ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ۆاشينگتونداعى يادرولىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى IV سامميتتە جاريالاعان مانيفەسىن ءماجىلىس دەپۋتاتتارى دا قىزۋ تالقىلاۋدا. وسىعان بايلانىستى ءبىز پالاتانىڭ جاڭا دەپۋتاتتارىنىڭ ءبىرى ساپار احمەتوۆتى اڭگىمەگە تارتقان ەدىك.
– ساپار قايرات ۇلى! ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ «الەم. ءححى عاسىر» اتتى مانيفەسىنەن قانداي ويلار ءتۇيدىڭىز؟
– ءبىزدىڭ ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆ قازاقستان ءوزىنىڭ تاۋەلسىزدىگىن الماي تۇرعاندا-اق يادرولىق قارۋدى شەكتەۋ مەن تاراتپاۋ ىسىنە بەلسەنە قاتىسىپ جۇرگەن قايراتكەر ەكەنى بەلگىلى. سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونىن جابۋى – سونىڭ ءبىر ايعاعى. كسرو-نىڭ سول كەزدەگى باسشىسى م.گورباچەۆ مۇنداي قادامعا بارسا قايدا قالىپتى؟ ول قارۋ-جاراقتى جەتىلدىرۋدى, وسى ءىس بويىنشا اقش-پەن جارىستا جەڭۋدى عانا كوزدەيتىن اسكەريلەردىڭ تالابىنان شىعا الماعان. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنا سەمەي پوليگونىن جابۋ وڭايعا تۇسپەگەنىن مەن ءتۇرلى دەرەكتى ادەبيەتتەردەن جاقسى بىلەمىن. بۇل ىستە ول 40 جىل بويى يادرولىق سىناقتىڭ ورتاسىنا اينالدىرىلعان ەل مەن جەرگە قاتتى جانى اشىعاندىعىن كورسەتتى.
مەنىڭ بىلۋىمشە, سەمەي پوليگونىندا 468 رەت ءتۇرلى كۇشتەرى بار يادرولىق زاريادتار سىناقتان وتكىزىلگەن. بۇل – جىلىنا 10 سىناق دەگەن ءسوز. دەمەك, اي سايىن ءبىر سىناق وتكىزىلىپ تۇرعان. ونىڭ ارقايسىسىنىڭ يادرولىق قۋاتى جاپونياعا تاستالعان اتوم بومبالارىنان الدەنەشە ەسە كۇشتى. جارىلىستاردىڭ ءبىرازى جەر ۇستىندە جاسالعان. مىنە, وسىلاردىڭ ەلىمىزدىڭ ەكولوگياسىنا, ەكونوميكاسىنا, حالقىنىڭ دەنساۋلىعىنا, گەنوفوندىنا تيگىزگەن كەلەڭسىز اسەرى, تيگىزگەن زيانى كوپ-اق. ەگەر جاپونياعا تاستالعان ەكى بومبادان زارداپ شەككەندەر مەن ولاردىڭ ۇرپاقتارىنا وسى كۇنگە دەيىن وڭالتۋ جۇمىستارى تولاسسىز جۇرگىزىلىپ كەلگەن بولسا, كسرو جىلدارىندا قازاقستان حالقى تۋرالى بۇل ماسەلە ەشقاشان اۋىزعا دا الىنعان جوق. تەك ەلىمىز ءوز تاۋەلسىزدىگىن العان سوڭ عانا ەلباسىنىڭ تاپسىرماسىمەن وسىنداي جۇمىستار جۇرگىزىلە باستادى.
سوندىقتان دا قازاقستاندى يادرولىق اپاتتان ەڭ كۇشتى زارداپ شەككەن ەل دەپ تانۋعا بولادى. پرەزيدەنت ن.نازارباەۆ وسىنى الەم حالىقتارىنىڭ قۇلاعىنا قۇيا ءجۇرىپ, ونىڭ قاتەرىنىڭ اسا زور ەكەنىن, ونى ەندى بولدىرماۋ كەرەكتىگىن بارلىق مىنبەرلەردەن ايتىپ ءجۇر. مىنا مانيفەسى دە سول ويلارىنىڭ جالعاسى دەپ بىلەمىن. ول جاڭا زامانعا لايىقتى جوسپارلار جانە باعدارلارمەن تولىققان. سونىڭ ىشىندە ادامزاتقا «سوعىسسىز الەم» اتتى كەڭ اۋقىمدى باعدارلاما قابىلداۋ كەرەك دەگەن دە ناقتى ۇسىنىس جاسادى.
– وسى باعدارلاما تۋرالى ويلارىڭىزدى دا ورتاعا سالا كەتسەڭىز؟
– بۇل باعدارلاما ناقتى بەس بولىكتەن تۇرادى. ونىڭ ءبىرىنشىسى يادرولىق جانە باسقا دا جاپپاي قىرىپ-جوياتىن قارۋلاردان الەمدى تولىقتاي تازارتىپ, العا باسۋ. وسى ورايدا ەلباسى 2015 جىلدىڭ 7 جەلتوقسانىندا بۇۇ باس اسسامبلەياسى قازاقستاننىڭ باستاماسىمەن قابىلداعان «يادرولىق قارۋدان ازات الەم قۇرۋ تۋرالى» دەكلاراتسيانى اۋىزعا الىپ, ونىڭ وسى باعىتتاعى قارىشتى قادام ەكەنىن اتاپ ءوتتى. ەندى ەلباسى يادرولىق قارۋلاردى الەمدىك مۇحيتتاردىڭ بەيتاراپ سۋلارىنىڭ تۇبىنە, اركتيكاعا ورنالاستىرۋعا تىيىم سالاتىن جاھاندىق شەشىم قابىلداۋ كەرەكتىگىن ايتتى.
سونىمەن بىرگە, جاپپاي قىرىپ-جوياتىن جاڭا قارۋ تۇرلەرىن جاساۋ ءۇشىن عىلىمي جاڭالىقتاردى پايدالانۋعا تىيىم سالاتىن دا حالىقارالىق كەلىسىم قۇجاتى كەرەكتىگىن ايتتى. وسىنىڭ ءوزى بۇگىنگى شيەلەنىسىپ بارا جاتقان الەمدىك گەوساياسي احۋالدا بۇكىل ادامزاتتىڭ تاعدىرىن ويلاعان كورەگەن ادامنىڭ ءسوزى ەكەنى ايدان انىق قوي.
ەكىنشىدەن, پرەزيدەنت تاياۋ شىعىستى دا يادرولىق قارۋدان ازات التى ايماقتىڭ قاتارىنا قوسۋدىڭ ماڭىزدىلىعىنا توقتالدى. جاھاندىق قاۋىپسىزدىككە قاتەر ءتوندىرۋى مۇمكىن اسكەري بلوكتار قۇرۋ سياقتى كەشەگى كۇننىڭ ۇلەسىنەن بۇگىنگى كۇنى باس تارتۋ كەرەكتىگىن دە ەلباسى ءوزىنىڭ باعدارلاماسىندا اتاپ ءوتتى. كەز كەلگەن كۇش قارسى كۇش تۋدىرادى, دەدى ن.نازارباەۆ.
ۇشىنشىدەن, ەلباسى زىمىرانعا قارسى جۇيەلەر مەن كادىمگى قارۋ-جاراق جونىندەگى بۇرىنعى ۋاعدالاستىقتاردىڭ بۇزىلۋى ەۋرازيا كەڭىستىگىن ساياسي ميليتاريزاتسيالاندىرۋعا الىپ كەلگەنىن ايتتى. بۇل, دەدى ول, قورعانىستى باسقارۋداعى ەلەكتروندىق جۇيەنىڭ ىقتيمال اقاۋى سەبەبىنەن دە جاھاندىق سوعىستىڭ باستالۋ مۇمكىندىگىن تۋدىراتىن اسا زور قاۋىپ. سوندىقتان دا بۇۇ-نىڭ قارۋسىزدانۋ جونىندەگى كونفەرەنتسياسى قىزمەتىنىڭ جاڭا ستراتەگياسى قاجەت.
شىنىندا دا, قاتتى شيەلەنىسىپ بارا جاتقان الەمدىك گەوساياسي احۋال ابايسىزدا اتىلىپ كەتكەن زىمىراننىڭ ءوزىن سوعىستىڭ باستالۋ دابىلى دەپ قابىلداۋى عاجاپ ەمەس. ءسويتىپ, ادامزات اياق استىنان قانعا بوگۋى مۇمكىن. سوندىقتان, ەڭ ۇلكەن حالىقارالىق ۇيىم بۇل ءىستى قاتاڭ باقىلاۋدا ۇستاماسا بولمايدى. ەلباسى ۇسىنىسىنىڭ سوڭعى بولىگىندە بۇل باعدارلاما حالىقارالىق قارجى, ساۋدا-ساتتىق جانە ەكونوميكالىق دامۋدا جاھاندىق باسەكەلەستىكتىڭ قاينار كوزىنە اينالۋى كەرەكتىگى ايتىلدى.
«سوعىسسىز الەم» بارلىق سوعىستار مەن جانجالداردىڭ تۇبەگەيلى سەبەبىن جويۋدى كوزدەۋى كەرەك. دامىعان ينفراقۇرىلىمدارعا, رەسۋرستار مەن نارىقتارعا بارلىق ۇلتتاردىڭ تەڭ قۇقىلى جانە ادىلەتتى قولجەتىمدىلىگى ورناۋى كەرەك دەلىندى. مىنە, وسىنىڭ ءبارى الەمدىك اۋقىمدا ويلايتىن باسشىنىڭ ءسوزى ەمەس پە؟
– اتالمىش باعدارلامانى الەم ەلدەرى قولداپ, ىسكە اسۋىنا ءجاردەم بەرەر مە ەكەن؟
– ەگەر حالقىنا بەيبىتشىلىك تىلەيتىن باسشىسى بولسا, بۇل باعدارلامانى قولدايدى. ارينە, الدىمەن بۇۇ-نىڭ ءوزى قابىلداپ, الەم ەلدەرىن ونىڭ ىسكە اسىرۋىنا ىقپال ەتۋى كەرەك. جاسىراتىنى جوق, الەمدىك بەيبىتشىلىكتى ساقتاۋ مەن حالىقتار اراسىنداعى تۇسىنىستىكتى دامىتۋعا باعىتتالعان تالاي ۇسىنىستار جۇزەگە اسپاي جاتىپ قالادى. ونىڭ ەڭ باستى سەبەبى, ۇسىنۋشىنىڭ ءوزىنىڭ ءىس-ارەكەتى مەن ساياسي بەدەلىنە بايلانىستى. ماسەلەن, ءوز ەلىندە حالقىنىڭ ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك دامۋىن تەجەپ, سىرت ەلدەرمەن بايلانىسىن تۇيىققا تىرەپ وتىرعان ەلدىڭ باسشىلارى مۇنداي ۇسىنىس جاساسا, وعان ەشكىم دە قۇلاق اسپايدى. ويتكەنى, مۇنداي باسشىنىڭ حالىقارالىق بەدەلى جوق.
ال بيلىك باسىنا كەلگەن ساتتەن باستاپ الەمدىك بەيبىتشىلىك پەن تۇسىنىستىكتى, حالىقتار اراسىنداعى تولەرانتتىلىق پەن دوستىقتى, ادامدار اراسىنداعى جاناشىرلىق پەن مەيىردى ناسيحاتتاپ جانە سونى ىسكە اسىرۋ جولىندا ايانباي تەر توگىپ جۇرگەن باسشى بولسا, ونىڭ ءسوزى جەردە قالمايدى. قازاقستان پرەزيدەنتى ناق وسىنداي باسشى. ول, ءتىپتى, ءتۇرلى ءدىني كونفەسسيالار اراسىنداعى تۇسىنىستىك پەن ءتوزىمنىڭ دامۋىنا شەكسىز ۇلەس قوسىپ كەلە جاتقان جان. سوندىقتان دا ونىڭ بۇعان دەيىنگى ۇسىنىستارى بۇۇ تاراپىنان قولداۋ تاۋىپ كەلدى.
ءبىز جوعارىدا ەلباسىنىڭ «يادرولىق قارۋدان ازات الەم قۇرۋ تۋرالى» جالپىعا ورتاق دەكلاراتسيانىڭ باستاماشىسى بولىپ, ونى بۇۇ-عا قابىلداتقانىن ايتتىق. سونداي-اق, قازاقستان اۋماعىندا ءوزدەرىندە اتوم ەنەرگەتيكاسىن دامىتۋدى جوسپارلاپ وتىرعان مەملەكەتتەرگە ارنالعان تومەن بايىتىلعان يادرولىق وتىن بانكىن قۇرۋ تۋرالى يدەياسى دا جۇزەگە اسۋدا. مىنە, وسىنداي ادامنىڭ جالپى الەمدىك بەيبىتشىلىكتى ساقتاۋ جولىندا جاساعان ۇسىنىسىن ءبارى دە قولدايدى دەپ سەنەمىن.
اڭگىمەلەسكەن
جاقسىباي سامرات,
«ەگەمەن قازاقستان»