ءۇش عارىشكەر

*بۇگىن – دۇنيەجۇزىلىك اۆياتسيا جانە عارىش كۇنى قازاقستان اۋماعىندا ورنالاسقان «بايقوڭىر» عارىش ايلاعى عىلىمنىڭ ەڭ وزىق سالاسى ءۇشىن 60 جىلدان بەرى قالتقىسىز قىزمەت ەتىپ كەلەدى. ادامزات وكىلى يۋري گا­گارين ەڭ العاش الىس ساپار­عا اتتانعان ۋاقىتتان بەرى قارايعى جارتى عاسىر­دىڭ ىشىندە بارلىعى 38 ەلدەن 545 عارىشكەر ءبىزدىڭ باي­قوڭىردان اتتانىپ, عارىش كەڭىستىگىندە بولىپ قايت­قان ەكەن. اتتارى اڭىزعا اي­نالعان سول تۇلپار توپتىڭ مۇشەلەرى – قازاق عارىش­كەرلەرى توقتار اۋباكىروۆ, تالعات مۇساباەۆ, ايدىن ايىم­بەتوۆ تۋرالى شەرتەتىن تول­عامدى سىر از ەمەس. ءبىزدىڭ  تۇڭعىش عارىشكەرىمىز توقتار اۋباكىروۆتىڭ 24 جىل بۇرىنعى عارىشقا ساپارى قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ التىن باس­تاۋى بولدى. وسى ۇشۋدى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن قانشاما قيىندىقتى ەڭسەرۋگە تۋرا كەلگەنى ەسىمىزدە. ەكىنشى عارىشكەرىمىز تالعات مۇساباەۆ – جالپى جيىنتىعى 341 تاۋلىككە سوزىلعان 3 عارىش ەكسپەديتسياسىنا قاتىستى. ول – اشىق عارىش كەڭىستىگىنە 8 رەت شىعىپ, 42 ساعاتتان استام ۋاقىت بولعان تۇڭعىش قازاق. ايدىن ايىمبەتوۆ  تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ ءۇشىنشى عارىشكەرى اتاندى. مەن حالقىمدى ەلىمىز باعىندىرعان جاڭا جەتىستىكپەن قۇتتىقتايمىن.

نۇرسۇلتان نازارباەۆ,

قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى.

(اقوردا, 14 قازان, 2015 جىل) 1.توقتار كادىمگى توقتار اۋباكىروۆ دەسە – ءبارىمىزدىڭ كوز الدىمىزعا جاي­دارى ءجۇزدى, قۇرىش دەنەلى, سۇڭ­عاق بويلى قاعىلەز-قايسار ازا­ماتتىڭ شۋاق شاشقان نۇرلى بەي­نەسى جىلىۇشىراپ كەلە قالادى.توقتار اۋباكىروۆ دەسە, بۇدان شيرەك عاسىر بۇرىن بار قازاقتىڭ تۋىن كوتەرىپ, رۋحىن اسقاقتاتىپ ونىڭ عارىشقا اتتانعان ۇمىتىلماس ءساتى ەسكە تۇسەدى. بۇگىندە جىگىت اعاسىنا اينالعان قالىبى قىران تەكتەس قايسار جانعا دەگەن قازاقتىڭ ءىلتيپاتى ءالى كۇنگە دەيىن ءبىر مىسقال كەمىگەن ەمەس! وسىنىڭ ءبارىن كوزبەن كورىپ, قۇلاقپەن ەستۋ نەتكەن عانيبەت! حالىقتىڭ سۇيىكتى ۇلىنا دەگەن شىنايى سۇيىسپەنشىلىگى, دارحان پەيىلى ناق وسىنداي-اق بولار! ول – دىبىستان دا وزعان ەڭ قۋاتتى كەڭەستىك 50 اسكەري ۇشاقتىڭ تۇساۋىن كەسكەن اتاقتى سىناقشى-ۇشقىش. سول كەڭەس زامانىنىڭ وزىندە اسكەري اۆياتسياداعى ايرىق­شا جەتىستىگى ءۇشىن گيننەستىڭ رەكورد­تار كىتابىنا كىرگەن! ول – دۇنيە­جۇزىلىك اۆياتسيا مۋزەيىندە (اقش) ەسىمدەرى ماڭگىلىككە ءمارمار تاسقا قاشالىپ جازىلعان ىرىكتى ون اسكەري ۇشقىشتىڭ ءۇشىنشىسى! قازاق ءۇشىن مۇنىڭ ەشقايسىسى ەشقاشان دا كوپتىك ەتكەن ەمەس, بىراق... وسى جىل­دار ىشىندە مەنىڭ ايرىقشا اڭعار­عانىم – توقتار اۋباكىروۆتى جانىنداي جاقسى كورەتىن قازاق حالقى ءۇشىن ول تەك – تۇڭعىش عارىشكەر! عارىشكەر بولعاندا, اتاق-ابىرويى, سالماقتى ءتۇر-سيپاتى, جىميعان جىلى كۇلكىسى بار سانىمەن, ارىمەن ۇيلەسكەن سۇيىكتى عارىشكەر! ال ەندى مىنا قىزىققا نازار اۋدارىڭىز! وتە ءبىلىمدار, بىل­گىر قىتايلىق پروفەسسور-دارى­گەر توقتار اعامىزدىڭ عارىشكەر ەكە­نىنە سەنبەي-اق قويادى!.. نەگە؟ ادام­نىڭ دەنە جاراتىلىسىنىڭ كانىگى كاسىبي مامانى – فيزيولوگ عالىم باسىن شايقاي-شايقاي تاڭدانىپ, اقىر سوڭىندا مويىنسۇنعانى شىعار, سۇيسىنە كەلىپ توقتار اعاما قولىن ۇسىنادى! مۇندا قانداي جۇم­باق بار؟ ەندەشە, كوپشىلىككە بەي­مالىم بۇل جايتتىڭ شەشۋىن شامامىز جەتكەنشە تاۋىپ كورەيىك! ...1999 جىلى جەلتوقساندا ال­ماتىدا ەجەلدەن ورنىققان اسكەري-دارىگەرلىك كوميسسيانىڭ ەڭ سوڭعى ساراپتاماسىنىڭ قورىتىندىسىنا سايكەس, گيمناستيكادان كسرو سپورت شەبەرى ءلايلا ەرگەشقىزى جاڭادان جاساقتالىپ جاتقان قازاقستاندىق عارىشكەر قىز-كەلىنشەكتەر توبىنا ىلىكپەي قالدى. سونداعى تالدىرماش قىزدىڭ قاراقاتتاي جانارىنان تامشىلاعان مونشاقتاردى كورۋ قانداي اۋىر ەدى! و باستا داڭق­تى سپورتشىنىڭ ءبىرىنشى قازاق قىزى رەتىندە عارىشكەرلەر توبى­نا ىلىنەتىنىنە كوپشىلىكتىڭ ەش كۇ­مانى بولماعان-دى. بىراق, فيزيولوگيالىق بارلىق مالىمەتتەر تالاپقا ساي كەلگەنىمەن, ءلايلانىڭ جامباس سۇيەگى بىتكەن ۇرشىعىندا ينەنىڭ جاسۋىنداي سىزات-سىنىق بار بولىپ شىقتى. تىنىمسىز جاتتىعۋدىڭ بىرىندە بايقاۋسىزدا العان بەيمالىم دەنە جاراقاتى, سۇيەكتەگى سىزات اياق-قولى بالعاداي سپورتشى قىزدىڭ عارىشقا بەت العان داڭعىل جولىن شورت كەستى دە تاستادى. دارىگەرلەر بىزگە سالماقسىزدىق جاعدايىندا ينەنىڭ جاسۋىنداي سول سىزات كوزگە كورىنبەگەنمەن, عارىش كەڭىستىگىندە ونىڭ ومىرىنە ۇلكەن قاۋىپ توندىرەتىنى تۋرالى ءۋاج ايتتى. سالماقسىزدىق جاعدايىندا, ياعني عارىشتا ادام اعزاسىنىڭ جاسۋشالارى ەركىنەن تەز ايىرىلاتىنى تۋرالى سوندا بىلگەن ەدىم. كەڭەس وداعىنىڭ عارىشكەرى, كەڭەس وداعىنىڭ ەكى مارتە باتىرى ۆيتالي سەۆاستيانوۆتىڭ عارىشقا شىققان ەكىنشى ساپارىنان كەلگەندە ءبىر سيراعىنىڭ ەكىنشى سيراعىنان ۇزا­رىپ ورالعانى عارىش زەرتتەۋشى دارىگەرلەردى ويلانتىپ, جاڭاشا قام جاساتقان دەگەننەن دە حاباردار بولاتىنبىز. عارىشتا ادام سۇيە­گىندەگى كالتسي ەلەمەنتى تەرمەن بىرگە سۋشا اعىپ كەتەدى دەگەنى جانە بار... توقتار اعامنىڭ عارىشتان ورال­عاندا جەرگە وتە قينالىپ تۇس­كەن جايىن ءوز باسىم كوپكە دەيىن تۇسىنە الماي ءجۇردىم. ونىڭ ءمان-جايىن سۇراعانىمدا: «قاي­تۋعا ءبىر تاۋلىك قالعاندا ۇيقىم كەلمەدى. سودان سوڭ ساپارلاس ارىپ­تەس­تەردىڭ جۇمىسىن جەڭىلدەتۋ ءۇشىن ولارعا جاعداي جاسادىم, بار جۇمىستى موي­نىما الدىم. ولار دەمالدى. ونىڭ ۇستىنە, جەرگە توپ ەتە تۇسكەندە شار كابيناداعى ساپىرى­لىسا قۇلاعان بىرنەشە كونتەينەر مەنى باسىپ قالدى», دەگەن. ول راس. بورتتىق جازبالاردا مۇنىڭ بار­لىعى تىركەلگەن. ناق­تىراق ايتسام, «عارىشكەر توق­تار­­­تانۋ ىلىمىندە» ازدى-كوپتى جۋر­ناليستىك تاجىريبە جيناقتاعان مەنى سان جىلدار بويى مازالاعان ساۋالدىڭ بولعانىن دا جاسىرمايمىن. ويتكەنى دەيىكشى, ماسەلەن, جۇيكەسى تەمىردەي اسكەري-سىناقشى ۇشقىشتىڭ عارىشتان جەرگە ورا­لاتىن تاۋلىكتە ۇيقىسىنىڭ «بۇزى­لۋىنا» نە سەبەپ؟ ودان دا زور ون-سان سالماقسىزدىق سىناقتارىن باسى­نان وتكەرگەن, دىبىستان وزعان قىراننىڭ جۇرەگى قاعىپ, كوڭى­لى تولقىپ قوبالجۋى ءتىپ­تى دە مۇم­كىن ەمەس, مەنىڭشە؟! ۇش­قىش­تىڭ قان قىسىمى ەش ۋاقىتتا 120/80 كورسەتكىشىنەن اۋىتقىعان ەمەس. جيىرما بەس جىل بويى قالىپ­تاسقان ستاندارتتىق ولشەم سولاي. ەندەشە, نە سەبەپ؟ نە سەبەپ... امال جوق, قىتاي دارىگەرى ليۋن مىر­زانىڭ ايتقانىنا جۇگىنۋگە تۋرا كەلەدى. تۇڭعىش عارىشكەرىمىزدىڭ كۇل­لى فيزيولوگيالىق بولمىسىنان ءبىر ءمىن تاپپاعان قىتاي دارىگەرى ونىڭ مويىن ومىرتقاسىنداعى زاقىم­داندانعان سىزاتتى كورگەندە, توقتار اعانىڭ سىناقشى-ۇش­قىش ءارى عارىشكەر ەكەنىن بىل­گەن­دە عوي, «مۇمكىن ەمەس, مۇم­كىن ەمەس...» دەپ شالقاسىنان تۇس­­كەنى. «عارىش كەڭىستىگىندە سالماق­­سىزدىق جاعدايىندا مىناداي سىزاتپەن جانىڭىز اۋىرماي قا­لاي شىدادىڭىز؟» دەگەنى شىعار, بالكىم! مويىن ومىرتقا جارا­قاتىن ەڭبەگى سىڭگەن سىناقشى-ۇشقىش 1986 جىلى «تبيليسي» اۆيا­تاسىعىش كرەيسەرىنە دىبىستان جىلدام ميگ-29ك اسكەري ۇشا­عىن قوندىرعان كەزدە العان... ەڭ تومەنگى جىلدامدىق ساعاتىنا 250 كيلو­مەتر! كەمەگە تابان تىرەگەن 25 تون­نالىق اسكەري ۇشاقتى ىلگەك ارقى­لى قاس-قاعىم ساتتە توقتاتۋ! وسى­نىڭ ءبارىن كوز ال­دىڭىزعا ەلەس­تەتىپ كورىڭىز... سىناقشىنىڭ دىبىستان وزعان زىمىران تەكتەس بەيتانىس ۇشاقپەن كوككە ءاربىر كوتەرىلۋى ولىممەن بەت­پە-بەت كەلۋ ەكەنىن ەكىنىڭ ءبىرى بىلە­مىز بە؟! پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازار­باەۆتىڭ تۇڭعىش عارىشكەردى ۇشۋعا دايىنداۋ بارىسىنداعى كەدەر­گىلى قيىن كەزەڭدەردە: «توقتار, باۋى­رىم, قازاعىڭ ءۇشىن جانىڭدى بەرۋ­گە دايىنسىڭ با؟ ۋاقىتتى سوز­بايىق...» دەگەندە: «دايىنمىن!» دە­گەن ءور تۇلعالى ازاماتقا سەنگەنى بولار! توقتار اعا عارىشقا ۇشقاندا 45 جاستا ەدى! بيىل, اللا تاعالا قالا­سا 70-كە كەلەدى. – توقتار اعا, امەريكالىق تۇڭ­عىش عارىشكەر دجون گلەنن 77 جاسىندا ەكىنشى رەت عارىشقا بارىپ رەكورد جاسادى! ەندەشە, سىزدە دە ءالى ءبىر تاۋەكەل بار عوي... – دەپ ازىل­دەسەم, ول ادەتتەگىدەي: – ەندى نە ىستەپ جۇرسىڭدەر, دا­ي­ىن­دالىڭدار... قيمىلداڭدار, قا­را­­جات جيناڭدار... مەن ارقاشان دا دايىن­مىن! – دەپ جارقىلداي كۇلەدى. وزىنە عانا ءتان كۇلكى. حالىققا تانىس سول شۋاقتى دا جايدارى كۇلكى. «گولليۆۋد جۇلدىزدارىنىڭ» كۇلكىسى توقتار اعامنىڭ جان جادىراتار ءبىر عانا جىميعانىنىڭ جانىندا ءجىپ ەسە الار ما ەكەن؟! مىنە, ناعىز باتىر! مىنە, ناعىز قازاعىنىڭ قىرانى! P.S. مويىن ومىرتقا سىزا­تى­نىڭ زار­دابى – جينالعان مالى­مەت­­تەر­دەن كەيىنگى جاساعان ءوز بولجامىم ەكەنىن ەسكەرتكەندى ءجون سانادىم. 2.تالعات جۇرت اياق استىنان دۇرلىكتى. تاعى دا سول اتىڭ وشكىر «پرو­­تون» زىمىرانى وربيتاعا شىق­پاي جاتىپ, ومىرتقاسى ءۇزىلىپ, وما­قا­سىپ قۇلادى. جاي قۇلاعان جوق, ۋ مەن زاھارىن اينالاسىنا شاشىپ كەتتى. جۇرت دۇرلىگىپ, استانا ابىرجىپ, باق شۋلادى. «پروتون» گەپتيل... گەپتيل «پروتون»... كەشكىلىك ەدى. الىپ ۇش­قان سايتتاردىڭ بىرىندە «قاز­عارىشتىڭ» جەتەكشىسى تالعات مۇ­ساباەۆ ءتىلشىنى بالاعاتتادى دەگەن جاڭالىق جەلدەي ەستى دە كەتتى. سودان سول «اسا ماڭىزدى جاڭا­لىق» ءۇش كۇن قىزۋى باسىلماي «ۋىلدەپ» ۇدەدى دە تۇردى. كوك زەڭ­گىرگە شىقپاي جاتىپ قۇلاعان «پروتون», ونىڭ گەپتيلىنىڭ «ۋى» جايىنا قالدى... سايت فورۋمى ءبىزدىڭ حالىق باتىرىمىزدى, ەكىنشى عارىشكەرىمىزدى اياۋسىز مۇقاتىپ جاتتى...تىرناقتىڭ استىنان كىر ىزدەپ وتىرعان اعايىننىڭ اۋزىنا ءوز ارىپتەسىمىز تاجىريبەسىزدىگىنىڭ ارقاسىندا ءسوز سالدى دا بەردى. عارىش سالاسىنداعى سۋ استىنىڭ يىرىمدەرى بولاتىنىن كوبىمىز بىلە دە بەرمەيمىز! مەنىڭ بىلەتىنىم – وسى «پروتون» ءۇشىن, ءيا... سول ءبىر جىلدارى توقتار اۋباكىروۆ ماسكەۋدەن كەلە جاتقان ۇشاق ۇس­تىندە ارىز جازىپ قىزمەتتەن كەتكەن! مەنىڭ بىلەتىنىم – تالعات مۇسا­باەۆتىڭ «روسكوسموستىڭ» باس­شىلارىمەن جاعا جىرتىسپاسا دا تالاي رەت سوزگە كەلىپ قالعانى... ەن­دەشە, ەكى ازاماتىمىزدىڭ, ەكى قاھارمانىمىزدىڭ قارا باس­تارى­نىڭ قامى ءۇشىن ەمەس, جارىلىستان كوز اشپاعان قازاقتىڭ دالاسى ءۇشىن, زارداپ شەككەن بالاسى ءۇشىن جان اياماي داۋلاسقانىنا قالايشا كوز جۇما قاراۋعا ءتيىستىمىز؟! عارىشكەر بولۋ قاشان جەڭىل بولىپ ەدى؟ عارىش مەكەمەسىن باسقارۋ ودان دا اۋىر! ەسىمە 1994 جىلدىڭ تامىزى ءتۇستى. عارىش كوگىنەن ورالعان ەكىن­شى قىرانىمىزبەن تالاي رەت سۇح­بات­تاسۋعا تۋرا كەلدى. ادەتتە, عارىش­كەرلەر كەڭىستىكتەگى وربيتالىق «مير» ستانساسىنا جايعاسقان سوڭ, ەكىنشى تاۋلىكتەن سوڭ ولاردىڭ سوڭىنان ازىق-ت ۇلىك, عىلىمي تاجىريبەگە قاجەتتى باسقا دا قۇرال-جابدىقتار تيەلگەن جۇك كەمەسى كەلىپ جەتەدى. «كەلىپ جەتەدى» دەگەن جاي ءسوز, ايتپەسە, جەردەن جۇك تيەپ شىققان, عارىش جىلدامدىعىمەن (!) ۇشقان عارىش كەمەسىن «مير» ستانساسىنا ءتۇيىستىرۋ ەكيپاجداعى بورت ينجەنەردىڭ – تالعات مۇساباەۆتىڭ مىندەتى. «كوز ۇشىندا كورىنىپ, كوپ كەشىكپەي قۋىپ جەتكەن كەمە نەگىزگى وتسەكتەن اۋىتقىپ مەن وتىرعان مودۋلگە سوعىلدى. سوعىلدى دا ەكى اۋناپ ءتۇسىپ, جايىنا كەتتى. تۇيىس­پەدى. قاس پەن كوزدىڭ اراسىندا بولعان وقيعا. قۇداي ساقتادى, مەن وتىرعان مودۋل اۋىر سوققىدان ج ۇلىنىپ كەتسە, عارىشتىڭ ماڭگىلىك قوقىم-توزاڭىنا اينالىپ جۇرە بەرەتىن ەدىم... جۇك كەمەسى سول كەتكەننەن جەر شارىن ءوز وربيتاسىندا اينالىپ, بەلگىلى ۋاقىتتان سوڭ قايتا ورالادى. جۇرەگىم لۇپىلدەپ سونى كۇتتىم. باعىما قاراي, ەكىنشى تالپىنىستا جەردەگى ۇشۋدى باسقارۋ ورتالىعىنىڭ قوسىمشا نۇسقاۋلارىمەن, قولداعى لازەردىڭ كۇشىمەن جۇك كەمەسىن امان-ەسەن ءتۇيىستىردىم...» مۇنى مەن تالعات اعانىڭ ءوز اۋزىنان ءوز قۇلاعىممەن ەستىگەنمىن. سول جولى ول العاش رەت اشىق عارىش كەڭىستىگىنە شىعىپ, ءبىرىنشى سوققىدان مايىسقان ۇڭعىعا كىرەتىن بىلىك تەمىردىڭ بۇرانداسىن بۇراپ تۇزەيدى. عارىش ساپارى تۋريستىك ساپار دەپ كىم ايتتى؟ وندا قانشا كۇن بولساڭ, سونشا كۇن قاۋىپ-قاتەرمەن بىرگەسىڭ. ايتپاقشى, عارىش تاريحىنداعى ەڭ العاشقى ءتۋريستى – امەريكالىق, تەگى يتاليالىق مۋلتي-ميلليونەر دەننيس ەنتوني تيتونى 20 ميلليون دوللارعا ساياحاتتاتىپ الىپ كەلگەن دە وسى تالعات مۇساباەۆ. نەگە مۇساباەۆ؟! سەبەبى, مۇنداي جاۋاپتى تاپسىرمانى ورىنداۋ عارىشكەرلەر اراسىندا ەڭ تاڭداۋلىلاردىڭ تاڭداۋلىسىنا عانا تاپسىرىلاتىن ءىس. ول ءۇشىن بىرنەشە ساتىلى ەمتيحان­نان وتۋگە مىندەتتىسىڭ. ۇزدىك مامان عانا تاپسىرما الادى... ءتارتىپ سولاي! ۇشاردىڭ الدىندا ازداپ جۇرەگى سىر بەرگەن تيتو «تاربيەشىسى» تالعات مۇساباەۆتىڭ جەتەگىمەن ءجۇرىپ, جونگە كەلەدى. مۇنىمەن ءىس بىتپەيدى. حالىقارالىق عارىش ستانساسىندا باسىن ليۋككە ۇرىپ وڭدىرماي جاراقاتتاپ العان دەننيسكە تاعى دا تالىمگەرى مۇساباەۆ اسقان بىلىكتىلىكپەن ءمىنسىز مەديتسينالىق كومەك كورسەتەدى. عارىش كەڭىستىگىندە ورىن العان توتەنشە جاعدايدا كورسەتىلگەن دارىگەرلىك كومەك, ول – فانتاستيكا! جەرگە امان-ەسەن ورالعان بەتتە اقش-تىڭ ۇلتتىق باتىرىنا اينالعان دەننيس ەنتوني تيتو جانى قىسىلعاندا ەكى مارتە دەم بەرگەن عارىشكەر-نۇسقاۋشى تالعات مۇساباەۆ تۋرالى جۇرەگى ەلجىرەپ: ء«بارى دە مەنىڭ №1-ءشى تاربيەشىم, تالىمگەرىم تالعاتتىڭ ارقاسى!» دەپ جەر-جاھانعا جار سالدى. مىنە, بىلە-بىلسەڭىزدەر, توق­تار­دىڭ ءىنىسى ءبىزدىڭ تالعات مۇساباەۆ وسىنداي جىگىت! ال ايتىلماعان عارىشتىق سىرلار قانشاما!.. 3. ايدىن تەگىندە, عارىشكەرلەرگە كۇلكى جا­راسقان. الەمنىڭ تۇڭعىش عارىشكەرى يۋري گاگاريننىڭ كۇلكىسىن ەسكە الىڭىزدارشى! جىلى ءجۇزدى, ك ۇلىمسىرەگەن جىگىتتىڭ بەينەسى جەر شارىن مەكەندەگەن بارشا حالىقتىڭ ەسىندە ماڭگىگە ساقتالىپ قالعانىندا ەش كۇمان جوق. ول – گاگارين! جەر شارىنىڭ تۇڭعىش عارىشكەرى! ءوزىمىزدىڭ توقتار مەن تالعاتتىڭ كۇلكىسى شە؟! «كۇلكى – كوڭىلدىڭ كوركى», دەيدى قازاق. ءۇشىنشى عارىشكەرىمىز... كۇلكى جاعىنا ساراڭداۋ سەكىلدى. –الماتىعا كەلگەن ساپارىندا ايدىن ايىمبەتوۆتى ەكى كەزدەسۋ بارىسىندا دا سۋرەتكە ءتۇ­سىردىم, – دەيدى ارداگەر فوتوجۋر­نا­ليست نۇرمانبەت قيزاتوۆ. – ءوزىڭ بايقايسىڭ با, وتە سابىرلى, سالماقتى جىگىت. كۇلمەيدى. جى­مي­عانىنىڭ ءوزى سيرەك. ءتىپتى, كۇلكىسى جوق. مىنەزى سولاي اۋىر بولدى, شاماسى... سودان بىردە سۋرەتكە ءتۇسى­رىپ جاتىپ: «اينالايىن ايدىن! تەگى كۇلمەسەڭ دە, ەڭ بولماسا, ءبىر رەت دۇرىستاپ جىميشى...» – دەپ ەدىم, ك ۇلىپ-اق جىبەرگەنى. سول ساتتە فوتو­اپپاراتتىڭ «شۇرىپپەسىن» باسىپ ۇلگەردىم, ايتەۋىر... قۋانىشىن جاسىرماعان ءفو­توتىلشى سۋرەتتى الدىمىزعا تاستادى. بايقاعانىمىز – ايدىن سول سۋ­رە­تىندە دە سول باياعىداي, ءسال عانا ەزۋ تارتىپ, جىميىپ تۇردى! ناعىز اسكەري ۇشقىش, ناعىز عارىشكەر, ناعىز پولكوۆنيك دەرسىڭ! نۇرمانبەت اعامىزدىڭ قازاق­تىڭ ءۇشىنشى عارىشكەرى ايدىن ايىمبەتوۆ دەگەندە سۋرەت قور­جىنى – باي! وتكەن جىلى ايدىن عا­رىشتان ورالعاندا ءبىر كەزدە اسكەري ۇشۋ الاڭىندا, ۇشاق ۇستىن­دەگى جاپ-جاس كاپيتاننىڭ, بولا­شاق عارىشكەردىڭ ءوزى تۇسىرگەن سيرەك سۋرەتىن اكەلىپ گازەت وقىر­مان­دارىنان ء«سۇيىنشى!» سۇراعانى بار. استانالىق كوزى قاراقتى وقىر­مانىمىز توقتار اۋباكىروۆ پەن اي­دىن ايىمبەتوۆكە قاتىستى ۇيلە­سىمدىلىك تۋرالى قىزىقتى دەرەكتەر جاريالاعانى دا كوپشىلىكتىڭ ەسىندە قالۋى ءتيىس. دەسە دە, ايدىن ايىمبەتوۆتىڭ عا­رىش كوگىندەگى ساپارى, اشىعىن ايتايىق, جەردە جولى بولماي جۇرگەن قازاق اسپازدىق ءمازىرىنىڭ عارىشتاعى جۇلدىزدى ساتتەرى اقپاراتتىق «دۇم­پۋىمەن» ەستە قالدى دەسەك, ەش قا­تەلەسپەيمىز. حالىقارالىق عارىش ستانساسىندا جايىلعان قازاق داس­تارقانى دۇنيەجۇزىنىڭ تالاي ەلىنىڭ اسپاز شەبەرلەرىنىڭ ۇيقىسىن بۇزعانى اقيقات. ايدىننىڭ عا­رىش­تا دايىنداعان «جىگىت» اتالاتىن سورپاسى, ءتىل ۇيىرگەن قازاقى ءتاتتى تاعامدارى مەن قۇرت پەن ىرىم­شىك حالىقارالىق ەكيپاج مۇشە­لەرىنە ەرەكشە ۇناعانى تۋرالى كۇللى الەمنىڭ بۇقارالىق اقپا­رات قۇرالدارى جارىسا جازدى. نەمىستەردىڭ گامبۋرگەردىڭ عارىش­تىق ءتۇرىن دايىنداپ, عارىش زەرت­تەۋ ورتالىعىنا ۇسىنۋىنا تۇرتكى بولعان دا ءبىزدىڭ ايدىننىڭ ارقا­سى دەر ەدىم... ارينە, بۇدان تىس اي­دىننىڭ عارىش ساپارى العاشقى ەكى عارىشكەرىمىزدىڭ عىلىمي-عا­رىشتىق زەرتتەۋ جوباسىنىڭ جال­عاسى بولعانىندا ءسوز جوق. ونىڭ سىرتىندا بۇل ساپار الدىندا ەلى­مىزدىڭ قانشا عالىمدارى بىرىك­كەن جوبا جاساپ ۇسىندى. عارىش­تا ونشاقتى باعىتتاعى قازاق­ستاندىق عىلىمي تاجىريبە جاسالىن­دى. ايدىن حالىقارالىق عارىش­كەر­لەردەن قۇرالعان تاجىريبە توبى­نىڭ دا جۇمىسىنا اتسالىستى. سالماقسىزدىق جاعدايىنداعى عا­رىشكەردىڭ كوز تالشىقتارىنداعى قان قىسىمىن ەندوسكوپيالىق, تو­موگرافيالىق تەكسەرۋ سول زەرت­تەۋ­لەردىڭ ءبىر بولشەگى. قازاق عارىش­كەرى ايدىن ايىمبەتوۆ ول سالادا قولتاڭباسىن قالدىردى. ءۇشىنشى عارىشكەرىمىز قازىر «قازعارىش» مەكەمەسىندە قىز­مەتتە. عارىش كەڭىستىگىندەگى ويلى تاجىريبە, مەملەكەتتىك تاپسىرما عىلىمي جالعاسىن تاپقان سەكىلدى. ادەتتە, ايدىن ايىمبەتوۆ دەگەندە ونىڭ عارىش مەكتەبىندە بىرگە وقىپ, ەگىز قوزىداي بىرگە ءجۇرىپ «عارىشكەر-ۇشقىش» اتاعىن بىرگە العان ارىپتەس-دوسى مۇحتار ايماحانوۆ تۋرالى ايتپاسقا, ءسىرا, بولماس. قازاق قاراجاتىنا وقىپ, بەساسپاپ مامان بولعان عارىشكەر «قازعارىش» پەن «روسكوسموس» ارا­سىن­داعى كەلىسىم شارتتاردى قاي­تا قاراۋ بارىسىندا ءوز شەشىمى­مەن رەسەي ازاماتتىعىن الىپ, ماس­كەۋدەگى «جۇلدىزدى قالا­شىققا» اتتانىپ كەتتى. ءتيىستى ورىندار ارقىلى باي­لانىسقا قانشا تالپىنعانىمەن قان­داسىمىز – قازاقتىڭ ءتورتىنشى عارىشكەرى مۇحتار رابات ۇلى اي­ما­­حانوۆپەن بايلانىسۋدىڭ وسى كۇنگە دەيىن ەش ورايى كەلەر ەمەس. ويتكەنى, ول شەتەل ازاماتى ءارى عا­رىشكەرى بولىپ سانالادى. باي­لانىسۋ قيىن. وكىنىشتى-اق... بىراق, الدا ءۇمىت بار. * * * عارىش ساپارىنان مىندەتتەلگەن تاپسىرمالاردى ويداعىداي ورىنداپ وتانىنا امان-ەسەن ورال­عان ايدىن ايىمبەتوۆكە ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ «حالىق قاھارمانى» اتاعىن ادەتتە­گىدەي ءوز قولىمەن تاپسىردى. سال­تاناتقا عارىشكەرلەرىمىز – توق­تار اۋباكىروۆ پەن تالعات مۇسا­باەۆ قاتىستى. عارىشكەرلەر پرەزي­دەنتپەن قاتار تۇرىپ سۋرەتكە ءتۇستى. تەلەارنانىڭ العاشقى جازبا­سىن­دا نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ: «ەندى ۇشەۋىڭ بىرگە سۋرەتكە تۇسىڭدەر!..» دەگەن جايدارى داۋىسىن ەستىدىك. الدىندا عانا مەملەكەت باسشىسى ءوز سوزىندە قازاقستاننىڭ الەم بويىنشا عارىش كەڭىستىگىن باعىندىرعان ازاماتتارىنىڭ سانى ۇشەۋدەن كەم ەمەس 9 ەلدىڭ ءبىرى بولعانىمىزعا نازار اۋدارعان ەدى. پرەزيدەنتتىڭ بەينەكامەرا الدىندا عارىشكەرلەرگە جاساعان ۇسىنىس-يشاراسىن: «سىزدەردىڭ ىستەرىڭىز بولاشاقتا حالىقارالىق عارىشتىڭ ىنتىماقتاستىق اياسىندا جالعاسىن تابادى. سوندىقتان دا الداعى قىزمەتتە ىنتىماقتاسا جۇمىس ىستەڭىزدەر», دەگەن استارلى عيبراتقا سايادى-اۋ دەگەن تەرەڭ ويدا قالدىق... تالعات ءسۇيىنباي, «ەگەمەن قازاقستان». الماتى.