زاماننان وزار سوت قايدا؟
ادام قىزمەتىنەن ناقاق شىعارىلسا, ايلىعىن ۋاقتىلى الا الماسا, دۇنيە-مۇلكىن بىرەۋلەر ۇپتەپ كەتسە نەمەسە وعان ءجابىر كورسەتىلسە, جالا جابىلسا, ار-نامىسىنا تيسە, قول كوتەرسە, كەمسىتسە, ايتەۋىر نە كەرەك, ەلىمىزدەگى قولدانىستاعى بارلىق زاڭدارىمىزداعى باپتارىنا ساي قۇقى بۇزىلسا ول ادام, الدىمەن, سوتقا جۇگىنەدى. سونان ونىڭ ءىسىن قاراعان سوت سەبەپسىز شىعارعان دەپ تاپسا, جۇمىسىنا قايتا ورنالاسۋىنا دا, الا الماي جۇرگەن ەڭبەكاقىسىن الۋىنا دا ىقپال ەتىپ, زاڭنىڭ سالتانات قۇرۋىن جۇزەگە اسىرادى. راس قوي. وسىلايشا, كۇنبە-كۇن, اپتا سايىن, اي سايىن جىلدارعا ۇلاسقان داۋلارعا بايلانىستى ىستەر ءبىر تىنباي اينالا بەرەدى. ادام تىرشىلىگى بارىسىندا ونىڭ باسى دا, سوڭى دا بولمايتىندىعى انىق. ازاماتتىق, قىلمىستىق, ەكونوميكالىق, جاسوسپىرىمدەر ءىسى بولىپ جالعاسا بەرەدى. وسىنىڭ ءبارى ادامدارعا عانا بايلانىستى ىستەر, ادامدار ءوز ءىس-ارەكەتتەرى ارقىلى تۋدىرعان داۋلار. بىرەۋ رازى, بىرەۋ قارسى. بىراق امال جوق, قاي قوعام بولماسىن, سوت كەرەك. بۇرىنعى قارا قىلدى قاق جارعان بيلەرىمىز بەن دۋالى سوزگە توقتاعان حالقىمىزدىڭ ۇلى قاسيەتتەرىن جوعالتىپ الساق تا, ايتەۋىر قاعازعا جازىلعان, تاسقا باسىلعان زاڭدى قۇرمەتتەيتىن, تارتىپكە مويىنسۇناتىن ازاماتتار باسىم كوپشىلىك ەكەنى انىق. سوندىقتان دا قازىر سوت قارايتىن ءىس كوپ. قيت ەتسە, ادامدار سوتقا جۇگىرەدى, جۇگىنەدى. بۇل سوت قۇقىمدى قورعاپ بەرەدى دەگەن ۇكىلى سەنىمنىڭ ۇلكەنى شىعار. ارينە, سولاي عوي. سوت مەنى قورعايدى, ناقاق جالادان اراشالاپ الادى, ادىلدىكتى ورناتادى دەگەن سەنىمنىڭ ءار جۇرەكتىڭ تۇكپىرىندە ۇيالاپ جاتقانىنىڭ ءوزى نەتكەن عانيبەت! بىراق سول ءبىز سوت دەيتىن سۋديالاردىڭ دا تاپ ءوزىمىز سەكىلدى ادام ەكەندىگىن ونشا ويلانا بەرمەيتىن سەكىلدىمىز بە, قالاي؟ ولاردىڭ تىرشىلىگى, جۇمىس سالماعى, ايلىق جالاقىسى قانداي؟ باسىندا باسپاناسى, بوس ۋاقىتى, ارالاساتىن ورتاسى بار ما؟ سۋديا دەگەن كىم, بىرەۋدى سوتتاپ, بىرەۋدى اقتاپ, بىرەۋدى قارالاپ, بىرەۋدى جاقتاپ ۇكىم شىعاراتىن ادام عانا ما؟ بۇل سۇراقتارعا سۋديادان باسقا ادامنىڭ ناقتى جاۋاپ بەرە قويۋى قيىن-اق. بىراق ءبىز سۋديانىڭ كىم ەكەندىگىن رەسمي ايقىندايتىن نەگىزدەمەنى العا تارتىپ, سوعان سۇيەنۋدەن دە اۋلاقپىز. ماسەلە, ولاردىڭ بارلىق ادامداردىڭ داۋلى شارۋاسىن زاڭدى تۇرعىدان شەشە الۋىمەن قاتار, سونداي شەشىمىن تاپپايتىن ماسەلەلەردىڭ ولاردىڭ دا جۇرەگىن اۋىرتاتىندىعىندا بولىپ تۇر. ءيا, سۋديا دا ءسىز سەكىلدى ادام, سوندىقتان دا ولاردى قاراپايىم ازامات, قوعام مۇشەسى رەتىندە ويلاندىراتىن ماسەلەلەر بار. دەمەك, مەملەكەتتىك تۇرعىدان العاندا سۋديالاردىڭ تاۋەلسىزدىگى تۋرالى تەككە ايتىلمايدى. ويتكەنى, ول حالىققا قاجەتتى ءادىل شەشىم شىعارۋ ءۇشىن سوت تورەلىگىن ىسكە اسىرۋ كەزىندە تاۋەلسىز ارەكەت ەتىپ, كونستيتۋتسيا مەن زاڭعا عانا باعىنادى. سوندىقتان دا سۋديالاردىڭ تاۋەلسىزدىگى مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ سوت تارماعىنىڭ دەربەستىگى كورىنىستەرىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى دەيمىز. ءسويتىپ, سوتتار اتا زاڭىمىز سوت تورەلىگىن جۇزەگە اسىرۋعا ۋاكىلەتتىك بەرگەن ەرەكشە جانە جالعىز مەملەكەتتىك ورگان رەتىندە تۇراقتى سۋديالاردان تۇرادى. ال وسى سوتتاردى قارجىلاندىرۋ, سۋديالاردى تۇرعىن ۇيمەن قامتاماسىز ەتۋ رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت قاراجاتى ەسەبىنەن جۇرگىزىلەدى جانە ول سوت تورەلىگىن تولىق ءارى تاۋەلسىز جۇزەگە اسىرۋ مۇمكىندىگىن قامتاماسىز ەتۋگە ءتيىس. ءيا, زاڭ بويىنشا ءبارى دۇرىس, ناقتى كورسەتىلگەن. ال شىن مانىندە سوتتاردى قارجىلاندىرۋ, تۇرعىن ۇيمەن ۋاقتىلى قامتاماسىز ەتۋ جانە ت.ب. ماسەلەلەر تولىق شەشىمىن تاۋىپ وتىر ما؟ 2006 جىلعا دەيىن سۋديالاردىڭ ايلىق جالاقىسى كولەمى 60 مىڭ تەڭگەنىڭ توڭىرەگىندە بولعانى راس. سۋديالار جالاقىسى دەگەندە, الدىمەن ايتارىمىز, رەسپۋبليكا بويىنشا بەكىتىلگەن ءۇش دەڭگەي بار: اۋداندىق, وبلىستىق جانە رەسپۋبليكالىق, ياعني جوعارعى سوت سۋديالارىنىڭ ايلىعى. مىنە, وسى العاشقى ساتى – اۋداندىق سوت, ەكىنشى ساتى – وبلىستىق سوتتىڭ سۋديالارىنا ارنالعان ءبىر مولشەر جانە ءۇشىنشى ساتى – جوعارعى سوت سۋديالارىنىڭ جالاقىسى ءبىر بولەك ەسەپكە الىنادى. بىراق بۇل ارادا باسىن اشىپ الار ءبىر جايت بار, ول جوعارعى سوت سۋديالارىنىڭ جالاقىسىنا قاتىستى ماسەلە. ويتكەنى, ولاردىڭ جالاقىسى ءار كەزەڭ سايىن بىرتىندەپ كوبەيىپ, قوسىلىپ وتىرادى. جانە بۇل قالعان ەكى ساتىعا قاتىسسىز قامتاماسىز ەتىلەدى. سودان وسى 2006 جىلى اۋداندىق جانە وبلىستىق سوت سۋديالارىنىڭ جالاقىسى ايتارلىقتاي كوبەيدى. كوبەيتىلگەندە دە, وزگە مەكەمە قىزمەتكەرلەرىنىكىمەن سالىستىرا قاراعاندا, بىردەن بيىككە شاپشىدى. سونىڭ سالدارى بولسا كەرەك, جالاقىنى بۇلايشا ارتتىرۋ ساناعا سان قيلى سۇراق جۇگىرتتى. يە, ولاردىڭ بۇعان دەيىنگى جالاقى كولەمى, بار بولعانى 60 مىڭ تەڭگە دەدىك قوي. ودان بىردەن ءۇش, ءتورت ەسەگە دەيىن كوتەرىلگەندە, بۇل كەيبىرەۋلەرگە بۇرىن-سوڭدى بولماعان تاڭعاجايىپ جاعدايدىڭ ورىن العانىنداي اسەر ەتتى. ونسىز دا سوتتى سىناپ, تىرناق استىنان كىر ىزدەپ جۇرگەن بىرقاتار جاندار اۋزىن اشىپ, كوزىن جۇمدى. «ونسىز دا بايلىققا باتىپ جۇرگەن سۋديالاردىڭ جالاقىسى اسپانعا شىقتى, ەندى ەلدەگى ەڭ كوپ ايلىق الاتىن سۋديالار عانا» دەگەن لاقاپ تا تاراپ ۇلگەردى. ارينە, جەل سوقپاسا ءشوپتىڭ باسى قيمىلدامايدى دەگەندەي, بار نارسەنى جوق دەپ نەمەسە جوقتى بار دەپ, ەشكىمنىڭ اۋزىنا قاقپاق بولا المايسىڭ. بيلەردىڭ جالاقىسى ءجۇز پايىز ەمەس, 150 پايىزدان اسا كوتەرىلگەنى ءسوزسىز ەدى. ءسويتىپ, اۋداندىق سۋديالاردىڭ جالاقى كولەمى ەكى ءجۇز مىڭ تەڭگەگە بارىپ جىعىلسا, وبلىستىق سۋديالاردىڭ ايلىعى ءۇش جۇزگە تىرەلىپ قالا جازدادى. سودان, نە كەرەك, وسى ساتتەن باستاپ رەسپۋبليكادا ەڭ كوپ جالاقى الاتىن سوتتار دەگەن ۇعىم ءار ازاماتتىڭ جادىنا شەگەلەنىپ قالدى. جانە سول كەزدە بۇل ۇعىمنىڭ بۇدان بىلاي بالتالاساڭىز دا مۇرتى بۇزىلمايتىنىن ەشكىم بىلگەن جوق. بۇل ۇعىم ءالى تالاي مارتە سۋديالاردىڭ الدىنان شىعارىن دا ول كەزدە ەشكىم بولجاماعان سەكىلدى. البەتتە, مەملەكەت سۋديالاردىڭ جالاقىسىن تەككە كوتەرمەگەنى بەلگىلى. ەلباسىنىڭ ەرەكشە نازار اۋدارۋىنىڭ ارقاسىندا سۋديالاردىڭ نەگىزگى ماسەلەسى شەشىمىن تاپتى دەي الامىز. ولار بيلىكتىڭ ءۇشىنشى تارماعى رەتىندە ەلدىك ماڭىزى زور, مەملەكەتتىك ءمانى ۇلكەن ءماسەلەلەردى رەتتەۋدە اسا زور ۇلەس قوسادى. ازاماتتاردىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىن قورعاۋدا, بارىنە ورتاق زاڭ ۇستەمدىگىنىڭ قامتاماسىز ەتىلۋىن جۇزەگە اسىرۋدا سوتتاردىڭ ءرولى زور. وسى ارقىلى مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ سىندارلىعىن, بيلىكتىڭ تۇراقتىلىعىن جانە وعان دەگەن حالىقتىڭ سەنىمىن ورنىقتىرۋدا سوتتاردىڭ ادىلدىكتى قامتاماسىز ەتۋى اۋاداي قاجەت ەكەنى تۇسىنىكتى. ال مۇنداي اۋقىمدى دا, ماڭىزدى ءىس ءوز-وزىنەن ىسكە اسا سالمايتىندىعى بەلگىلى. وعان كوپ كۇش-جىگەر, قاجىر-قايرات, دەنساۋلىق, بىلىكتىلىك, وراسان تاجىريبە دە كەرەك. سودان جالاقى, وبالى نە كەرەك, كوتەرىلۋىن كوتەرىلدى دەيدى سۋديالار, جانە كوتەرىلگەن دەڭگەيىنىڭ تۇراقتىلىعىندا ءمىن بولماعان كورىنەدى. سول ايلىقتىڭ تۇراقتاپ قالعانى سونشالىق سودان بەرى قانشاما جىل وتسە دە, ەش وزگەرىس بولماعان ەكەن. مىنە, بيىل ونىنشى جىل. ءبىزدىڭ وركەنيەتتىڭ كوشىنە ىلەسكەن ەلىمىزدە ودان بەرى قانشاما ايتارلىقتاي وزگەرىستەر مەن جاڭالىقتار ورىن الدى دەسەڭىزشى! مەملەكەتتىڭ سىندارلى ساياساتىنىڭ ارقاسىندا جەدەل دامىپ جاتقان ەكونوميكامىزداعى جەتىستىكتەردىڭ ءوزى نەگە تۇرادى. ال مۇنىڭ ءبارى, اينالىپ كەلگەندە, حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىنىڭ ارتۋىنا, تۇرمىستىق ءومىردىڭ جاقسارۋىنا اسەر ەتتى. ءسويتىپ, جالپى جۇرتتىڭ جالاقىسى دا جىلدان-جىلعا ەسەلەنە ارتتى. ءومىر ءبىر ورىندا تۇرمايدى دەگەنىمىز سول, 2010-2011 جىلدارى 2006 جىلى 150 پايىزعا كوتەرىلگەن سۋديالار جالاقىسى وزگە ورگانداردىڭ ايلىعىمەن تەڭەسە باستادى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, كەزىندە وراسان شارىقتاعان بۇل دەڭگەيدى وزگە سالالاردىڭ ءبارى دە قۋىپ جەتتى.جالاقى جىرى
ەندى كونستيتۋتسيالىق زاڭعا سايكەس, سۋديالاردىڭ مارتەبەسىنە وراي ولاردىڭ جالاقىسى دا ءوسۋى ءتيىس قوي. بىراق وسى ماسەلە, نەگە ەكەنى بەلگىسىز ەسكەرۋسىز قالىپ تۇر. ماسەلەن, قازىر ۋچاسكەلىك پوليتسيا قىزمەتكەرىنىڭ جالاقىسى 200 مىڭ تەڭگە كولەمىندە ەكەن. ال اۋداندىق سوتتىڭ جاڭادان كەلگەن سۋدياسىنىڭ جالاقىسى 170-180 مىڭ تەڭگەنى قۇرايدى. ال 200 مىڭ تەڭگەدەن اساتىن ايلىق الاتىن سۋديالار وسى قىزمەتتە 10-15 جىلدىق ءوتىلى بارلار. دەمەك, ويلاپ قاراساڭىز, جاڭادان قىزمەتكە كەلگەن سۋديا 200 مىڭنان اسا جالاقىعا قول جەتكىزۋ ءۇشىن كەمىندە ون جىل ۇزبەي ەڭبەك ەتۋى كەرەك, ايتپەسە, ونىڭ ايلىعى سول 170-180 مىڭ تەڭگە شاماسىندا قالا بەرمەك. ال قالالىق, وبلىستىق سوتتار سۋديالارىنىڭ, بايقاساڭىز, كەز كەلگەنىنىڭ ءوتىلى 20 جىلدان دا اسىپ كەتكەندەرى باسىمىراق كەلەدى. البەتتە, سوعان وراي ولاردىڭ ايلىعىنا ۇستەمە قوسىلادى. بىراق سونىڭ وزىندە سوت سالاسىندا اناۋ-مىناۋ ەمەس, تابانى كۇرەكتەي 20 جىل ەڭبەك ەتكەن بيلەردىڭ الاتىنى, جاسىرماي-اق ايتايىق, سول 300 مىڭ تەڭگەنىڭ و جاق, بۇ جاعى عانا. بۇل ماسەلە, ياعني جەرگىلىكتى سۋديالاردىڭ جالاقىسىن ارتتىرۋ تۋرالى ۇكىمەتكە قانشا جەردەن ۇسىنىلعانىمەن ناقتى شەشىمسىز قالاتىنى انىق. بەينە بۇل ماسەلەگە نازار اۋداراتىن جان جوقتاي, نەمەسە ول نازار اۋداراتىن جاي ەمەستەي كورىنەدى. ونىڭ كوپتەگەن سەبەبى بار دەلىك. بىراق نەگىزگى سەبەپ, سول باياعى «قازاقستاندا ەڭ كوپ جالاقى الاتىن سۋديالار» دەگەن ساناعا سۋداي ءسىڭىپ, تاستاي قاتقان ۇعىم اسەرى. كوپشىلىك, ءتىپتى, سول سۋديالاردىڭ ناقتى قانشا كولەمدە جالاقى الاتىنىن انىق بىلمەيدى. الايدا, ولار سوتتاردىڭ الاتىن اقشاسى كوپ, سوندىقتان ەلدەگى ەڭ باي ادامدار دەپ ەسەپتەيدى. بۇل دا سول, ءوز مۇددەسىن كوزدەگەن ءار تاراپ سوتقا اقشاسىز بارمايدى دەگەن ەكىنشى ءبىر تۇسىنىكتىڭ قالىپتاسىپ, شەگەلەنىپ قالعانىندا بولسا كەرەك. ونىڭ ۇستىنە, سوڭعى جىلدارى مەملەكەتتىك قىزمەت سالاسىندا «ا» جانە «ب» كورپۋستارى پايدا بولدى. مىنە, وسى «ا» كورپۋسىنا جاتاتىن مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەر جالاقىسىن بىلتىر ەلباسىنىڭ ءوزى باس بولىپ وسىرگەنى بارشا جۇرتقا ءمالىم. وندا دا 50 پايىزعا بىردەن ارتتىرىلدى. بىراق جالپى سۋديالار قاۋىمى, امال نە, اتالعان «ا» كورپۋسىنا ەنبەي قالدى. ويتكەنى, ولار «ا» كورپۋسىنا جاتپايدى. جارايدى, «ا» كورپۋسى ارتىقشا كورپۋس ەكەن, وعان سۋديالاردىڭ قوسىلماعانى دۇرىس شىعار دەدىك. ەندى «ب» كورپۋسى بار, مۇمكىن سوعان ىلىگەر؟ بۇل سوزىمىگە دالەل, بيىل «ب» كورپۋسى قىزمەتكەرلەرىنىڭ جالاقىسى 35 پايىزعا ارتتىرىلدى. الايدا, سۋديالار جالاقىسى ەسكەرىلمەدى؟ نەگە؟ بۇعان ەشكىم ماردىمدى جاۋاپ بەرە المايدى؟ سوعان وراي بۇگىندە سۋديالاردىڭ مارتەبەسى قانداي ەكەندىگىنە باعا بەرۋ ءۇشىن قانداي دا بولسىن ءبىر قاتارعا قوسۋ مۇمكىن بولماي تۇر. ماسەلەن, سۋديالار ساياسي قىزمەتكەرلەر (دەپۋتاتتار ت.ب.) توبىنا دا جاتپايدى, سەبەبى ساياسي قىزمەتكەرلەر سايلانادى. سۋديالار سايلانبايدى, تاعايىندالادى. وندا دا ءبىر ارتىقشىلىق, ەلباسىنىڭ جارلىعىمەن تاعايىندالادى. سول سياقتى, بۇلار بيۋدجەتتىك سالا قىزمەتكەرلەرىنە دە قوسىلمايدى. ماسەلەن, بيىل بيۋدجەتتىك سالا قىزمەتكەرلەرىنىڭ جالاقىسى كوبەيتىلە باستادى. سوعان سايكەس جەرگىلىكتى سوتتاردىڭ دا جالاقىسى كوتەرىلەر دەگەن ءۇمىت تۋعان. بىراق ولاي بولمادى. سويتسەك, سۋديالار ول توپقا دا جاتپايدى ەكەن. سوندا بۇلار قانداي كاتەگورياعا جاتادى؟ بيلىكتىڭ ءۇش تارماعىنىڭ ءبىرى بولىپ سانالعانىمەن, اقشاعا كەلگەندە ەشبىر قاتارعا قوسىلماي, ەلەنبەي قالاتىنى ەرەكشەلىك بولىپ تۇر. بىلتىر بۇل ماسەلەنى جوعارعى سوت توراعاسى قايرات ءمامي ءتيىستى ورىندار الدىندا كوتەرگەنى بەلگىلى. ارينە, قازىرگى ۋاقىت ەلگە دە, مەملەكەتكە دە وڭاي ءتيىپ جاتقان جوق. الەمدى شارپىعان داعدارىس سالدارى قازاقستانعا دا تىرناعىن باتىرعىسى كەلىپ, شىر اينالۋدا. سونىڭ سالدارى قارجىلىق قامتۋعا قولداۋ بەرمەي تۇر. رەسپۋبليكا بويىنشا العاندا, بارلىق سۋديانىڭ سانى ءۇش مىڭعا دا جەتپەيدى. ولاردىڭ ءبارى قۇقىق قولدانۋ قىزمەتىمەن اينالىسادى. ال بۇل جاعدايدا سوت پروتسەستەرىنە سۋديالارمەن بىرگە قاتىساتىن پروكۋرورلار قۇقىق قورعاۋ سالاسىمەن بولەكتەنەدى. ولاردىڭ قاتارىنا پوليتسيا, اسكەردى جاتقىزۋعا بولادى. وسىدان بارىپ سۋديالار ازاماتتىق سالاعا جاتقىزىلادى دەيمىز. سوندىقتان, انا اتقارۋشى بيلىك تۇتقاسىن ۇستايتىن «ا» جانە «ب» كورپۋستارىنا قوسىلمايدى. دەمەك, بىلاي قاراساڭىز, تاڭعالارلىق جاعداي: سۋديالار ساندا بار, ساناتتا جوق. ەندەشە, بۇل جەردە ءبىر تۇسىنىكسىزدىك ورىن الىپ وتىر ما, قالاي؟باسپانا, قاشان بولار راس پانا؟
ارينە, اتقاراتىن قىزمەتىنىڭ ءمانى مەن ماڭىزىنا قاراي ءار ماماننىڭ جالاقىسى تاتىمدى بولۋعا ءتيىس. بۇل – جۇمىس قايىرىمدىلىعىنا ساي ەڭبەك زاڭىمەن بەلگىلەنەتىن باستى قاعيدا. ونسىز قىزمەتكە دەگەن قۇلشىنىس پەن قايتارىمدى, ونىمدىلىك پەن ساپالىقتى ايتۋ قيىن. الايدا, جالاقى ماردىمسىز بولعان جاعدايدا نە ايتۋعا بولادى؟ ال بۇعان قوسا باسپانا ماسەلەسى ەتەكتەن تارتىپ تۇرسا, قانداي ونىمدىلىك ساپا تۋرالى ءسوز قوزعاۋعا بولادى. جالاقىسى از, باسپاناسى جوق ادامنىڭ وزگەنىڭ كۇيىن كۇيتتەۋى مۇمكىن بە؟ ءوزىنىڭ جاعدايى جايسىز بولىپ تۇرىپ, وزگەنىڭ جاعدايىن وڭالتامىن دەيتىن كىمدى كوردىڭىز؟ بۇل – ءۇيىن تۇتاس سۋ العان جاننىڭ شاڭىراعىنا كەلگەن قوناعىنا «قۇرعاق تا جىلى جەرگە» توسەك سالىپ بەرەيىن دەگەنىمەن بىردەي عوي. دەمەك, قانشالىقتى نيەتتەنسە دە قولدان كەلمەستى جاساي المايدى. يە, سولاي. ال ەندى وسىنداي جاعدايعا تاپ بولعان سۋديالاردى ەلەستەتىپ كورىڭىزشى. سۋديالار تاۋەلسىز ەمەس دەپ تاعى ايتۋعا بولمايدى. سەبەبى, ولار زاڭ بويىنشا تاۋەلسىز بولۋعا ءتيىس. ەشكىمگە ەشۋاقىتتا جالتاقتامايدى. ەشكىمگە ولاردىڭ كۇنى تۇسپەيدى. سوندىقتان, سۋديا بولعىسى كەلىپ تالپىناتىن ادامدار از ەمەس. ويتكەنى, سوت جۇيەسى جانە سۋديالاردىڭ مارتەبەسى تۋرالى كونستيتۋتسيالىق زاڭدا: «سۋديا تاعايىندالعاننان كەيىن وعان التى اي ىشىندە مەملەكەتتەن قىزمەتتىك پاتەر بەرىلەدى» دەپ جازىلعان. بىراق... ءيا, بۇل ماسەلە توڭىرەگىندە دە ءالى كۇنگە شەشىلمەي جاتقان تۇيىندەر مەن تۇيتكىلدەر تاعى كوپ. نەگە؟ ونىڭ سىرىن سۋديالاردىڭ وزدەرى بىلمەيدى. ال سۋديالارعا قىزمەتتىك پاتەر بەرىلۋى ءۇشىن بيۋدجەتتەن اقشا ءبولىنۋى قاجەت. مۇنداي اقشا بيۋدجەتتەن بولىنبەيدى ەمەس, بولىنەدى, بىراق ول بارلىق سۋديا بىتكەندى پاتەرمەن جارىلقاپ تاستاۋعا جەتپەيدى. دەمەك, تولىققاندى ءارى جەتكىلىكتى تۇردە بولىنبەيدى دەگەن ءسوز. ماسەلەن, الىسقا بارماي-اق استانا قالالىق سوت سۋديالارىنىڭ جاعدايىن الايىقشى. ەلوردا بولعان سوڭ مۇنداعى قىزمەتكەردىڭ ءبارى باسپانامەن قامتاماسىز ەتىلگەن شىعار دەر ويلارسىز. وزگەلەر دە سولاي دەيدى. ال شىنايى احۋال مۇلدە باسقاشا. سويتسەك, اناۋ-مىناۋ ەمەس ءۇيسىز-كۇيسىز جۇرگەن 32 سۋديا پاتەر كەزەگىندە تۇر ەكەن! ولاردىڭ سۋديا بولىپ قىزمەت ىستەپ جاتقاندارىنا التى ايدان دا, بىرنەشە جىلدان دا الدەقاشان ءوتىپ كەتكەن. بىراق زاڭ بويىنشا ۋاقتىلى بەرىلۋى قاجەت دەگەن پاتەر بەرىلمەيدى. دەمەك, زاڭنىڭ بۇل تارماعى ورىندالمايتىن سەكىلدى. ويتكەنى, ەلىمىزدىڭ باسقا وڭىرلەرىندە دە سۋديالار وسىلايشا 30-40 ادامنان پاتەر كەزەگىندە تۇرعانى كادىك. ال سۋديالار جاعدايىنا كەلگەندە كونستيتۋتسيالىق زاڭنىڭ تالاپقا ساي ورىندالمايتىندىعى قالاي؟ زاڭنىڭ ءبارى زاڭ دەيمىز عوي. بىراق زاڭنىڭ دا زاڭى بار ەكەنىن ۇمىتپاۋ كەرەك. ماسەلەن, كونستيتۋتسيامىز ەڭ جوعارى تۇرعان نەگىزگى زاڭىمىز. ول مۇلتىكسىز ساقتالۋى ءتيىس. ال ونىڭ وكشەسىن باسىپ تۇرعان وسى جوعارىدا اتالعان كونستيتۋتسيالىق زاڭ. سولاي بولا تۇرا ۇكىمەتتىڭ نەلىكتەن بۇعان سالعىرت قارايتىندىعى بەلگىسىز. قازىر ءبىزدىڭ ەلىمىزدە قۇرىلىس جۇرمەي جاتىر دەپ ەشكىم ايتا المايدى. جانە جۇرتقا ءۇي, پاتەر بەرىلمەي جاتقان جوق دەپ ءبىر جان وتىرىك ايتا المايدى. سەبەبى, مەملەكەت ەلدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە حالىق ءۇشىن تۇرعىن ۇيلەردى كوپتەپ سالۋدا. سوندىقتان, كەزەككە تۇرعان مۇقتاج جانداردىڭ كوپشىلىگى باسپانالى بولىپ جاتىر. ماسەلەن, ەلوردامىز – استانا قالاسىنىڭ اكىمدىگى مەملەكەتتىك, بيۋدجەت سالاسى قىزمەتكەرلەرى مەن قۇقىق قورعاۋ سالاسىن باسپانامەن قامتاماسىز ەتۋدە ءبىر كەم قالىس قالىپ جاتقان جوق. جىلىنا جاڭا پاتەرگە يە بولعان ءجۇزدەگەن جاندار جادىرايدى. بۇلاردىڭ قۋانىشىنا قوسىلعان, ياعني زاڭدى باسپانالى بولۋعا ءتيىستى, بىراق زاڭسىز كەزەككە تۇسكەن وتىزشاقتى سۋديالار دا جادىرايتىن كۇنىمىز الىس ەمەس دەپ ءۇمىت وتىن ۇزبەي وتىر. ولار بىراق رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت ەسەبىنەن قامتاماسىز ەتىلۋگە ءتيىستى. جانە ولار الدا-جالدا باسپانالى بولىپ جاتسا, ياعني جوعارعى سوتتىڭ نەمەسە جەرگىلىكتى سوتتار سۋديالارى بولسىن, ەشقانداي ارتىقشىلىققا يە بولا المايدى. جۇرت قاتارلى مەملەكەتتىك باعدارلاما بويىنشا سالىنىپ جاتقان قولجەتىمدى ۇيلەرگە كىرەدى.جۇكتەمەگە ساي ىنتالاندىرۋ ارتىقتىق ەتپەيدى
مەملەكەت باسشىسىنىڭ بەس ينستيتۋتتىق رەفورماسى «100 ناقتى قادام» – ۇلت جوسپارىنىڭ ماڭىزى وتە زور. بۇل ورايدا سوت جۇيەسىنىڭ العاشقى ساتىسىنا ەرەكشە دەن قويىلىپ وتىر. سوندىقتان دا ءىستى قاراۋ بارىسى بۇرىنعى بەس ساتىدان ۇلت جوسپارىنىڭ كوزدەگەنىنە ساي, ءۇش ساتىلى جۇيەگە اۋىستى. ەندى ءىستى قاراۋدا العاشقى ساتىنىڭ ساپاسى ارتىپ, ءسوزى سالماقتانا تۇسەدى. وعان نەگىز جوق ەمەس. سەبەبى, قازىرگى كۇنى اۋداندىق سوتتارعا كەلەتىن سۋديالار وتە بىلىكتى جاستار. ولاردىڭ دەنى بىرنەشە شەتەل ءتىلىن بىلەدى, سول شەتەلدە ءبىلىمىن جەتىلدىرگەندەرى دە كوپ. ولار سۋديالىققا تاعايىندالۋ جولىندا ءوز بىلىمدەرىن ابدەن دالەلدەگەن جاندار. جاۋاپكەرشىلىك وتە جوعارى. بىراق, سولاي بولا تۇرا, ولارعا ەكىنشى ساتىعا ءوتۋ ءۇشىن تاعى دا وراسان بىلىممەن قاتار, ۇزاق ۋاقىت تاجىريبە جيناقتاۋ قاجەت. كەمىندە بەس جىل اۋداندىق سوتتا قىزمەت ىستەۋى ءتيىس. سودان كەيىن, ەگەر بارلىق جاعىنان تالاپتارعا ساي كەلىپ جاتسا, ەكىنشى ساتىعا ءوتۋى ءۇشىن كونكۋرسقا قاتىسا الادى. ءۇشىنشى ساتىعا وتۋگە تالاپ مۇنان دا قاتال ەكەنى بەلگىلى. مۇنىڭ ءبارى باسقالارعا قاراعاندا, سۋدياعا وتە جوعارى جاۋاپكەرشىلىك پەن تالاپ قويىلاتىندىعىندا. ءيا, جاقسى جۇمىس ىستەپ, ادىلدىك پەن ادالدىقتى تانىتۋدا العا شىعا ءبىلۋ سۋديالار ءۇشىن التىن كوپىر. وعان اياعى تيگەن سۋديانىڭ بار قيىندىقتى ەڭسەرە بىلگەنى دەيمىز. الايدا, اق پەن قارانى, ارامدىق پەن ادالدىقتى, ادىلەتسىزدىك پەن ادىلەتتىلىكتى ايىرۋعا دەن قويىپ, شىن مانىندە قارا قىلدى قاق جارار بي بولۋعا ۇمتىلعان جاندى كەشىككەن پاتەر مەن ازدىق ەتەر جالاقى ماسەلەسى ەمەس-اۋ, ەتەكتەن تارتار. ودان وتكەن, ياعني شىن مانىندە ءار ءىستى ءجۇز پايىز ساپالى قاراۋعا قولبايلار ەلەۋسىز بولىپ كورىنەتىن جايلار دا سالماق تۇسىرەدى ەكەن. ءار سۋديا «تۋرا بيدە تۋعان جوق» دەپ, «قارا قىلدى قاق جارا» الاتىندىعىن كورسەتە ءبىلۋى ءۇشىن الدىنا كەلگەن ءار ءىستى جەرىنە جەتكىزە قاراۋى ءتيىس. بىراق بۇعان جۇكتەمەنىڭ دە ءار ايماقتاعى ءار سۋدياعا ءارتۇرلى جۇك سالاتىندىعىن ەسكەرگەن ءجون. ماسەلەن, ءبىر جەردەگى سۋديا ايىنا 10-15 ءىس قاراسا, ەندى ءبىر جەردەگى ءدال سونداي مارتەبەدەگى تۋرا سونداي جالاقى الاتىن سۋديا ايىنا 30-40 ءىس نەمەسە ودان دا كوپ ءىس قاراۋى مۇمكىن. بۇل قالىپتاسقان جاعداي ەكەنى بەلگىلى. الايدا, ادامنىڭ فيزيكالىق دارمەنىن دە ەسكەرگەن ءجون عوي. سول سياقتى, بۇل ورايدا جۇكتەمەگە ساي ىنتالاندىرۋ جاعى باسىم تۇرۋى قاجەتتىگىن ويلاستىرعان ءجون سەكىلدى. وسى تۇستا ءبىر ايتا كەتەرلىك ماڭىزدى جايت, زاڭ مەن ءتيىستى نورماتيۆتىك قۇجاتتارعا سايكەس ءبىر سۋديا ايىنا 12 ءىس قانا قاراۋى ءتيىس ەكەن. ونىڭ سىرى, ەڭ الدىمەن, ساپالىلىق سالماعى باسىم بولۋى كەرەك دەگەندى بىلدىرەدى. ال مىنا دەرەكتەرگە جۇگىنسەك, ماسەلەن وتكەن جىلى ەلىمىز بويىنشا ءبىرىنشى ساتىداعى سوتتار بارلىعى 812 901 ءىس قاراسا, ونىڭ 395 185-ءى ازاماتتىق, 389 685-ءى اكىمشىلىك جانە 28 031-ءى قىلمىستىق ءىس بولعان. ءبىز جوعارىدا ەلوردالىق سوتتاردى مىسالعا العاندىقتان ايتار بولساق, استانا قالاسىنىڭ سوتتارى بارلىعى 67 939 ءىس قاراسا, ونىڭ 31 356-سى ازاماتتىق, 34 614-ءى اكىمشىلىك جانە 1 969-ى قىلمىستىق ءىس بولعان. وسى استانا قالاسى اۋدانىنىڭ جانە وعان تەڭەستىرىلگەن سوتتار سۋديالارىنىڭ سانى 134 ادامدى قۇرايدى. سوندا جىلىنا ءار سۋدياعا جۇكتەمە 507 ىستەن, ايىنا 46,1 ىستەن كەلەدى ەكەن. ال وسىعان وراي سالىستىرمالى تۇردە ايتار بولساق, ماسەلەن, سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا جىلىنا ءار سۋدياعا قاراۋعا 507 ءىس, ايىنا 29 ىستەن كەلەدى ەكەن. بۇل ءبىر جىلعا شاققاندا ەلوردالىق سۋديالار قارايتىن ىستەن 187 ىسكە كەم دەگەن ءسوز. سول سياقتى اقتوبە وبلىسىن الساق, وندا جىلىنا 360 نەمەسە ايىنا 32 ىستەن كەلەدى, سوندا ەلوردالىقتاردان جىلعا شاققاندا 147 ءىستى كەم قارايدى دەگەن ءسوز. مىسال كوپ. ەندى تاعى ءبىر سونداي مىسال رەتىندە ماڭعىستاۋ وبلىسىن الساق, وندا جىلىنا 394, ايىنا 35 ىستەن كەلەدى دەيدى, دەمەك مۇنى دا استانالىقتار جۇكتەمەسىمەن سالىستىرا قاراعاندا 133 ىسكە نەمەسە 22,3 پايىزعا از دەگەن ءسوز. ارينە, بۇل جەردە ءبىز سۋديالاردىڭ ءبىرى از, ەكىنشىلەرى ارتىق جۇمىس ىستەۋدە دەگەننەن اۋلاقپىز. ونىڭ ۇستىنە ءار ايماقتىڭ ءوز ەرەكشەلىگى بار ەكەنىن ەسكەرگەن ءجون. مۇندايدا ءتۇرلى سەبەپتەردىڭ دە ورىن الاتىنى بەلگىلى. ءبىزدىڭ ايتپاعىمىز, ەشكىمدى الالاماي, بىراق ەڭبەگىنە قاراي ىنتالاندىرۋ ۇلگىسىن دە ۇردىسكە قوسسا, ەڭبەك ونىمدىلىگى ارتار ما ەدى. ال بۇدان حالىق پايدا كورمەسە, زيان شەكپەيدى. مەملەكەتتىڭ دە كوزدەيتىنى سۋديالاردىڭ جاقسى جۇمىس ىستەۋى. وسىلايشا, ادىلدىك ناق سوتتاردا سالتانات قۇرىپ جاتسا ەلباسىنىڭ دا تاپسىرماسى ورىندالىپ, حالىقتىڭ سەنىمى مەن ءۇمىتى اقتالعانى دەيمىز عوي. سوندىقتان, نەعۇرلىم سۋديالارعا بارلىق زاڭدى تالاپتاردىڭ ءبارى جاسالىپ, سوت توراعالىعىن وتكىزۋدە ەش ماسەلە تۋىندامايتىن بولسا, ەشبىر كەدەرگى قويىلمايتىن بولسا, تاۋەلسىز بولعانى ۇستىنە تاۋەلسىز بولا ءتۇسىپ, دارمەنى مەن پارمەنى شەكسىز ارتسا, حالىقتىڭ ارمانى ورىندالعانى دا.استانالىق سوتتارعا – ايرىقشا جاۋاپكەرشىلىك
ەلباسى ارقاشان قۇقىقتىق مەملەكەتتىڭ تالاپتارىنا جاۋاپ بەرەتىن سوت جۇيەسىنىڭ دامۋىنا اسا ءمان بەرىپ كەلەدى. نەگىزگى باسىمدىلىق رەتىندە كادر ساياساتى, كادرلاردى ساپالى ىرىكتەۋ, كادرلىق قوردى قالىپتاستىرۋ, ولاردىڭ كاسىبيلىگىن ارتتىرۋعا كوڭىل بولىنۋدە. ازاماتتاردىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قورعاي بىلەتىن ءادىل سوتتىڭ حالىقارالىق ۇلگىگە ساي كەلەتىن زاماناۋي سوت جۇيەسىن قالىپتاستىرا الۋ بىلىكتى كاسىبي سوت قۇرامىنا عانا بايلانىستى. وسىلايشا, سۋديالىققا ۇمىتكەرلەرگە قويىلاتىن تالاپتاردىڭ قاتاڭداۋى جانە سوت كادرلارىن ىرىكتەۋ ءتارتىبىن ودان ءارى جەتىلدىرۋ جونىندەگى شارالاردىڭ جۇزەگە اسىرىلۋى قالالىق سوتتا بىلىكتى سۋديالار كورپۋسىن قالىپتاستىرۋعا قول جەتكىزىلدى. بۇل تۋرالى استانا قالالىق سوت توراعاسى تىلەكتەس بارپىباەۆ: – ەلىمىزدىڭ جوعارعى سوت توراعاسى قايرات ءماميدىڭ تىكەلەي قولداۋىمەن استانا قالالىق سوتىنىڭ سۋديالىق قۇرامى تولىقتىرىلدى. جۇمىس ءوتىلى مەن ءتاجىريبەسى مول 13 سۋديا ۇجىمنىڭ مۇشەسى بولدى. ماسەلەن, قالالىق سوتتا بۇرىن 32 سۋديا بولسا, بۇگىنگى كۇنى سۋديالاردىڭ سانى 45-كە جەتتى. ال استانا قالاسىنىڭ اۋداندىق سوتتارىندا بۇعان دەيىن 90 سۋديا بولسا, بۇگىنگى كۇنى ولاردىڭ قاتارى 128 سۋدياعا جەتتى, دەيدى. استانا قالاسىنىڭ بارلىق سوتتارى دەرلىك مەدياتسياعا ارنالعان كابينەتتەرمەن ارنايى جابدىقتالعان, ول جەردە بەيرەسمي جاعدايدا جاقتاردىڭ داۋ-داماي دەڭگەيىن تومەندەتە وتىرىپ, بەيبىتشىلىك جولمەن داۋدى شەشۋدىڭ شارتتارىن تالقىلاۋعا مۇمكىندىكتەرى بار ەكەن. قازىرگى ۋاقىتتا ەلوردالىق سوتتاردا مەدياتسيا كومەگىمەن 157 ازاماتتىق جانە 21 قىلمىستىق ءىس قارالعان. بۇل 200 شاقتى پروتسەسكە قاتىسۋشىلاردىڭ سوت تالقىلاۋىنسىز, سوت شەشىمىنسىز جانە ۇكىمسىز داۋ ماسەلەسىن شەشكەندىگىن بىلدىرەدى. ءار سۋديا «سۋديا ادەبى» كودەكسىمەن كوزدەلگەن مورالدىق-ەتيكالىق نورمالار مەن مىنەز-ق ۇلىق ەرەجەلەرىن مۇلتىكسىز ساقتاۋعا مىندەتتى. وسى قىزمەتتى تاڭداعان ءاربىر سۋديا تارتىپتىك ادەپ نورمالارىن ساقتاۋعا بايلانىستى شەكتەۋلەردى وزىنە ەرىكتى تۇردە جۇكتەيدى. ال مۇندا سۋديالاردىڭ تارتىبىنە بەرىلگەن ارىز-شاعىمداردى ارنايى كوميسسيا قارايدى. ماتەريالداردى قاراۋ ناتيجەلەرى بويىنشا سۋديانىڭ «سۋديا ادەبى» كودەكسىن بۇزۋ فاكتىسىن انىقتاپ, تالقىلاۋعا, قوعامدىق پىكىر تۋعىزۋعا, ارىزدا كورسەتىلگەن سۋدياعا قاتىستى تارتىپتىك ءىس جۇرگىزۋدى قوزعاۋ تۋرالى ماسەلەمەن سۋديالاردىڭ ءتيىستى تارتىپتىك-بىلىكتىلىك القاسىنا جۇگىنۋگە كوميسسيا شەشىم قابىلداي الادى. سوسىن سۋديا سوت iستەرiن قاراۋ كەزiندە زاڭدىلىقتى بۇزعانى, سۋديا ادەبiنە قايشى كەلەتiن تەرiس قىلىق جاساعانى, ەڭبەك ءتارتىبىن ورەسكەل بۇزعانى ءۇشىن تارتiپتiك جاۋاپكەرشiلiككە تارتىلادى. استانا قالالىق سوتتارىنىڭ 2014 جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىجىلدىعىنىڭ كەڭەيتىلگەن جالپى جيىنىنىڭ قاۋلىسىمەن ىستەردى قاراۋ كەزىندە سوڭعى ءۇش جىلدا جۇيەلى تۇردە زاڭ بۇزۋشىلىقتارعا جول بەرگەنى ءۇشىن جانە سوت تورەلىگىن جۇزەگە اسىرۋدا جۇمىس ساپاسى تومەن سۋديالاردىڭ كاسىبي جارامدىلىقتارىن انىقتاۋ ماقساتىندا, بىرقاتار اۋداندىق جانە قالالىق دەڭگەيدەگى سۋديالارعا قاتىستى ماتەريالداردى سوت جيۋريىنە جولداۋ تۋرالى شەشىم قابىلداعان. ول ادامدار سوت ءجيۋريىنىڭ شەشىمدەرىمەن جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلىپ, ونىڭ ءىشىندە لاۋازىمدىق قىزمەتتەرىنەن ءوز ەرىكتەرىمەن بوساۋ تۋرالى ءوتىنىش بەرگەن سۋديالار دا بار كورىنەدى. وسىعان بايلانىستى, سىبايلاس جەمقورلىقپەن كۇرەس ماسەلەسى دە كۇن تارتىبىنەن تۇسكەن ەمەس. جالپى, سۋديانىڭ جۇمىسى ۇنەمى قوعامنىڭ نازارىندا. قىزمەتتىڭ كوپشىلىك سيپاتى حالىقپەن تىكەلەي بايلانىستى بولعاندىقتان, سۋديانى ارقاشان ۇستامدى بولۋعا, پروتسەسسۋالدى زاڭ نورمالارى مەن سوتتىق ادەپ كودەكسىن شاعىم مەن سىن كەلتىرمەي قاتاڭ ساقتاۋعا مىندەتتەيدى. ءادىل سوتتى جۇزەگە اسىرۋدىڭ كۇردەلىلىگى دە وسىندا جاتىر عوي, سەبەبى, ءىستى قاراۋ بارىسىندا ەكى جاقتى بىردەي قاناعاتتاندىرۋ ءمۇمكىن ەمەس. تاراپتاردىڭ ءبىرى مىندەتتى تۇردە نارازىلىق بىلدىرەدى. ءىستىڭ قارالۋ ءناتيجەسىندە تاراپتاردان بىركەلكى وڭ ارەكەت كۇتۋ مۇمكىن ەمەس. ال جالپى ەلوردالىق سوتتاردىڭ جاعدايى جاقسى. ماسەلەن, استانا قالالىق سوتى, ارنايى مامانداندىرىلعان ەكونوميكالىق سوتى, №2 ەسىل اۋداندىق سوتى جانە ەسىل اۋداندىق سوتى سوڭعى جىلدارى جاڭا عيماراتقا كوشتى. جالپى, عيماراتتا سوت وتىرىسىنىڭ 50 زالى بار, ونىڭ سىرتىندا ارنايى مەدياتورلىق ورتالىقتار, مەدياتورلار جۇمىس جاسايتىن بولمە, پروكۋرورلار مەن قورعاۋ-شىلارعا ارنايى كابينەتتەر, قالالىق سوتتا – ءباسپاسوز ورتالىعى, جالپى وتىرىس وتكىزەتىن زال بار. سۋديالار مەن سوت اپپاراتىنىڭ قىزمەتكەرلەرىنە جۇمىس كابينەتتەرى ءبولىنىپ, ولاردىڭ ءتيىمدى ءارى ساپالى جۇمىس جاساۋلارىنا جاعداي جاسالعان. ارينە, ءبىز بۇل ساراپتامامىزدا سۋديالاردىڭ وزدەرى سەكىلدى شىنايى شەشىم شىعاراتىنداي, باردى بار, جوقتى جوق دەپ, شىندىقتى تۋرا ايتتىق. كوپتەن جاريالانباي جاتقان جايدىڭ جايسىزدىعى باسىمداۋ بولسا دا, ادەتتەگىدەي سىلاپ-سيپاۋدان ارىلىپ, وسىلايشا ناقتى بولۋدى ءجون كوردىك. الەكساندر تاسبولاتوۆ, «ەگەمەن قازاقستان»