كەشە ىشكى ىستەر مينيسترلىگىندە 2010 جىلعى اتقارىلعان جۇمىس ناتيجەلەرىن قورىتىندىلاعان القا ءماجىلىسى بولىپ ءوتتى. وعان پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ قاتىسىپ, ءسوز سويلەدى. ىشكى ىستەر عيماراتىنا كەلىسىمەن پرەزيدەنت ەلىمىزدەگى ىشكى ىستەر ورگاندارى جاراقتاندىرىلعان قازىرگى تاڭداعى ساراپشى-كريمينالدىق, بايلانىس جانە باسقا دا ارناۋلى تەحنيكانى قارادى.
ەلباسى ءوز ءسوزىن: «بۇگىن مەن ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ قورىتىندى القاسىندا ارنايى سىزدەرمەن كەزدەسىپ, ىشكى ىستەر ورگاندارىنىڭ الدىندا تۇرعان مىندەتتەردى ايقىنداپ, ماڭىزدى ماسەلەلەردى تاعى ءبىر پىسىقتاپ الۋدى ءجون كوردىم», دەپ باستادى. ودان ءارى نۇرسۇلتان نازارباەۆ پوليتسەيلەردىڭ قىزمەتىن جوعارى باعالايتىنىن ايتتى. ويتكەنى, قاشاندا قىلمىسپەن كۇرەستە الدىڭعى شەپتە پوليتسيا قىزمەتكەرلەرى تۇرادى. ولار ءوز ءومىرلەرىن قاتەرگە تىگە وتىرىپ, ءبىزدىڭ ازاماتتاردىڭ قۇقىن قورعايدى. ىشكى ىستەر مينيسترلىگى ەلىمىزدەگى ەڭ ءىرى قۇقىق قورعاۋ ورگانى بولىپ تابىلادى جانە ولارعا قوعامدىق ءتارتىپتى قورعاۋدان باستاپ كوشى-قون جانە جول قوزعالىسى قىلمىستارىمەن كۇرەسۋ مىندەتى جۇكتەلگەن. سوندىقتان, دەدى مەملەكەت باسشىسى, مەن ءسىزدەردىڭ ۆەدومستۆولارىڭىزعا ۇنەمى نازار اۋدارىپ وتىرامىن. بۇل ورايدا ءىىم وزىنە تاپسىرىلعان ءمىندەتتەردى اتقارىپ كەلەدى. سوڭعى بەس جىل ىشىندە ءىىم قارجىلاندىرۋ ءبىر جارىم ەسەگە ۇلعايتىلدى.
وتكەن جىلى ءىىم بيۋدجەتى ءبىر جارىم ميلليارد تەڭگەنى قۇرادى. بۇل پوليتسيانىڭ تەحنيكالىق قامتاماسىز ەتىلۋىنە ۇلكەن كومەك بولدى. باسقارۋدىڭ اۆتوماتتىق جانە بەينەباقىلاۋ جۇيەسى ەنگىزىلۋدە. بىراق, كەز كەلگەن ىستە ءوزىندىك پروبلەما بار دەگەندەي, كەمشىلىكتەر دە جوق ەمەس, دەدى بۇدان ءارى پرەزيدەنت. وتكەن جىلى قۇقىققورعاۋ ورگاندارى جۇمىسىنىڭ كەيبىر باعىتتارى بويىنشا رەفورمالار جۇرگىزىلگەن ەدى. ەندى ونىڭ ناتيجەسى قانداي؟ قانداي ماسەلەلەر شەشىمىن تاپقان جوق, ءىىم بويىنشا قانداي باعىتتاردى جۇزەگە اسىرۋ قاجەت؟ بۇگىنگى تالقىلاناتىن ماسەلە وسى, دەگەن ەلباسى وتكەن جيىرما جىلدىڭ ءىشىندە ەكونوميكا, ساياسات, مادەنيەت جانە حالىقارالىق جاعداي تۇگەل وزگەردى, دەپ اتاپ ءوتتى.ءارينە, بۇل كەزەڭدە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى دا وزگەرمەدى دەپ ايتۋعا بولماس. جاڭا ماڭىزدى زاڭدار قابىلدانىپ, باعالى باسقارۋ ءتاجىريبەسى قالىپتاستى. دەگەنمەن, ونىڭ ەكونوميكامەن سالىستىرعاندا ارتتا قالۋشىلىعى ايقىن بايقالادى. سوندىقتان دا ەلباسى بارلىق قۇقىق قورعاۋ جۇيەسىن رەفورمالاۋ قاجەتتىگىن ايتتى. سونىڭ ارقاسىندا ءبىز ءوتكەن جىلى بىرقاتار ماڭىزدى جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزدىك. بىرىنشىدەن, دەدى پرەزيدەنت, قىلمىستىق زاڭنامانى ىزگىلەندىرۋ ارقىلى مىڭداعان ادام تۇرمەگە ءتۇسۋدەن امان قالادى. ويتكەنى, جەڭىل جانە ورتا اۋىرلىقتاعى قۇقىق بۇزۋشىلىقتار ءۇشىن قازىر باس بوستاندىعىنان ايىرمايدى. ەكىنشىدەن, تەرگەۋ بالامالارىن ءبىرشاما قىسقارتىپ, كۇش قۇرىلىمدارى اراسىنداعى ۆەدومستۆوارالىق جۇيەنى وڭتايلاندىردىق. بۇگىندە ەسىرتكى قىلمىسىمەن ءىىم اينالىسادى, ال ەكونوميكالىق جانە سىبايلاس جەمقورلىق قىلمىستارىمەن قارجى پوليتسياسى شۇعىلدانادى. ۇشىنشىدەن, باس اۋىرتاتىن ءبىر ماسەلە سوناۋ كەڭەستىك كەزەڭنەن بىزگە مۇرا بولىپ قالعان تەرگەۋ جۇيەسى ەدى. رەفورما ارقاسىندا سوتقا دەيىنگى ءوندىرىستى قاراپايىمدىلاندىرۋعا قول جەتتى. قازىر جەڭىل جانە ورتا قىلمىستار وڭتايلاندىرىلعان سىزبا بويىنشا قارالعاندىقتان تەرگەۋ مەرزىمى بىردەن قىسقاردى. سوعان وراي بۇگىندە تەرگەۋ ۇدەرىسىندە پروتسەسسۋالدىق جاعدايدى جەڭىلدەتۋ ءۇشىن سىناق ءوتىپ جاتىر. ونىڭ قورىتىندىسى 2011 جىلى بەلگىلى بولماق. ءتورتىنشىدەن, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى وڭتايلاندىرىلدى. كەيبىر قۇرىلىمدىق بولىمشەلەردى نىعايتۋ, كەيبىر ورتالىق اپپاراتتى قىسقارتۋ ارقىلى قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى قىزمەتكەرلەرىنىڭ جالپى سانى 15 پايىزعا ازايدى. سونىمەن قاتار, مىڭداعان ادام پوگوندارىن شەشتى. پوگوندى قىلمىسپەن كۇرەسەتىن, قوعامدىق ءتارتىپتى ساقتاۋ مىندەتىمەن ناقتى اينالىساتىن ادامدار عانا تاعۋى كەرەك. قالعان سالاداعى ادامدارعا پوگون تاعۋدىڭ قاجەتى شامالى. بەسىنشىدەن, ءىىم كەيبىر قىزمەت تۇرلەرىن نارىقتىق ورتاعا بەرۋ تەك ۆەدومستۆولىق مىندەتتەرمەن اينالىسۋعا مۇمكىندىك بەردى. سونىڭ ىشىندە كەيبىر قىزمەتتەر ءبىلىم, دەنساۋلىق ساقتاۋ, كولىك جانە كوممۋنيكاتسيا مينيسترلىكتەرىنە ءوتتى.
ءسويتىپ, بىرقاتار ماڭىزدى قۇرىلىمدىق-باسقارۋ شەشىمدەرى قابىلداندى. بۇگىندە قازاقستان ءۇلكەن كوشى-قون جولىندا تۇر. زاڭسىز كوشى-قون كولەمى كۇننەن كۇنگە ارتىپ كەلەدى. سوندىقتان كوشى-قون پوليتسياسى كوميتەتىن قۇرۋ تۋرالى شەشىم دۇرىس بولدى, دەپ اتاپ ءوتتى ەلباسى. بۇعان قوسا ەسىرتكى ساۋداسىمەن كۇرەس ءجونىندەگى ايماقتىق بولىمشەلەردىڭ كوميتەتكە باعىنىشتى بولۋى دا كوڭىلگە قونادى.
مىنە, وسى جاعدايلارعا بايلانىستى بەلگىلى ءبىر ناتيجەلەر بار, دەدى بۇدان ءارى پرەزيدەنت. بىراق مۇنىمەن توقمەيىلسۋگە بولمايدى. الدىمىزدا ءالى ءىرى مىندەتتەر تۇر جانە ولاردىڭ كوپشىلىگى ءىىم تىعىز بايلانىستى. قوعامدىق ءتارتىپتى كۇزەتۋ مەن قىلمىسپەن كۇرەس مينيسترلىك قىزمەتىندەگى باسىمدىق بولىپ تابىلادى. وسىعان وراي الدا تۇرعان مىندەتتەرگە باسقا قىرىنان قاراپ, جاڭا باعىتتاردىڭ ءتيىمدى جاقتارىن ايقىنداۋ قاجەت. بۇل باعىتتاردا نە ىستەۋ قاجەت ەكەندىگىن ءتۇسىندىرۋ ءۇشىن ەلباسى سەگىز ماسەلەگە توقتالىپ ءوتتى.
ءبىرىنشى. «ىشكى ىستەر ورگاندارى تۋرالى» زاڭنىڭ قابىلدانعانىنا 15 جىل ءوتتى. ول زاڭ باسقا تاريحي جاعدايدا قابىلداندى, ال ءبىز قازىر مۇلدە باسقا جاعدايدا ءومىر سۇرۋدەمىز. سوندىقتان ۇستىمىزدەگى جىلى «ىشكى ىستەر ورگاندارى تۋرالى» جاڭا زاڭنىڭ مازمۇنىن قاراپ جانە ونى 2012 جىلدان قالدىرماي قابىلداۋ قاجەت.
ەكىنشى. قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىن ودان ءارى رەفورمالاۋ اياسىندا الەمنىڭ كوپتەگەن ەلدەرىندەگى سەكىلدى پوليتسەي مەن تەرگەۋشىنىڭ قىزمەتىن اجىراتاتىن سىزبا جوباسىن جان-جاقتى دايىنداۋ قاجەت. بولاشاقتا پوليتسيا مىندەتى ىزدەۋ, قىلمىسكەردى ۇستاۋ جانە قىلمىستى تىركەۋ بولادى. ودان ارعى دالەلدەردى جيناقتاپ سوتقا جولداۋ تەرگەۋشىنىڭ مىندەتى بولۋعا ءتيىس. بۇل سوتقا دەيىنگى تەرگەۋ ءۇردىسىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرادى. بۇل ورايدا ءبىز قازىر تەرگەۋ كوميتەتىن رەفورمالاۋعا كىرىستىك, دەدى مەملەكەت باسشىسى. تەرگەۋ مەن كريمينالدىق پوليتسيا قىزمەتىن بىرىكتىرۋ بويىنشا استاناداعى جانە الماتى وبلىسىنداعى قاناتقاقتى جوبانىڭ ءجۇزەگە اسۋىنا اسا ءمان بەرىلۋى كەرەك.
ءۇشىنشى. سوتقا دەيىنگى ءوندىرىستى وڭتايلاندىرۋدىڭ ءبىر جولى مامىلەگە كەلۋ ينستيتۋتىن دامىتۋ بولىپ تابىلادى. ول ەكى تاراپتى تاتۋلاستىرۋدا وتە قاجەت. سول سياقتى جازالاۋدىڭ بالاما, ماسەلەن, ايىپپۇل, ۇيقاماق, تۇزەتۋ جۇمىستارى دەگەن سەكىلدى ءتۇرلەرىن كوبەيتۋ كەرەك. بۇل ءبىر جاعىنان قىلمىستىق-اتقارۋ جۇيەسىنىڭ جۇكتەمەسىن ازايتىپ, ەكىنشى جاعىنان بيۋدجەتكە ءتيىمدى بولماق.
ءتورتىنشى. قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ, ونىڭ ىشىندە ءىىم قىزمەتىن باعالاۋ بەلگىلەرىن ءوزگەرتۋ قاجەت. قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ قىزمەتىن باعالاعاندا اۋىر جانە اسا اۋىر قىلمىستاردىڭ اشىلۋ بەلگىلەرىن ساقتاعان دۇرىس. ال ۋاق جانە ورتا قۇقىق بۇزۋشىلىقتارعا كەلسەك ولار جۇمىستىڭ نەگىزگى باعا بەلگىلەرى بولىپ تابىلادى.
بەسىنشى. جول قاۋىپسىزدىگى سالاسىندا ءتارتىپ ورناتاتىن ۋاقىت جەتتى. ەڭ الدىمەن جولداعى كوررۋپتسيانى قۇرىقتاۋعا كۇش سالعان دۇرىس. سوندىقتان جول پوليتسيياسى قىزمەتىن ۇيىمداستىرۋ مەن مارتەبەسىن وزگەرتۋ قاجەت. جول پوليتسياسى مەن جول قوزعالىسى مۇشەلەرىنىڭ قارىم-قاتىناسىن بارىنشا ازايتۋ جەمقورلىقتى توقتاتۋعا اسەر ەتەدى.
كەلەسى كەزەكتە ەلباسى ەسىرتكى ساۋداسى مەن ەسىرتكى قىلمىسىمەن كۇرەستىڭ ماڭىزىنا توقتالىپ ءوتتى. سوندىقتان مۇنىڭ ناتيجەسى بويىنشا سۇراۋ دا قاتاڭ بولاتىنىن ەسكەرتتى.
جەتىنشى. كوشى-قون پوليتسياسى ءبىزدىڭ بارلىق كوشى-قون ساياساتىمىزدىڭ جاندى قۇرالى بولۋعا ءتيىس. قازاقستان قازىرگى ۋاقىتتا زاڭدى جانە زاڭسىز ميگرانتتاردىڭ الاڭىنا اينالدى. ويتكەنى, ەلىمىزدەگى جوعارى ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيى باسقا شەت جۇرتتاردى وزىنە تارتۋدا. ال زاڭسىز كوشى-قون كوبىنە قىلمىسپەن بايلانىستى بولادى. دەمەك, زاڭسىز كەلگەن شەتەلدىكتەردى ەلدەن شىعارۋدىڭ قاتاڭ تەتىگى جاسالعانى ءجون. بىزگە ەڭ الدىمەن ەل ازاماتتارىنىڭ ءمۇددەسى قىمبات.
سەگىزىنشى ماسەلەگە توقتالعان مەملەكەت باسشىسى سوڭعى بەس-التى جىلدا اتقارىلعان, دايىندىق جۇرگىزىلگەن كادرلىق جۇمىستارعا ساراپتاما جاساپ, باعا بەرۋ قاجەتتىگىن ايتتى. قۇقىق قورعاۋ سالاسىنداعى قىزمەتكەرلەردىڭ الەۋمەتتىك قورعالۋ نورماسىن قاراپ, سونىمەن قاتار قىزمەتكەرلەردىڭ قۇقىق بۇزۋشىلىعى ءۇشىن باسشىلاردىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرۋدى ويلاعان ءجون.
ىشكى ىستەر ورگاندارىنىڭ ءوتكەن جىلعى جۇمىس ناتيجەسى بويىنشا بايانداما جاساعان مينيستر سەرىك بايماعانبەتوۆ مەملەكەت باسشىسىنىڭ العا قويعان تاپسىرمالارىن ورىنداۋ ارقاسىندا ەلدەگى قىلمىستىق احۋال تۇراقتى, دەدى. اۋىر جانە اسا اۋىر قىلمىستاردى جاساۋ 12 پايىزعا تومەندەدى. ونىڭ ىشىندە كىسى ءولتىرۋ 13 پايىزعا, دەنساۋلىققا زيان كەلتىرۋ 6 پايىزعا ازايىپ وتىر. مۇنىڭ ءبارى پوليتسيا قىزمەتىن الدىن-الا انىقتاۋدىڭ ارقاسىندا قول جەتكەن تابىستار. ەلىمىز ەگەمەندىگىن العالى بەرى مەملەكەت تاراپىنان ىشكى ىستەر ورگاندارىنا اسا ءمان بەرىلىپ كەلەدى. ءار قىزمەتكەردىڭ الەۋمەتتىك جاعدايى, بولىنىستەردى ماتەريالدىق-تەحنيكالىق جابدىقتاۋ ەشقاشان نازاردان تىس قالىپ كورگەن ەمەس.
وتكەن جىلى ءىىم نەگىزگى قىزمەت باسىمدىقتارى اۋىلدىق, اۋداندىق جانە قالالىق جەرلەردەگى قوعامدىق ءتارتىپتى قاداعالاۋعا اۋدارىلدى. كۇندەلىكتى كوشەدەگى قوعامدىق ءتارتىپتى باقىلاۋعا شىعاتىن پوليتسيا مەن ىشكى اسكەر قىزمەتكەرلەرىنىڭ سانى 14 مىڭنان 19 مىڭعا دەيىن جەتتى. وبلىس ورتالىقتارى مەن ءىرى قالالاردا جۇزدەن اسا جىلجىمالى پۋنكتتەر جۇمىس ىستەيدى. ال قىلمىستىق احۋال كۇردەلى جەرلەردە ونان دا كوپ پوليتسيانىڭ ستاتسيونارلىق بەكەتتەرى قىزمەت كورسەتەدى. تۇرعىن جايلار اۋماعى مەن اسا قاۋىپتى دەگەن جەرلەرگە بەينەكامەرالار ورناتىلۋدا. قازىر ەلىمىزدە مۇنداي بەينە باقىلاۋ كامەرالاردىڭ سانى 1300- دەن اسادى.
بەينەباقىلاۋ كامەرالارىنىڭ ارقاسىندا 2 مىڭنىڭ ءۇستىندە قىلمىس انىقتالىپ, 300 مىڭنان اسا زاڭ بۇزۋشىلىقتىڭ الدى الىندى. جالپى, اۋىر قىلمىستار سانى تومەندەپ وتىر. پروكۋراتۋرا ورگاندارىمەن بىرلەسە بارلىق جەرگىلىكتى جەرلەردە ازاماتتاردىڭ وتىنىشتەرىن ەلەكتروندى تىركەۋ ءجۇزەگە اسىرىلدى. بۇل ارىزدانۋشىلاردىڭ شاعىمدارىن دەر كەزىندە قاراۋعا جانە ءۇش كۇن ىشىندە شەشىم شىعارۋعا مۇمكىندىك تۋعىزدى. وتكەن جىلى پوليتسيا ورگانى 4 ملن. اسا ازاماتتاردىڭ ارىزىن تىركەپ, قارادى. ءوتىنىشتەردى دەر كەزىندە قاراپ, ماسەلەنى وڭدى شەشە ءبىلۋ ناتيجەسىندە عانا حالىقتىڭ سەنىمى دە ارتا تۇسەتىنى بەلگىلى.
باسقا دا قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىمەن بىرلەسە وتىرىپ, استانا ءسامميتى سەكىلدى ءىرى حالىقارالىق جيىنداردى وتكىزۋدە كوپتەگەن وڭ تاجىريبە جيناقتالدى. وسى سامميتتە جيناعان ءتاجىريبەگە قاراي ەندى الدا تۇرعان ازيادا ويىندارىن وتكىزۋ قاۋىپسىزدىگى ساقتالادى. وندا 9 مىڭنىڭ ۇستىندە پوليتسيا قىزمەتكەرى ازيادا ويىندارىنىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتەتىن بولادى. سونىمەن بىرگە, الدا تۇرعان ەڭ ماڭىزدى مىندەت, ول ۇيىمداسقان قىلمىسپەن ىمىراسىز كۇرەس جۇرگىزۋ بولىپ تابىلادى. 2010 جىلى ۇيىمداسقان قىلمىستىق توپ قۇردى دەگەن دەرەك بويىنشا 29 قىلمىستىق ءىس اشىلدى. قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىككە اتالعان ۇيىمداردىڭ 55 بەلسەندىسى جانە 265 مۇشەسى تارتىلدى. ولاردان كوپتەگەن قارۋ-جاراق پەن ەسىرتكى تاركىلەندى. اقتاۋ قالاسىندا شەتەلدىك كاسىپكەردى تاپسىرىسپەن ولتىرگەلى جاتقان, رەسەي مەن ۋكراينادا تاپسىرىسپەن بىرنەشە ادامدى ءولتىرگەن حالىقارالىق ىزدەۋدە جۇرگەن ۋكراينا ازاماتى سولوشەنكو قولعا ءتۇستى. قازىرگى كۇنى ءىس سوتقا بەرىلدى. رەسەيدىڭ ءىىم بىرلەسكەن جەدەل شارا كەزىندە قازاقستاندا بىرنەشە اۋىر قىلمىس جاساعان 17 قىلمىسكەردى سولتۇستىك كاۆكازدان ىزدەپ, تابۋعا قول جەتتى. ولار سول ايماقتا جاسىرىنىپ جۇرگەن بولاتىن. جالپى, ءمينيستردىڭ ايتۋىنشا, ىشكى ىستەر ورگاندارى العا قويعان مىندەتتەردى ورىنداپ وتىر جانە الداعى ۋاقىتتا سول تالاپ دەڭگەيىنەن تابىلا بەرمەك.
بۇدان كەيىن ءسوز سويلەگەن استانا قالالىق ءىىد باستىعى م.دەمەۋوۆ, ءىىم جول پوليتسياسى كوميتەتىنىڭ توراعاسى ق.تىنىبەكوۆ جانە باسقالار ءوز سالالارى بويىنشا اتقارىلعان جۇمىستار تۋرالى باياندادى.
الەكساندر تاسبولاتوۆ.
-----------------------------------------
سۋرەتتەردى تۇسىرگەندەر س.بوندارەنكو, ب.وتارباەۆ.