋعا ءارى تەز جەتكىزۋگە بولاتىنىنا كوز جەتكىزدى. ودان كەيىن ۇشاقتى ويلاپ تاپتى... ەگەر عىلىم ادامزات يگىلىگىنە قىزمەت ەتسە, ول – وركەنيەت, ال عىلىم ادام ومىرىنە قاۋىپتى قارۋ, ۋلى زات ويلاپ تاپسا, ول قول­دانىسقا ەنسە, ول – قاسىرەت. ءسوي­تىپ, عىلىم جاقسىلىعىنىڭ ەكى بەتى بار. ەلباسى ن.نازارباەۆ عىلىم­نىڭ وركەنيەتكە اپاراتىن, بەيبىت ومىرگە باستايتىن كەمەل جاعىن قولداپ, يادرولىق قارۋدى ويلاپ تابۋعا, قولدانۋعا, سىناۋعا قارسى مانيفەسىن حالىقارالىق دارەجەدە جاريا ەتتى. ن.نازارباەۆتىڭ اتوم قۋاتىن ادام يگىلىگىنە پايدالانۋ تۋرالى ۇسىنىسى, بۇكىل ادامزات بالاسىنىڭ ارمان-مۇددەسىنە, كوزقاراسىنا ساي كەلەدى, كوڭى­لىنەن شىعادى. سەبەبى, ەشكىم دە يادرولىق قارۋ قولدانۋدان قاسى­رەتكە ۇشىراعان حيروسيمو مەن ناگاساكي تۇرعىندارىنا ۇقسا­عىسى كەلمەيدى. كەرىسىنشە, بەي­بىت جاعداي, باقىتتى ءومىر ءسۇر­گىسى كەلەدى, اتوم قۋاتىن ءوز ءتىرشى­لىگىنە, باقىتتى ءومىر سۇرۋگە جۇم­ساۋعا تىرىسادى. سوندىقتان, ادام ومىرىنە, تابيعات تىرشىلىگىنە زياندى بولاتىن عىلىم جاڭالىعىنا تىيىم سالۋ كەرەكتىگىن, ادام ءوز ومىرىنە قاۋىپتى جاڭالىق اشپاۋ كەرەك ەكەندىگىن دۇرىس ايتتى. قازاقستان پرەزيدەنتى ن.نازار­باەۆ 1991 جىلدان بەرى يادرو­لىق قارۋعا قارسى ساياساتتى جۇيەلى جانە تۇراقتى تۇردە ىسكەرلىكپەن  جۇزەگە اسىرىپ كەلەدى.تاۋەلسىز قازاقستان 25 جىل ىشىندە ساياسي-ەكونوميكالىق جەتىستىككە جەتسە, مەملەكەتتىلىگىن قالىپتاستىرسا, وعان تەك بەيبىتشىلىك, تۇراقتىلىق, ىنتىماقتاستىق ارقاسىندا جە­تىپ وتىر. جانە دە ەلىمىزدى مەكەندەگەن حا­لىقتاردىڭ دوستىعى ءناتي­جە­سىندە قول جەتكىزۋدە. بۇگىنگى جەتىستىككە قازاقستان يادرولىق قارۋدى قولدانىپ ەمەس, قايتا ونى جويىپ, سەمەي پوليگونىن جاۋىپ, يادرولىق قارۋدى سىناۋ­دى توقتاتىپ جەتىپ وتىر. بۇل ەل پرەزيدەنتى, قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ توراعاسى, ەلىمىز قارۋلى كۇشتەرىنىڭ جوعارعى باس قولباسشىسى ن.نازارباەۆتىڭ سارابدال ساياساتىنىڭ ناتيجەسى بولىپ تابىلادى. 1996 جىلى 13 تامىزدا ن.نازارباەۆ سەمەي پوليگونىنىڭ عىلىمي-تەحنيكالىق الەۋەتىن بەيبىت ماقساتقا, قازاقستاندا اتوم ەنەرگەتيكاسى سالاسىن دامىتۋ ءۇشىن پايدالانۋدى ۇسىندى. ال, 1995 جىلى 24 ساۋىردە قازاقستان اۋماعىنان سوڭعى يادرولىق زارياد شىعارىلدى. ءسويتىپ,1400 يادرولىق قارۋ – كونتينەنتارالىق بالليستيكالىق راكەتالار مەن جەردەگى جانە اۋەدە قولدانۋ قارۋى جويىلدى. سونىڭ ارقا­سىن­دا بيىل 25 جىل بويى سەمەي پوليگونىندا تىنىشتىق ورنادى. ن.نازارباەۆتىڭ ۇسىنىسىمەن يادرو­لىق قارۋدى سىناۋدى توق­تاتۋعا بايلانىستى كەلەسى سام­­ميتتى قا­زاقستاندا وتكىزۋ تۋرالى شەشىم قابىلدانسا, قازاق­ستاننىڭ ءسامميتتى وتكىزۋگە تولىق مورالدىق قۇقى بار. قازاق جەرى يادرولىق سىناقتاردان جارالاندى, زارداپ شەكتى, مۇنى ن.نازارباەۆ توقتاتا الدى. سول كەزدەگى كسرو-نىڭ ساياسي-اسكەري ساياساتىنا قارسى شىعىپ, پوليگوندى 1991 جىلى 29 تامىزدا جارلىقپەن جابۋ ساياسي ەرلىك, مەملەكەتتىك كو­رە­گەندىك ەدى. اقتوبە وبلىسىنىڭ بايعانين اۋدانى دا جارىلىس بولعان جەر. مەنىڭ تۋعان اۋدانىم. كەزىندە بۇل سىناق تۇرعىندارعا «حالىق شارۋاشىلىعى ماقساتىندا» جۇرگىزىلگەن سىناق دەپ ءتۇسىن­دىرىلدى. كەيىنگى زاردابىن جەكە ادامدار كوردى. الداعى قاسىرەتى جانە ونىڭ مەديتسينالىق زيانى بەلگىسىز, قالاي, قاشان «اح» ۇرعىزادى, كىم ءبىلسىن؟! سوندىقتان ن.نازارباەۆتىڭ بۇگىنگى «الەم. ءححى عاسىر» مانيفەسى وتە دەر كەزىندەگى, كوكەيكەستى باستاما بولىپ تابىلادى. بۇۇ باس حاتشىسى پان گي مۋن­نىڭ شەشىمىمەن بۇل مانيفەسكە باس اسسامبلەيا مەن قاۋىپ­سىزدىك كەڭەسىنىڭ ەڭ جوعارى ءمار­تەبەسى بار قۇجاتى دەگەن اتاق بەرىلدى. بۇل – قازاقستان رەسپۋب­لي­كاسى پرەزيدەنتىنىڭ باستاماسى بۇۇ-عا مۇشە ەلدەردىڭ ءبارى­نىڭ باسشىلىققا الاتىن باعدار­لاماسى دەگەن ءسوز. ەلباسىنىڭ 30 وزىق ەلدىڭ قاتارىنا قوسىلۋ, «100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارى يدەياسى قازا­قستاننىڭ بولاشاعىن بول­جا­عانى, قازاقستاندىق دامۋ جولىن كورسەتكەنى دەپ ءتۇسىنۋ كەرەك. بۇل ماقساتقا تەك بەيبىت جول­مەن, جاسامپازدىق ىسپەن عانا جەتۋگە بولاتىنى بارشاعا بەل­گىلى. بۇل ەلباسىنىڭ كەلە­شەك­تى كوزدەگەن كەمەڭگەرلىك كورە­گەندىگى. ن.نازارباەۆتىڭ بۇل ماني­فەسىن بارلىق ەلدەردىڭ بەي­بىت­شىلىكسۇيگىش حالىقتارى قولدايدى دەپ سەنەمىز. ەشبىر ۇلت وكىلى حيروسيما مەن ناگاساكي, سەمەي قاسىرەتىن تارتقىسى كەل­مەيدى. وعان قارسى. الەم سايا­ساتكەرلەرى, عالىمدارى, قوعام قاي­­راتكەرلەرى, ءار ۇلتتار وكىل­دەرى دە بۇل مانيفەستى قولدايدى, ولار دا بەيبىت ءومىر, باقىت­تى تۇر­مىستى ماقسات ەتەدى. ەل­باسى­نىڭ مانيفەسى ەرەكشە ميس­­سياعا – حالىقارالىق دارە­جە مەن مازمۇنعا, ساياسي ءىس-ارە­كەت­كە يە بولعان تاريحي ساياسي قۇجات. ن.نازارباەۆ ءۇشىنشى دۇنيە­جۇزىل­ىك سوعىستى بولدىرماۋدى, يادرولىق قارۋدى قولدانۋدىڭ زاردابىن تارتپاۋدىڭ الدىن الىپ وتىرعان الەمدىك دارەجەدەگى سايا­سي قايراتكەر. يادرولىق قارۋدى قولدانعان سوعىستا جەڭگەندەر مەن جەڭىلگەندەر بولمايدى, اۆتوماتتان باستاپ, زىمىرانعا دەيىنگى قارۋدى ويلاپ تاپقان عالىمدار كەيىن «اح» ۇرۋدا. ولار وزدەرىنىڭ تاپقان جاڭالىعى ادام ومىرىنە, تابيعات تىرشىلىگىنە زياندى بولىپ وتىرعانىنا وپىق جەۋدە. ادامزات بالاسىنا وركەنيەت, باقىتتى ءومىر كەرەك, سوعان ۇمتىلۋدا. قازاقستان اتوم قۋاتىن يگىلىككە پايدالانۋ تاجىريبەسى بار. اقتاۋ قالاسىنداعى كاسپي تەڭىزىنىڭ اششى سۋىن حالىققا پايدالانۋعا جارامدى ەتىپ تۇششىتىپ بەرگەن جىلدام نەيتروندى اتوم ستانساسى حالىققا يگىلىكتى قىزمەت ەتتى. قاسىرەتسىز, زيانسىز جۇمىسىن توقتاتتى. چەرنوبىل, فۋكۋسيما بولعان جوق. اتوم قۋاتىن پايدالانۋ, ۋران ءوندىرۋ جونىنەن قازاقستان كەندە ەمەس. ۋران ءوندىرىسى مەن قورى بويىنشا الەمدەگى الدىڭعى ەكى مەملەكەتتىڭ ءبىرى. سوعىسقا, ادامزاتقا قارسى قولدانامىن دەسە جەتەدى. قازاقستان رەس­پۋب­ليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزي­دەنتى  ساياساتىنىڭ كەرەمەتتىگى دە سوندا, قولىندا مول مۇمكىندىك بولسا دا, اتوم قۋاتىن ادامزات يگىلىگىنە قولدانۋدى, يادرولىق قارۋدىڭ جاڭا ءتۇرىن ويلاپ تاپپاۋدى, سىناماۋدى ۇسىنىپ وتىر. ەلباسىنىڭ قازاقستاننىڭ بولاشاعى ءۇشىن اتوم قۋاتىن يگىلىككە, بەيبىت ومىرگە پايدالانۋ جونىندەگى بۇل ۇسىنىسى ەلىمىزدىڭ «ماڭگىلىك ەل» يدەياسىن جۇزەگە اسىرۋىنا نەگىز بولادى. ن.نازارباەۆتىڭ قىرعىن قارۋدى شىعارماي, توقتاتۋ ساياساتى ءار قازاقستاندىقتىڭ كوڭىلىنەن شىعادى. اركىم دە بەيبىت قىزمەت ەتىپ, جاقسى تۇرعاندى, دەنى ساۋ بولعاندى ارمانداپ, ماقسات ەتەدى. ۆاشينگتون سامميتىندە نە­بىر مازمۇندى سوزدەر ايتىل­دى. سو­لاردىڭ ىشىندە, ءسوزى دە, قۇ­جا­تى دا ماڭىزدىسى ن.نازار­باەۆ­­تىڭ مانيفەسى ەرەكشە كوڭىل اۋدا­رارلىق سىلكىنىستى وقيعا بولدى. ۇلى عالىم ش.ءۋاليحانوۆ «قازاق حالقى ەڭ بەيبىت حالىق­تاردىڭ ءبىرى» دەپ تۇجىرىم­داما جاساعان. اسان قايعى مەن قورقىت اتا ماڭگىلىك ءومىر مەن جەرۇيىق­تى ارمانداپ, سونى ىزدەگەن. بۇل ارمان ۇرپاقتان-ۇرپاققا جەتىپ وتىر. ن.نازارباەۆ جاڭا باستاما, جاڭا كوزقاراس – عىلىمعا, يادرو­لىق قارۋ­­عا, اتوم قۋاتىن پاي­دالى ەتۋگە قا­لىپ­تاستىرۋدا. ءسويتىپ, تاريح پەن قازىرگى زامان ءوز جالعا­سىن تابۋ­دا. ول – بەيبىت ءومىر ءۇشىن كۇرەس. حح عا­سىر عارىش عاسىرى بولسا, ءححى عا­سىر يادرولىق قارۋ­سىز عاسىر بولسىن. ەركىن قۇرمانبەك, قازاقستان رەسپۋبلي­كاسىنىڭ مادەنيەت قايراتكەرى, «بىرلىك» اقساقالدار كەڭەسىنىڭ توراعاسى اقتوبە وبلىسى

 بەيبىتشىلىك ءانى اۋەلەي بەرسىن

العاشقى قارۋ-جاراقتى جاساۋدى ۇيرەنگەلى بەرى ادام بالاسى ءبىر-بىرىمەن قىرقىسۋمەن كەلەدى. ءبىرى بيلىگىن كۇشەيتكەندى ءجون كورەدى, ەكىنشىسى ەنشىلى باي­لىعىن ەسەلەۋگە ۇمتىلادى, ءۇشىن­شىسىنە تاعى ءبىر نارسە جەتپەيدى. قازىر بۇل «اۋرۋ», ءتىپتى, قاعىنىپ كەتتى. كەيدە ماعان كۇللى الەم جۋنگلي زاڭىمەن ءومىر سۇرۋگە كوش­كەندەي كورىنەدى. ول بويىنشا ءالىم­جەتتىك قاعيداسى الدىڭعى كەزەككە شىعىپ, السىزدەر كۇشتى­لەردىڭ اۋزىندا كەتۋگە ءتيىس. اسقىنعان يمپەريالىق كەۋ­دەم­سوقتىقتارى شارىقتاۋ شەگى­­نە جەتكەن كەيبىر الپاۋىت مەم­لەكەتتەر تورتكىل دۇنيەنىڭ توبە­سىندە اڭگىرتاياق ويناتقىسى بارى بايقالادى. اينالاسىنا اس­تامسي قاراپ, گەوساياسي گەگەمون­دىق ورناتۋعا ارەكەت قىلادى. وسىن­داي وتپەن ويناعان زاماندا قازاق­ستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باعالى باستاما كوتەرۋى كوكەيگە قوناتىن ءىس. اسىرەسە, «سوعىسسىز الەم» يدەيا­سى بەس قۇرلىقتىڭ بەتكە ۇستار ساياسات­كەرلەرىنىڭ ساناسىنا سال­ماق تۇسىرەرى ءسوزسىز. ويتكەنى, بەيبىت ومىرگە ەشتەڭە جەتپەيدى. اسپانى­مىز اشىق بولعاندا عانا جەر تۇرعىندارى الاڭسىز تىرشىلىك كەشەدى. باۋىرىنان وربىگەن بالالارىنىڭ بولاشاعىن ويلاعان ءاربىر اتا-انا ەلدىڭ امان, جۇرتتىڭ تىنىش بولعانىن تىلەيدى. «بۇكىل الەم ۇكىمەتتەرىنىڭ, ساياساتكەرلەرىنىڭ, عالىمداردىڭ, بيزنەسمەندەردىڭ, ونەر قايرات­كەرلەرىنىڭ جانە ميلليون­داعان ادامدارىنىڭ كۇش-جىگەرىن وتكەن عاسىرلاردىڭ قاسىرەتتى قاتە­لىكتەرىن قايتالاۋعا جول بەر­مەي, الەمدى سوعىس قاتەرىنەن ءار­ق­ا­شان ارىلتۋ ءۇشىن بىرىكتىرۋ قاجەت. ءىس-ارەكەتسىز وتىرۋ نەمەسە ءبىتىم­گەرشىلىك قىزمەتپەن اينا­لىس­قانسۋ الەمدىك اپاتپەن پارا­پار». مانيفەستەگى وسىناۋ ءمان­دى جولداردى تەبىرەنبەي وقۋ ءمۇم­كىن ەمەس. اسا قۋاتتى يادرولىق قارۋ­دان ءوز ەركىمەن باس تارتقان تاۋەلسىز قازاقستان باسشىسى­نىڭ بەيبىتسۇيگىشتىك باعدارلا­ما­سى جاھاندىق جاقسىلىقتىڭ جار­شى­سىنا اينالارىنا سەنىمىم مول. مەن مادەنيەت سالاسىنىڭ وكىلى بولعاندىقتان, ساحنالاس ارىپتەستەرىمنىڭ ونەرىنە عانا ەمەس, بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا ايتقان پىكىرلەرىنە دە زەر سالىپ جۇرەمىن. گرۋزيادا ازامات سوعى­سى بەلەڭ العان تۇستا, اتاقتى ۆاحتانگ كيكابيدزەنىڭ مەرزىمدى باسىلىمداردىڭ بىرىندە بىلاي دەگەنى ەسىمدە قالىپ قويىپتى. «تبيليسيدە اتىس-شابىس بولىپ جاتقاندا جاسى ۇلعايعان انام قاتتى قىنجىلدى. بالام, مۇنداي قىرعىننىڭ تالايىن كورگەن بۇل گرۋزيا. مىنا سويقان دا وتەر-كەتەر. ەڭ سوراقىسى سول, سوعىستان قورقىپ ءبىزدىڭ ەلىمىزگە ەندى ەشكىم كەلمەيدى. داستارقان باسىندا وتىرىپ اۋەلەتە ءان سالمايتىن بولامىز», دەدى. تۇسىنگەن جانعا مۇنىڭ استارىندا وتە تەرەڭ وي جاتىر. انەبىر اندە ايتىلاتىنداي, «بەيبىتشىلىك تۋى بەرىك قولدا» بولىپ, بەرەكەلى تىرشىلىگىمىز جالعاسا بەرگەي. كەنجەعالي مىرجىقباي, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ءارتىسى