ەكى كەلەس, ءبىر تالاس,
بال تاتىعان جەرىڭ-اي.
اعايىنىڭ ارالاس,
تاتۋ ەكەن ەلىڭ-اي!
جەلماياعا وڭگەرىپ
الىپ كەتەر ەدىم-اي.
سىيماعان سوڭ الدىما
اتتەڭ, دۇنيە دەدىم-اي!
اسان قايعى بابامىز وسىلايشا تامسانعان سۋلى كەلەس پەن قۇر كەلەستىڭ بويىندا كەلەس دەپ اتالاتىن اۋدان بولعانىن بىرەۋ بىلسە, بىرەۋ بىلمەس. قازىرگى وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ اۋماعىندا العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ قۇرىلعان اۋدانداردىڭ ءبىرى كەلەس اۋدانى تالاي تەپەرىشتى باسىنان وتكەردى. حح عاسىردىڭ جيىرماسىنشى جىلدارىنىڭ باسىندا العاشقى ۇجىمدىق شارۋاشىلىق – كوممۋنا دا وسىندا ۇيىمداستىرىلعان ەكەن. ءوز تاريحىندا ءتورت رەت تاراتىلعان بۇل اۋدان بۇگىندە كورشىلەس سارىاعاش اۋدانىنىڭ قۇرامىنا قوسىلعان. بۇرىنعى كەلەس اۋدانىندا وسى اۋدان اتاۋىمەن اتتاس كەڭەستىك شارۋاشىلىق تا بولعان. اتاق-داڭقى الىسقا كەتكەن, ءتىپتى ماسكەۋگە دەيىن جەتكەن بۇل كەڭشاردى كەزىندە تۇيمەباي ەگەمقۇلوۆ سىندى ديرەكتور باسقارعان.
كەيىپكەرىمىز – كيەلى كەلەستىڭ ءتول پەرزەنتى. 1929 جىلى قىزىل تۋ ۇجىمشارىندا (قازىرگى قوشقاراتا اۋىلدىق وكرۋگىنە قاراستى بايتەرەك اۋىلىندا) كەدەي شارۋا وتباسىندا جارىق دۇنيەگە كەلگەن. اكەسىنىڭ اتى ەگەمقۇل, ال اناسىنىڭ اتى ءحانبيبى بولاتىن. بالداۋرەن بالالىق شاعى باقىتتى ءوتتى دەي المايمىز. وتىزىنشى جىلداردىڭ ويرانى مەن قىرقىنشى جىلداردىڭ قىرعىنى اۋىل ءومىرىن دە ابدەن تيتىقتاتىپ جىبەرگەن. سۇراپىل سوعىستىڭ تىل ومىرىنە اكەلگەن اۋىر تاۋقىمەتتى تىرشىلىگى دە وسى ۇرپاقتىڭ ەنشىسىنە تيگەن. تۇيمەباي تيتىمدەيىنەن العىر دا زەرەك بولىپ وسكەن. ورتا مەكتەپتى ويداعىداي ءبىتىرىپ شىققان بوزبالا تۇيمەباي اگرونوم بولۋدى ارماندايدى. ءسويتىپ, وسى ويىن ءوزىنىڭ نەمەرە اعاسى ەرنازار اباۋوۆقا ايتادى. بىلىكتى مامان رەتىندە اۋىل شارۋاشىلىعىن, ونىڭ ەكونوميكاسى مەن مادەنيەتىن ەسەلەپ كوتەرۋدى قالايتىنىن جەتكىزەدى. اق باتاسىن بەرگەن اعاسى ونى ارمان قالا الماتىعا شىعارىپ سالادى. ول اۋىل شارۋاشىلىعى ينستيتۋتىنا قۇجاتتارىن تاپسىرادى. الايدا, ءوزى ارمانداعان اگرونوميا ەمەس, ينجەنەر-مەحانيكا فاكۋلتەتىنىڭ ستۋدەنتى اتانادى. التىن ءداۋىر سانالاتىن ستۋدەنتتىك ءومىر, ينستيتۋت قابىرعاسىنداعى بەس جىل دا زىرلاپ وتە شىعادى. جوعارى ءبىلىمدى جاس مامان ءوزىنىڭ تۋعان اۋىلىنا ورالادى. ويتكەنى, مۇندا ونى اياۋلى اناسى مەن ءىنىسى زارىعا كۇتىپ وتىرعان. ءسويتىپ ەڭبەك جولىن «كەلەس» ۇجىمشارىنىڭ (قوشقاراتا اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ) ورتالىعى – بەسقۇبىر اۋىلىنداعى ماشينە-تراكتور ستانساسىندا (متس-تا) مەحانيك بولىپ باستايدى. 1957 جىلى ۇساق ۇجىمشارلار بىرىكتىرىلىپ, سونىڭ نەگىزىندە كەڭشارلار قۇرىلادى. جاس ماماننىڭ بىلىكتىلىگى مەن ۇيىمداستىرۋ قابىلەتىنىڭ مىقتىلىعىن بايقاعان باسشىلار ونى «كەلەس» كەڭشارىنىڭ باس ينجەنەرى قىزمەتىنە كوتەرەدى.
ىسكەرلىگى مەن بەلسەندىلىگى ەسكەرىلگەن تۇيمەباي ەگەمقۇلوۆ كوممۋنيستىك پارتيا قاتارىنا قابىلدانادى. 1964 جىلى «كەلەس» كەڭشارىنىڭ ديرەكتورى لاۋازىمىنا تاعايىندالادى. جەتى جىلداي ۋاقىت كەڭشار ديقاندارى مەن ماقتاشىلارىن, مالشىلارى مەن كۇللى ەڭبەكشىلەرىن ەرەن ەڭبەك ەتۋگە جۇمىلدىرا وتىرىپ تابىستى ەسەلەگەن ۇستىنە ەسەلەي تۇسەدى. سول ءبىر جىلدارى «كەلەس» كەڭشارىنىڭ اتاق-داڭقى الىسقا تاراعان بولاتىن. شارۋاشىلىقتىڭ تاسى ورگە دومالاپ, جەمىستى جەتىستىكتەر مەن تولاعاي تابىستار ارتا تۇسكەن. كەڭشار حالىق شارۋاشىلىعى جەتىستىكتەرى كورمەسىنىڭ التىن مەدالىمەن ماراپاتتالعان. «ەر ەڭبەگىمەن ەڭسەلى» دەمەكشى, ەرەن ەڭبەگى ەلەنگەن تۇيمەباي ەگەمقۇلوۆ لەنين وردەنىمەن ماراپاتتالادى. كەڭەس وداعى كوممۋنيستىك پارتياسىنىڭ ءححىىى سەزىنە دەلەگات بولىپ سايلانادى. جاڭا الەۋمەتتىك نىساندار بوي كوتەرگەن. اتاپ ايتاتىن بولساق, ساكەن سەيفۋللين اتىنداعى ورتا مەكتەپتىڭ (ساكەن سەيفۋللين اتىنداعى № 77 جالپى ورتا مەكتەبىنىڭ) 640 وقۋشىعا لايىقتالعان زاماناۋي عيماراتى, مادەنيەت ءۇيى, بالاباقشا, جاس وتباسىلارعا ارنالعان قوسقاباتتى بىرنەشە تۇرعىن ۇيلەر, مونشا بوي كوتەرىپ, اسفالت جولدار سالىنۋمەن قاتار بۇرىن-سوڭدى بولماعان اۋىزسۋ جۇيەسى ىسكە قوسىلادى. حالىقتىڭ تۇرمىس جاعدايى جاقسارا تۇسەدى.
جەتپىسىنشى جىلداردىڭ باسىندا عاني مۇراتباەۆ اتىنداعى كەڭشاردىڭ ەكونوميكالىق كورسەتكىشتەرى كۇرت تومەندەپ كەتكەن بولاتىن. مىنە, وسى جاعداي اۋدان باسشىلارىنىڭ باس اۋرۋىنا اينالعان. ءسويتىپ, اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ۇيعارىمىمەن ورىن الىپ وتىرعان كەمشىلىكتەردى جويۋ ماقساتىندا تۇيمەباي ەگەمقۇلوۆتى ارتتا قالعان شارۋاشىلىقتى باسقارۋعا ءجىبەرەدى. ءىستىڭ كوزىن تابا بىلەتىن بىلىكتى باسشى مۇندا دا اسقان ۇيىمداستىرۋشىلىق قارىم-قابىلەتىمەن تانىلادى. جۇمىستى جۇيەلى جۇرگىزۋ ءۇشىن كۇندىز-ءتۇنى تىنىم تاپپايدى. ونىڭ قىزمەت كولىگىندە وزىمەن بىرگە قاشاندا رەزىڭكە ەتىك, كەتپەن, فونار جۇرەتىن. تۇندە جولدا جۇرگەندە ماقتالىقتىڭ سۋارىلۋىن قاتاڭ قاداعالايتىن. وسىندايدا باستىقپىن دەپ بالسىنبەستەن اياعىنا رەزىڭكە ەتىگىن كيىپ الىپ, فونارىن جاعىپ جىبەرىپ, قولىنداعى كەتپەنىمەن سۋدىڭ اسىپ-تاسىعان, ياكي جەتىسپەي تۇرعان تۇستارىن رەتكە كەلىرەتىن. اگرونوم, ينجەنەر, زووتەحنيك, باسقا دا مامانداردىڭ باسىن ءجيى قوسىپ, قاي جەردەن اعاتتىق, كەمىستىك كەتكەنىن ايقىنداۋعا ارەكەتتەنەتىن. ءوزارا اقىلداسا وتىرىپ جىبەرىلگەن كەمشىلىكتەردىڭ ورنىن تولتىرىپ, جۇرتشىلىقتى جەتىستىككە قاراي جەتەلەيتىن. سونىڭ ناتيجەسىندە بۇل كەڭشار ءار گەكتاردان 30-35 تسەنتنەردان «اق التىن» جيناۋعا جەتىسەدى. وسىلايشا, ماقتا ونىمدىلىگىمەن قوسا مال شارۋاشىلىعى دا وركەندەي تۇسەدى. سەگىز جىل بويى كەڭشار كەلەس اۋدانىن بىلاي قويعاندا وبلىس كولەمىندەگى الدىڭعى قاتارلى شارۋاشىلىقتاردىڭ بىرىنە اينالادى. بۇل كەڭشاردىڭ اتاۋى ماسكەۋدەگى بۇكىلوداقتىق حالىق شارۋاشىلىعى جەتىستىكتەرى كورمەسىنىڭ قۇرمەت تاقتاسىنا جازىلىپ, ونىڭ ديرەكتورى وسى كورمەنىڭ كۇمىس مەدەلىمەن ماراپاتتالادى. تۇيمەباي ەگەمقۇلوۆ كەۋدەسىنە «ەڭبەك قىزىل تۋ» جانە «وكتيابر رەۆوليۋتسياسى» وردەندەرىن تاعادى. قازاقستان كوممۋنيستىك پارتياسىنىڭ كەزەكتى ءبىر سەزىندە ورتالىق كوميتتىڭ مۇشەلىگىنە سايلانادى. حالىق دەپۋتاتتارى وبلىستىق, اۋداندىق جانە اۋىلدىق كەڭەستەرىنە بىرنەشە رەت دەپۋتات بولىپ سايلانىپ, قىرۋار قوعامدىق تىرلىك تە اتقارادى. ونىڭ ءوز سايلاۋشىلارىنىڭ اماناتتارىن ورىنداۋداعى ەڭبەگى دە ەلەۋلى. مۇندا دا ورتا مەكتەپ, اكىمشىلىك عيمارات سالدىرادى. وكىنىشكە قاراي, ەردىڭ جاسى – ەلۋگە كەلگەندە دەنساۋلىعىنا بايلانىستى شارۋاشىلىق جۇمىستارىنان شەتتەتىلىپ, قۇرمەتتى دەمالىسقا شىعادى. ول رەسپۋبليكالىق دارەجەدەگى دەربەس زەينەتكەر بولاتىن. ەكى جىلدان كەيىن كوگىلدىر كوكتەمدە دۇنيەدەن وزادى.
تۇيمەباي ەگەمقۇلوۆ ومىردەن ەرتە وتكەنىمەن, سوڭىنا ءىز قالدىرعان ىزگى جۇرەكتى جان بولاتىن. ەل-جۇرتى مەن ۇرپاقتارى ونىڭ ەڭبەگىن, ادامگەرشىلىك قاسيەتتەرىن ءالى كۇنگە دەيىن تامسانا ايتىپ ءجۇر. جەتپىس جىلدىق مەرەيتويىنا وراي ۆولەيبولدان جارىس ۇيىمداستىرىپ, ارۋاعىنا ارناپ اس بەرگەنى دە جادىمىزدا. ول سۇيىكتى جار, ونەگەلى اكە, قامقور اتا بولا ءبىلدى.
وسى ورايدا باسقاسىن بىلاي قويعاندا 15 جىلداي ۋاقىت قوس بىردەي كەڭشاردا ديرەكتور قىزمەتىن اتقارعان ابىرويلى ازاماتتىڭ ەسىمى ەلەنىپ, ەسكەرىلمەي جۇرگەنى وكىنىشتى دەر ەدىك.
ابدىساتتار ءالىپ,
جۋرناليست
شىمكەنت