ومىرلىك جار تابۋدا جاڭىلىسا بەرەتىندەردى بىلاي قويعاندا, ءبىر جاساعان قاتەلىگىن قايتا-قايتا جاسايتىن, قانشا سۇرىنسە دە ساباق بولمايتىن, ماڭدايىنىڭ سورى بەس ەسە قالىڭدار دا بار ەمەس پە؟! ماسەلەن, قايتىپ باسپايمىن دەگەن جەرىن ءۇش رەت باسقان, ءتورت رەت تۇرمىسقا شىقسا دا, كۇيەۋلەرىنىڭ قىلىعى بىرىنەن ءبىرى اينىماعان مىنا ءبىر ايەلدىڭ تاعدىرىن الىپ قارايىقشى.
بۇل ايەلگە باستاپقىدا كۇيەۋلەرى جاقسى كورىپ قوسىلىپ, بىراق ۋاقىت وتە كەلە تۇسىنىكسىز جاعدايدا ارالارى سۋىپ, ءتىپتى, ونىڭ بار-جوعىن ۇمىتا باستايتىن ەركەكتەرى بۇرىنعى وتباسىنا نەمەسە تاستاپ كەتكەن ناقسۇيەرىنە قايتا ورالادى ەكەن. ءبىر قىزىعى, بۇل ايەل ءوزىن سۇيگەن ازاماتتى سۇيمەيدى, باقىتتى ەتە الادى-اۋ دەگەن ەركەككە تيمەيدى. پسيحولوگتار ونىڭ ماحابباتقا قاتىستى ماشاقاتتارىن زەرتتەي كەلە, باقىتسىزدىعىنىڭ سىرىن بالالىق شاعىنان ىزدەيدى.
مەكتەپتە وقىپ جۇرگەندە باسقا ۇلدار ونى ۇناتىپ قالسا دا, كوپ ۇزاماي باسقا قىزدارمەن اۋەيى بولا جونەلەدى. نەگە ەكەنى بەلگىسىز, كوزگە تۇسەتىن, جاقسى وقيتىن, بەدەلدى بالالاردى ىشتەي ۇناتسا دا, كوپ ۇزاماي قاشقاقتاي باستايتىنىن نەمەسە ءوزىن جاقسى كورىپ قالعان بوزبالادان ءوزى دە بىرتىندەپ بويىن اۋلاق سالا باستايتىنىن سەزەتىن, مويىندايتىن. بولمىسىندا ءبىر وتكىرلىكتىڭ جەتىسپەيتىندىگى, جاقسى كورگەن ادامىنا بىردەن تاۋەلدى بولىپ, ىعىنا جىعىلا باستاۋى جىگىتتەردى بىردەن جالىقتىراتىن-دى
ال ەندى كەيىن ەسەيىپ, وزىنە ەسەپ بەرە الاتىن جاستا دا مۇنداي وقيعالار ءوز ومىرىندە قايتالانىپ جاتتى. قىسقاسى, ونىڭ قىز كەزىندە دە, ءوز تاعدىرىنا كەلگەندە, جىگەرلى بولعانى شامالى بولاتىن. جاس جىگىتتەردەن گورى, جاسى ۇلكەن ەركەكتەر, ءتىپتى, وتباسى بار ادامدارعا ءجيى ۇرىناتىن-دى.
«ورتاق وگىزدەن – وڭاشا بۇزاۋ ارتىق» دەگەندەي, بۇرىن ءۇيلى-باراندى بولعان جانمەن تولىققاندى باقىتتى بولۋ سيرەك كەزدەسەتىن جاعداي ەمەس پە؟! بۇرىنعى ايەلىن جەر-جەبىرىنە جەتكىزىپ جاماندايتىن, ەكى قولىن توبەسىنە قويىپ اجىراسىپ كەلگەن ەكى كۇيەۋى دە ۋاقىت وتە كەلە, جازدىم-جاڭىلدىم دەپ, بۇرىنعى وتباسىنا ورالعانىن ءوزى بىلەدى. ءۇشىنشى كۇيەۋى دە ءبىراز وتانداسقاننان كەيىن, كوپ شاتاق شىعارماي-اق, ءتۇسىنىسپەي جۇرگەن شەشەسىنىڭ ۇيىنە كەتىپ تىنعان. تورتىنشىسىنەن دە وسىعان ۇقساس جاعدايدىڭ اينالاسىندا اجىراستى. باسىندا ءبارى دە دۇرىس سياقتى بولاتىن, ۋاقىت وتە كەلە تەلەفونىن قولىنان تاستاماي, ءساتى ءتۇسسە سىتىلا كەتىپ, سىرتقا شىعىپ سويلەسىپ, سىبىر-كۇبىرى كوبەيە بەردى... سونىمەن, ەكى جىلدان سوڭ ول دا بالالارىم ءۇشىن دەگەندى سەبەپ قىلىپ, بۇرىنعى ايەلىنە كەتىپ قالادى.
سونىمەن, ءتورت رەت تۇرمىسقا شىعىپ, باعى اشىلماعان ايەلمەن پسيحولوگ كوپ ۋاقىت جۇمىس ىستەي كەلە, تومەندەگىدەي پايىمعا كەلەدى.
ءبىزدىڭ كەيىپكەرىمىز ءوز ومىرىنە ۇقساس وسىناۋ جاعدايلاردى بالا كۇنىندە ءجيى سەزىنگەنىن مويىندايدى. ۇنەمى ىرىڭ-جىرىڭ بولىپ, كەرىسىپ جاتاتىن اكەسى مەن شەشەسى. اناسى اكەسىمەن قاتتى ۇرسىسىپ قالسا, كىشكەنتاي قىزىن پانا تۇتىپ, ىشىندەگى قاسىرەتى مەن مۇڭىن وسىعان شاعادى ەكەن. وتباسىنداعى ۇرىس-كەرىستى ۇمىتۋ ءۇشىن قىزىن جەتەكتەپ, دۇكەن ارالاپ, اينالىپ-تولعانىپ, بارلىق نازارىن پەرزەنتىنە اۋدارادى دا, اكەسىمەن قايتا تاتۋلاسسا, مۇنىڭ بار-جوعىن دا ۇمىتىپ كەتەدى. قىسقاسى, وسىنداي ەنجار قارىم-قاتىناس بىرتىندەپ كوڭىلىنە قاياۋ سالىپ قانا قويماي, سانالى عۇمىرىندا دا قايتالانىپ, كەسىرىن تيگىزىپ وتىر.
سونىمەن, ماماندار بۇل ايەلگە «كەرەكسىزدىك سيندرومىنان» بالالىق شاقتان ىلەسىپ كەلە جاتقان ساتقىندىق سالقىنىنان ارىلۋ ءۇشىن قانداي كەڭەس بەرەدى؟ بالا كەزدەن ىلەسىپ كەلە جاتقان وسىناۋ ستسەناري ەسەيگەن كەزدە دە سوعان ۇقساس سوقپاقتى تاڭداۋعا يتەرمەلەپ تۇر عوي.
سەبەبى, بۇل ايەل ءوزىن جالعىز سەزىنگەن كەزدە عانا ءوزى سياقتى قامقورلىق پەن تۇسىنىستىككە مۇقتاج ادامدى ىزدەيدى دە, ول ادام ءوزىن تاپقان كەزدە ءبىزدىڭ كەيىپكەرىمىز بالا كۇنگىسىندەي تاعى دا ەشكىمگە كەرەكسىز بولىپ شىعا كەلەدى.
ەگەر بۇل ايەلدىڭ بۇكىل ومىرىنە ساراپتاما جاساساق, ول دا ءوزىنىڭ جانىنان جاقىن ادام كەرەك كەزدە سۇيىكتى جارتىسىنا جانىن سالادى دا, اراعا ءبىراز ۋاقىت سالىپ, كۇيەۋى بار ەكەنىمەن ءوزىنىڭ دە ءىسى بولمايدى, ەرىنە دەگەن سۇيىسپەنشىلىگى جوعالادى. قىسقاسى, ءبىر كەزدە اناسى وزىنە نە ىستەسە, ول دا ەركەكتەرگە سونى ىستەيدى نەمەسە كەرىسىنشە.
ەڭ باستىسى, ءبىزدىڭ كەيىپكەرىمىز سانا تۇكپىرىندە تىعىلىپ وتىرعان سول ستسەناريدەن قۇتىلۋ ءۇشىن شىنداپ سۇيۋگە, شىن مانىندە باقىتتى بولۋعا, وتكەندى كەشىرۋگە, ءتىپتى, تۇبەگەيلى وزگەرۋگە تۋرا كەلەرى انىق.
ارينە, بۇل ءبىر عانا ادامنىڭ مىسالى, ەگەر سان ءتۇرلى باقىتسىزدىق بولسا, وندا ونىڭ سان ءتۇرلى سەبەبى بار. ءبىز كوتەرىپ وتىرعان ماسەلەنىڭ وزگە دە قىرلارى جەتەرلىك.
ماسەلەن, ومىردە ەشتەڭە دە تەككە كەتپەيتىندىگى ءمالىم. ءومىر ءبىر شەڭبەر سياقتى. جاساعان جاقسىلىعىڭ دا الدىڭنان شىعادى, جاماندىعىڭ دا وزىڭە قايتىپ ورالادى.
ءبىزدىڭ تاعدىرىمىزداعى باقىتسىزدىقتاردىڭ قايتالانۋىن باسقا تۇرعىدا قاراستىراتىن ىلىمدەر بار.
ماسەلەن, ءبىر ۇيدە اتاسى, اجەسى, بالاسى, كەلىنى, نەمەرەسى نەمەسە كۇن كورسەتپەيتىن قايىنەنە, قايىنسىڭلى دەگەن سياقتى, تاعىسىن تاعىلار بولدى دەلىك. ءبىر-بىرىنە تۋىسقان, جورا-جولداس, جەگجات بولىپ كەلەتىن بۇل ادامدار وتكەن ومىردە دە ءبىر-بىرىنە بايلانىستا بولعان ادامدار كورىنەدى.
نەگە بۇلاي بولادى؟ ءبىزدىڭ قىلىعىمىز, جاساعان قادامدارىمىز – قۇدايدىڭ قۇدىرەتىمەن – جاقسى بولسىن, جامان بولسىن الدىمىزدان شىعادى.
قاراپ وتىرساق, بالالارىمىزدىڭ, اكەمىزدىڭ, شەشەمىزدىڭ, ءتىپتى, باۋىرلارىمىزدىڭ ءبىزدىڭ الدىمىزدا وتەلمەگەن قارىزى بار سياقتى – ءبىزدىڭ دە ولاردىڭ الدىندا ءوزىمىز دە بىلمەيتىن, وتەلمەگەن بورىشتارىمىز بار كورىنەدى. سوندا نە ىستەۋىمىز كەرەك دەگەن ساۋال تۋادى عوي.
ادام جارالعالى بەرى وسىنىڭ ءمانىسىن زەرتتەۋگە ۋاقىتىن ارناعان عۇلامالار بىزگە جاقىندارىمىزعا بارىنشا جاقىن بولۋعا كەڭەس بەرەدى. ياعني, قانىڭ مەن ۇرقىڭ ارالاسقان ادامدارمەن بارىنشا تاتۋ-ءتاتتى بولىپ, تۇسىنىستىككە ۇمتىلىپ, كەشىرىممەن قاراپ, ءوز تەگىڭنىڭ قارعىس پەن نالادان ادا بولۋىنا كۇش سالعاندا عانا باقىتتى بولا الاسىڭ.
ايتپەسە, اكەسى شەشەسىن, شەشەسى قىزىن, قىزى بالاسىن, بالاسى باسقانى تۇسىنبەي, وسى ءبىر قىرسىق اتادان بالاعا اۋىسىپ كەلە جاتقان اۋلەتتەر بولادى. ۇلكەنىن سىيلاپ كورمەگەن ءۇيدىڭ كەيىنگىلەرى دە ءدال سونداي بولىپ وسەدى. مۇنداي جاعدايدا ماقسات بىرەۋ: اۋلەتتەگى ءبىر ادام, ەڭ باستىسى, ەستى ايەل, ياعني وتاناسى وسى باقىتسىزدىققا قالايدا توقتاۋ سالۋعا, توسقاۋىل قويۋعا ءتيىستى. بالالارى ونى قانشاما جەردەن تۇسىنبەي, وكپەلەپ, كوكىرەگى قارس ايىرىلىپ تۇرسا دا, وتباسىنداعى ءتاربيەنى تۇبەگەيلى وزگەرتىپ, «سەن جامان», «مەن جامان» دەي بەرمەي, بارىنشا مەيىرىمدى بولىپ, سول جولدا ءوزىن قۇربان ەتۋگە تۋرا كەلەدى.
ادام ءوزى جاقىندارىن سىيلاماسا, بالاسى اناسىن قادىرلەمەسە, اكەسى اتاسىن قۇرمەت تۇتپاسا – جاراتقاننىڭ جازاسى جالعاسا بەرەدى.
وسىناۋ تاقىرىپقا جازىلعان تالاي تومداردى اقتارا وتىرىپ تۇيگەنىمىز, ءاربىر ادام ءوزىنىڭ ەت جاقىندارىنىڭ الدىندا پارىزى مەن قارىزى بار. ءۇيدىڭ ەركەگى ءوزىنىڭ اكەلىك مىندەتىن اتقارۋى, قامقورلىعىن كورسەتۋى, اسىراۋى, تاربيە بەرۋى ءتيىس بولسا, ايەلدىڭ دە بالاسىن تاۋىپ, اتا-ەنەسىن سىيلاۋى, وتباسىنىڭ بەرەكەسىن كەلتىرۋى موينىنا جازىلعان مىندەت. ادال بولۋ ەكەۋىنە دە بىردەي ءۋاجىپ.
ال بالالارعا كەلسەك, بالا ەشتەڭە تۇسىنبەيدى دەپ ويلايمىز. دۇنيەدەگى ەڭ سەزىمتال, اق پاراقتاي تازا سانانىڭ يەسى ءسابي ەكەندىگىن ۇمىتىپ كەتە بەرەتىندىگىمىز جالعان ەمەس قوي. بالا – كوزىن اشقاننان نە كورسە, سونى بويىنا ءسىڭىرىپ وسەتىنىن ءوزىڭىز دە بىلەسىز. اۋىزبەن ايتقاندى ەمەس, كورگەنىن جالعاستىرادى.
نە دەسەك تە, اكە ءوزىنىڭ اكەلىك بورىشىن اقتاماعاندا, ايەل ايەل بولىپ جارىتپاعان جەردە باقىتسىزدىقتار باستالادى.
ايناش ەسالي,
«ەگەمەن قازاقستان».
الماتى.