قاسىم امانجولوۆتىڭ عاسىرلىق تويى الدىندا ەل ازاماتتارىنا ايتار قۇلاققاعىس
تالاي شەشەن تاڭدايى تاقىلداپ, كوپ ايتسا دا كونەرمەي, سانسىز ادام, سان حالىققا تاعىلىم بولعان, ەسكىدەن جەتكەن ەستى اڭىز بىلاي دەپ سىر شەرتەدى.
ءبىزدىڭ ۇلى دالامىزدا ەكى پاتشالىق قاتار ءومىر ءسۇرىپتى. ونىڭ ءبىرى – اسكەرى سۇستى, ەكونوميكاسى كۇشتى, قۋاتتى مەملەكەت تە, ەكىنشىسى جايىننىڭ جانىنداعى شاباقتاي شاعىن ەل ەكەن. كۇشى تاسىپ, اتاعى اسقان ءۇلكەن ەل كىشى ەلدى جاۋلاپ الماق بوپ جورىققا اتتانىپتى. شابۋىلعا شىققان ەلدىڭ پاتشاسى شاپپاق بولعان ەلىنە جاقىن كەلىپ جانسىزدارىن جىبەرىپتى. كورشى ەلدى ءوز كوزىمەن كورىپ قايتقان جانسىزدار مەن جورىققا اتتانعالى وتىرعان پاتشا اراسىنداعى اڭگىمە بىلاي ءوربىپتى:
– كورشىمىزدىڭ اسكەرى قانشا؟ – دەپ سۇراپتى پاتشا.
– جەتپىس مىڭ – دەپتى جانسىزداردىڭ باسشىسى.
– تۇك ەمەس ەكەن, مەنىڭ جەتى ءجۇز مىڭ اسكەرىم ونداي شاباقتاردى وپ-وڭاي-اق جۇتا سالادى.
– ال ەندى الگى ەلدىڭ حالقى سوزىنە قۇلاق اساتىن قانشا اقىنى بار ەكەن؟ – دەپ سۇراپتى پاتشا.
– تاجدەگى التىن جاقۇتتاي جارقىراعان ارقالى التى اقىن بار, – دەپتى جانسىز.
– اقىن دەگەن اۋليە عوي, – دەپتى پاتشا. – توبىردى جەڭۋگە بولار, تالانتتى قالاي جەڭەرسىڭ؟! تەڭىزدى داۋىل, حالىقتى اقىن كوتەرەدى. التى اقىن اسۋ بەرمەس اسقار التى تاۋ, ءوتكەل بەرمەس اشۋلى التى تەڭىز. تاۋدان قالاي اسارسىڭ, تەڭىزدى قالاي كەشەرسىڭ؟ الەمدى بيلەيتىن ءسوز. ءسوزدى بيلەيتىن اقىن. ءسوزدىڭ يەسى, اقىننىڭ كيەسى ۇرار ءبىزدى. اۋليە سىندى اقىندارى بار ەلدى جەڭۋ مۇمكىن ەمەس, مەن بۇل جورىقتان باس تارتامىن دەگەن ەكەن.
اڭىزدىڭ اناسى – اقيقات دەسەك, ءسوزدىڭ كۇشى قۇدايدىڭ كۇشىندەي ەكەنىن باعىمدارسىز.
بار ونەردىڭ اناسى – وزەكتى ورتەپ شىققان ءسوز بەن سەزىمنەن, قورىتىلعان قورعاسىنداي وي مەن پاراساتتان جارالعان ادەبيەت.
ادەبيەت دەگەنىمىز – الەمدىك الاڭ دەسەك, تالانتتىڭ تاريحي مىندەتى عارىشتان دا كۇردەلى ادام جانى جايلى ۇلتتى ۇيىتىپ, ۇرپاعىنا ۇلگى بولار كوركەم وي ايتىپ, كوركەم وبراز جاساۋ. تالانتقا قويىلار وسىناۋ قاتاڭ تالاپ تۇرعىسىنان كەلىپ, شەبەرلىك مۇناراسىنان قاراعاندا دا, ۋاقىتتىڭ سىنىنان سىنباي وتكەن سىمباتى بولەك سىرلى الەمنىڭ ساۋلەتشىسى بولىپ قالا بەرەتىن الاشتىڭ اقيىق اقىندارىنىڭ ءبىرى عانا ەمەس, بىرەگەيى قاسىم امانجولوۆ.
ومىرگە ەندىم ەڭبەكتەپ,
شالقالاپ اكەم شىقتى ۇيدەن,
جەتىمدىك تاعدىر جەتتى ەپتەپ,
قاباعى قاتۋ تۇكسيگەن.
ومىردەن ءۇمىت جوق وزگە,
دالانىڭ تەردىم تەزەگىن,
اكەم بوپ تاپتىڭ سو كەزدە,
سوۆەتتىك مەنىڭ ءوز ەلىم, – دەپ ساياسي تاقىرىپتىڭ وزىندە دە شەدەۆر تۋعىزعان قاسىمنىڭ شەبەرلىك مەكتەبىنە سوقپاعان قازاق اقىنى جوق. ويتكەنى, اباي – قازاق جىرىنىڭ ارىستانى دا, قاسىم جولبارىسى. كيەلى قاراۋىل – قازاق پوەزياسىنىڭ مەككەسى, قاسيەتتى قارقارالى – مەدينەسى.
وڭىمدە مە ەدى, تۇسىمدە مە ەدى,
كورىپ ەم عوي ءبىر ارمانداي قىزدى,
ءبىر نازىك ساۋلە ك ۇلىمدەپ ەدى,
سۇراپىل سوعىس سوقتى دا بۇزدى.
نەمەسە:
جانىمدى سالساڭ جالىنعا,
جانادى-اۋ دەپ تە سەسكەنبەن,
سوناۋ ءبىر بولعان شاعىمدا-اق,
شومىلىپ ورتكە وسكەم مەن, – دەگەن سىرلى دا, مۇڭلى, ويلى دا وتتى جىرىن ءالى كۇنگە دەيىن بار قازاق جاتقا ايتادى. بۇل تەگىن ەمەس, ونىڭ تەرەڭ سىرىن تەگەۋرىندى تالانتتىڭ تەكتىلىگىنەن ىزدەۋ كەرەك. وسى ورايدا تۋاتىن وي:
حاكىم اباي – قازاق جىرىنىڭ قاسيەتتى الاتاۋى بولسا, اقيىق اقىن قاسىم – قازىنالى قاراتاۋى.
تاريح ۇزاق تولعاتىپ, سيرەك تۋاتىن ءوزىنىڭ تالانتتى ۇلدارىن تىرىسىندە تۇرتپەكتەپ, ولگەن سوڭ دانىشپانىم, ارىستانىم دەپ وكسيتىن قايران قازاق قانىنا سىڭگەن قاشانعى قىزعانىشتىق, كۇنشىلدىكپەن ابايمەن يىقتاسقان ماعجان, ءىلياس, قاسىمىن دا كەشەۋىلدەپ تانىپ, كەش باعالادى.
دەگەنمەن «نو موي زاششيتنيك ۆرەميا…» دەپ ۇلىلاردىڭ ءبىرى ايتقانداي, تابيعي تالانتتىڭ باعاسىن تاريحتىڭ ءوزى بەرىپ وتىر.
ءوز باسىم قاسىمدى – جىرداعى وتتى جاسىندى وزگەلەر ۇمىتا باستاعان كەزدە, بىرەۋلەر كوككە, بىرەۋلەردىڭ جوققا شىعارعانىنا, بىرەۋلەردىڭ اتاعىنا, بىرەۋلەردىڭ شاتاعىنا قاراماستان جاس كەزىمدە قارقارالىداعى ول تۋعان اققوراعا بارىپ تاعزىم ەتكەنىمدى, تەگەۋرىندى دە تەكتى قاسىم جايلى ونداعان ماقالا, «سىمباتى بولەك سىرلى الەم» اتتى زەرتتەۋ, «امانات» ەسىمدى دراما جانە «ەكىنشى ءومىر» رومانىن جازعانىمدى جۇبانىش قانا ەمەس قۋانىش ەتەمىن.
جەر-انا مەن اسپان-اتانىڭ ەڭ ۇلى تۋىندىسى ادامدى قاسيەتتى توسىندە تەربەتەتىن تال بەسىك پەن جەر استىنداعى تار بەسىكتىڭ اراسى ءارى كەتكەندە ءجۇز جىل. ال,
ءولدى دەۋگە بولا ما, ويلاڭدارشى,
ولمەيتۇعىن ارتىنا ءسوز قالدىرعان.
اقىندىق دەگەنىمىز ءوزى ورىندى جەرىندە وڭدىرماي سوعاتىن تەگەۋىرىندى تەنتەكتىك, ءوزى ءومىر سۇرگەن قوعامنىڭ قايشىلىقتارىنا دەگەن قارسىلىق. ونداي اقىن ءومىرلى, ونداي پوەزيا ماڭگىلىك.
ستاليندىك ديكتاتۋرانىڭ كەزىندە دە:
ەي, تاكاپپار دۇنيە,
ماعان دا ءبىر قاراشى,
تانيسىڭ با سەن مەنى,
مەن قازاقتىڭ بالاسى, – دەپ رەجيمگە قاسقايىپ تۇرىپ قارسى سويلەگەن تەنتەك تە تەكتى ولەڭدەر اۆتورى بۇگىندە دەموكراتيا بەرگەن كەڭشىلىك كەزەڭدە قالاي كوسىلەرىن شامالاي بەرىڭىز. اتتەڭ, دۇنيە ارمان-اي, قىلىشىنان قان تامعان قىزىل يمپەريا كوسىلىپ شابار كوشەلى جۇيرىكتىڭ باۋىرىن جازدىرمادى.
ءالى دە ارمان كوپ, از ءومىر وعان جەتەر مە؟ سولاردىڭ ءبىر پاراسى:
قازاقتا قاسىم ءبىر تۋار.
ول جايلى سانسىز جىر تۋار,
ونىڭ ەكى ءجۇز جىلدىعىن,
بۇكىل الەم تويلايتىن,
باقىتتى, جاقۇت كۇن تۋار.
مەن ءوزىمنىڭ وسى سوزىمە بار دىلىممەن سەنەمىن دەسەم, قاسىم امانجولوۆتىڭ تالانتتى شاكىرتى عانا ەمەس, تالاسسىز مۇراگەرلەرىنىڭ ءبىرى سەرىك اقسۇڭقار ۇلى:
پوەزيا كوز جاسىن جەتتى بۇلاپ,
ارعى اتاسى گومەردەي تەكتى بۇلاق,
ودان بۇرىن ءبىر اقىن بولعان ەدى,
ونى ادامزات ۇمىتىپ كەتتى بىراق, – دەپ باستالاتىن جاۋھار جىرىندا «ول تۇركى ەدى...» دەي كەلىپ, قاسىم جايلى از سوزگە كوپ ماعىنا سىيعىزا جىرلاپ ەدى. سول جۇلدىزدى جىر ءتۇيىنىن:
سول اقىننىڭ جۇرتىندا بىزدەر ءجۇرمىز,
سوسىن باسىڭ, ارينە, اۋىرادى, – دەپ ءتۇيىپ ەدى. سەرىك اقىن ايتقانداي, «سول اقىننىڭ جۇرتىندا» قالام ۇستاپ جۇرگەندىكتەن دە قاسىمنىڭ عاسىرلىق تويى قارساڭىندا الدىمەن ءوزىمدى قامشىلاپ, قارا ورمان قازاققا دا قۇلاققاعىس جاساۋدى پارىز دەپ ءبىلدىم.
جاساماس ەشكىم ماڭگى,
ءبارى كەتەر.
ىزگى ەسىم عانا ماڭگىلىك,
ماڭگىگە
انە, سول جەتەر, – دەپتى الەم مادەنيەتىنىڭ ءبىر بولشەگى عانا ەمەس, بيىك ولشەمىنىڭ ءبىرى ساگدي. «ىزگى ەسىمى ماڭگىگە جەتەتىن» سوم تۇلعالى اسىلدارىمىزدىڭ ءبىرى ەمەس پە قاسىم؟! الاشتىڭ اياۋلى اقىنىنىڭ تويىن بيىك دارەجەدە ءمىنسىز وتكىزۋ – باسشىنىڭ دا, باسقامىزدىڭ دا ازاماتتىق پارىزىمىز, سان ۇرپاقتىڭ ساناسىن سىلكىنتىپ, ۇلتتىق رۇحتى اسقاقتاتقان داۋىلپاز جىر الدىنداعى قارىزىمىز ەمەس پە؟
كەڭەستى جەردە كەمدىك جوق. دالانىڭ دانىشپان اقساقالدارى ايتقان تاعى ءبىر تاعىلىمدى ءسوز بار: «كەڭەسىپ پىشكەن تون كەلتە بولمايدى. اردىڭ جۇگى ناردىڭ جۇگىنەن دە اۋىر ەكەنىن ۇمىتپايىق. قاسىم امانجولوۆتىڭ ارۋاعىنىڭ الدىندا ادال بولىپ, ءسوزدىڭ كيەسىن سىيلاپ, التى الاشتىڭ ايماڭداي اقىنىنىڭ عاسىرلىق تويىن ەل ەسىندە قالاتىن تاعىلىمدى توي دارەجەسىندە وتكىزۋ ءۇشىن اقىل قوسايىق. ازىرلىك جۇمىستارىنا تەزدەتىپ كىرىسەيىك, اعايىن!
مەرەيتوي – توي تويلاۋ ەمەس, وي تولعاۋ, حالىقتىڭ رۋحىن كوتەرۋ, جاس ۇرپاققا پاتريوتتىق تاربيە ەكەنىن ەل جاقسى بىلەدى. سول ءۇشىن, تاعى دا كەش قالماۋ ءۇشىن, قاسىمنىڭ 70, 80, 90 جىلدىعىنداعى كەمشىلىكتەردى قايتالاماۋ ءۇشىن وقىرمان قاۋىممەن وي ءبولىسۋ ورايىنداعى ناقتى ۇسىنىستارىم مىناۋ:
قاسىمنىڭ ەڭسەلى ەسكەرتكىشى ونىڭ شىعارماشىلىق ءومىرى وتكەن الماتى قالاسىندا بوي كوتەرگەنى ءجون. بەلگىلى ءبىر تۇلعانى ءبىر ءوڭىر عانا ەنشىلەيتىن ۇردىستەن وسى باستان ارىلۋىمىز كەرەك. ونىڭ ورايى كەلمەسە, ەسكەرتكىشتىڭ قارقارالىدا ەمەس, حالقى, قوناعى كوپ قاراعاندىدا ورناعانى ورىندى بولار ەدى;
استانا مەن قاراعاندىداعى ءبىر-ءبىر كوشە اقىن اتىمەن اتالسا;
ق.امانجولوۆتىڭ شىعارمالارىن قامتىعان 4 تومى شىقسا;
اقىن ەسىمى رەسپۋبليكاداعى جوعارى وقۋ ورىندارى مەن كوللەدجدەردىڭ بىرىنە بەرىلسە;
قاسىم جايلى دەرەكتى كينولەنتا تۇسىرىلسە;
قاسىم تۋرالى جازىلعان كوركەم شىعارمالار جەكە كىتاپ بولىپ شىعىپ, اقىن جايلى سپەكتاكل قويىلسا;
اقىن شىعارمالارى جوعارى وقۋ ورىندارى مەن مەكتەپتەردە جۇيەلى تۇردە وقىتىلسا;
گازەتتەر مەن راديو, تەلەديدار قاسىمنىڭ تۋعان كۇنىن كۇتپەي اقىننىڭ عاسىرلىق تويى جايلى ماقالا, سۇبەلى سوزدەردى كۇنى بۇگىننەن باستاپ, جىل بويى ۇزدىكسىز بەرسە, ول دا ءبىر ورايى كەلگەن وڭدى ءىس بولار ەدى.
بۇل مەنىڭ عانا ويىما كەلگەن يدەيا-ۇسىنىستار. كوپ اقىلى كول. حالىقتىڭ بۇعان الىپ, قوسارى از بولماسا كەرەك. ەل تىزگىنىن ۇستاعان رۋحانيات سالاسىنىڭ ازاماتتارى وسى باستان باس قوسىپ, اقىلداسىپ, تىزە تۇيىستىرە, تىزگىن ۇستاپ, جۇمىس ىستەسە اقىن تويى – ادەبيەت تويى ەل ايتا جۇرەر تاعىلىمى مول شارا بولار دەگەن ويدامىز.
ءسابيت دوسانوۆ, جازۋشى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى.
الماتى.