مەملەكەت باسشىسىنىڭ «ۇلت جوسپارى – قازاقستاندىق ارمانعا باستايتىن جول» اتتى ماقالاسىندا ەلىمىزدە ترانزيتتىك جولداردى جاڭعىرتىپ, ەۋرازيا كەڭىستىگىندە كولىكتىك-لوگيستيكالىق حاب ورناتۋعا اسا ماڭىز بەردى. وسىعان وراي ينۆەستيتسيالار جانە دامۋ مينيسترلىگىنىڭ اۆتوموبيل جولدارى كوميتەتىنىڭ توراعاسى مەرەكە پىشەمباەۆپەن ءاڭگىمەلەسكەن ەدىك.
– مەرەكە قۇدايبەرگەن ۇلى, ەلباسى «ۇلت جوسپارى – قازاقستاندىق ارمانعا باستايتىن جول» اتتى ماقالاسىندا «نۇرلى جول» مەملەكەتتىك باعدارلاماسىندا قارالعان رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار 7 مىڭ شاقىرىمنان استام اۆتوموبيل جولدارى قايتا جاڭعىرتىلاتىنىنا باسا نازار اۋدارعان. اتاپ ايتقاندا, بۇل اۆتوموبيل جولدارىنا قانداي اۆتوماگيسترالدار كىرەدى؟ سونداي-اق, بۇگىنگى تاڭدا ولاردى جاڭعىرتۋ جۇمىستارى قالاي ءجۇرگىزىلىپ جاتىر؟
– اۆتوموبيل جولدارىن كۇتىپ-ۇستاۋ مەن ولاردى دامىتۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن ەسكەرىپ, ەلباسى جاريالاعان 5 ينستيتۋتتىق رەفورما جانە ولاردى ىسكە اسىرۋ بويىنشا «100 ناقتى قادام» شەڭبەرىندە, مينيسترلىكتە اۋقىمدى جۇمىستار اتقارىلۋدا. بىلتىر 2015-2019 جىلدارعا ارنالعان «نۇرلى جول» ينفراقۇرىلىمدىق دامۋدىڭ مەملەكەتتىك باعدارلاماسى بەكىتىلدى. وسى باعدارلاما شەڭبەرىندە ۇزاقتىعى 7 مىڭ كم. 11 اۆتوجول جوباسىن ىسكە اسىرۋ قارالعان. بۇل باتىس ەۋروپا – باتىس قىتاي, ورتالىق – وڭتۇستىك, ورتالىق – شىعىس, ورتالىق – باتىس, الماتى – وسكەمەن, استانا – پەتروپاۆل – رف شەكاراسى, ورال – كامەنكا, قىزىلوردا – جەزقازعان – قاراعاندى, جەتىباي – جاڭاوزەن, ءۇشارال – دوستىق, استانا قالاسى جانە وڭتۇستىك – باتىس اينالما جوبالارى. ولاردىڭ جالپى قۇنى 2,4 ترلن. تەڭگەنى قۇرايدى. جوبالاردى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن ۇلتتىق قوردان 2015-2016 جىلدارعا 301,3 ملرد. تەڭگە ءبولىندى. وعان قوسا, ۇكىمەت حقي زايمدارىن تارتىپ وتىر. ول قاجەتتى قارجىنىڭ 75 پايىزىن قۇرايتىن بولادى.
بۇگىندە حالىقارالىق قارجى ينستيتۋتتارىمەن 5,5 ملرد. اقش دوللارىن تارتۋ جونىندە كەلىسىم بار. وسى قاراجات ەسەبىنەن ورتالىق – وڭتۇستىك, ورتالىق – باتىس, ۇزىناعاش – وتار, جەتىباي – جاڭاوزەن جوبالارى ىسكە اسىرىلاتىن بولادى. اعىمداعى جىلى وسى جوبالار بويىنشا تەحنيكالىق-ەكونوميكالىق نەگىزدەمەنى ازىرلەۋ اياقتالادى. ءبىرىنشىسى بويىنشا بۋرىلبايتال – كۇرتى, ەكىنشىسىنىڭ اقتوبە – ماقات جانە اتىراۋ – استراحان تەلىمدەرى, جەتىباي – جاڭاوزەن, سونداي-اق, ۇزىناعاش – وتار ۋچاسكەلەرى بويىنشا وسى 1 جارتىجىلدىقتا حقي-مەن كەلىسىمگە قول قويىلىپ, جول-قۇرىلىس جۇمىستارى باستالادى. بۇلارمەن بىرگە, قاراعاندى – بالقاش – بۋرىلبايتال جانە استانا – ارقالىق – قاندىاعاش تەلىمدەرىنە قاتىستى كەلىسىمشارت تا تاياۋ ۋاقىتتا جاسالىپ بولادى. بۇدان وزگە بىلتىرعى 1 قىركۇيەكتە مەملەكەت باسشىسىنىڭ بەيجىڭ قالاسىنا ساپارى كەزىندە «قازاۆتوجول» ۇك» اق اۆتوموبيل جولدارىن باسقارۋ بويىنشا ۇلتتىق وپەراتورى مەن قىتايدىڭ ەكسيمبانكى» اراسىندا 2,6 ملرد. اقش دوللارى سوماسىنا 11 اۆتوجول جوباسىن ىسكە اسىرۋ جونىندەگى كەلىسىمگە قول قويىلدى. كورسەتىلگەن زايم 20 جىلدىق مەرزىمگە 5 جىل جەڭىلدىك كەزەڭىمەن 2 پايىز جىلدىق مولشەرلەمەمەن ۇسىنىلادى. قىتاي تاراپىمەن وتكىزىلگەن كەلىسسوزدەر ناتيجەسىندە تەپە-تەڭ نەگىزدە قىتاي جانە قازاقستاندىق جول-قۇرىلىس كومپانيالارىمەن قۇرىلعان كونسورتسيۋممەن اۆتوجول جوبالارىن ىسكە اسىرۋ تۋرالى كەلىسىمگە قول جەتكىزىلدى.
«نۇرلى جول» جوبالارىن ىسكە اسىرۋعا وتكەن جىلى 302,2 ملرد. تەڭگە ءبولىندى, ونىڭ 178 ملرد. تەڭگەسى ۇلتتىق قوردان الىنعان. بولىنگەن قاراجات ەسەبىنەن باتىس ەۋروپا – باتىس قىتاي, استانا – الماتى, استانا – وسكەمەن, بەينەۋ – اقتاۋ, الماتى – وسكەمەن, استانا – پەتروپاۆل – رف شەكاراسى جانە ورال – كامەنكا جوبالارىن ىسكە اسىرۋ جالعاسىپ, 2,3 مىڭ كم. جول توسەلدى. ناتيجەسىندە 72 مىڭ ادام جۇمىسقا تارتىلدى.
– اۆتوكولىك جولدارىن اقىلى ەتۋ شاراسىن قازىرگى تاڭدا قالىڭ ەل قىزۋ قولداي باستادى. اقىلى جولداردىڭ قىزمەتى قانشالىقتى ساپالى بولادى؟ سونداي-اق, ترانزيتتىك دالىزدەردىڭ بويىنداعى سەرۆيستىك ورتالىقتار حالىقارالىق تالاپقا ساي بولارىنا كەپىلدىك بار ما؟
– قازىرشە ەلىمىزدە ءبىر عانا اقىلى جول – استانا – ششۋچە تەلىمى قىزمەت ەتۋدە. حالىقارالىق مامانداردىڭ باعالاۋى بويىنشا, ءبىزدىڭ اقىلى جۇيە الدىڭعى قاتارلى جوبالاردىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. الايدا, اۆتوماتتى تۇردە اقشانى قابىلدايتىن قابىلداعىشتار بويىنشا بىرقاتار كەمشىلىكتەر بار. اتاپ ايتساق, اقشانى اقىرىن ساناپ وڭدەۋى, اسىرەسە, كەپتەلىس كەزىندە كەزەكتىڭ كوبەيۋىنە اكەلىپ سوعۋدا. كەمشىلىكتەردى جويۋ ماقساتىمەن جولاقتاردىڭ سانىن كوبەيتىپ, تەرمينال ارقىلى الدىن الا تولەۋدىڭ بالامالى ءتاسىلىن ەنگىزۋدەمىز. سونداي-اق, ءجۇرىپ وتكەنى ءۇشىن تولەنەتىن اۆتوماتتاندىرىلعان بورتتىق قۇرىلعىنى – ترانسپوندەردى تاراتۋدامىز. قۋانارلىعى, ەۋروپا, قىتاي, رەسەي جانە قازاقستاندا اقىلى جولداردى پايدالانۋ ءتاجىريبەسى كورسەتىپ وتىرعانداي, جكو سانى 3 ەسەگە, اۋىر جاراقات الۋ دەڭگەيى 8 ەسەگە دەيىن ازايدى. بۇيىرتسا, 2020 جىلعا دەيىن رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار اۆتوموبيل جولدارىنىڭ 7 000 شاقىرىمى اقى الۋ جۇيەسىنە ەنگىزىلەدى. اۆتوموبيل جولدارىندا اقى الۋ جۇيەسى تەك قايتا جاڭعىرتىلعان ۋچاسكەلەردە عانا بولادى.
وتكەن جىلدىڭ شىلدە ايىنان باستاپ «جالپى پايدالانۋداعى اۆتوموبيل جولدارى مەن جول سەرۆيسى وبەكتىلەرىنە جانە ولاردىڭ قىزمەتتەرىنە قويىلاتىن تالاپتار» تۋرالى ەلىمىزدىڭ ۇلتتىق ستاندارتى كۇشىنە ەندى. وسى ۇلتتىق ستاندارت حالىقارالىق تاجىريبەلەردى ەسكەرە وتىرىپ جاسالعان جانە جالپى پايدالانۋداعى اۆتوموبيل جولدارىندا ۇسىنىلاتىن قىزمەتتەرىنە, جول-سەرۆيس نىساندارىنا جانە جول قىزمەتىنە, سونداي-اق, ولاردى ورنالاستىرۋ مەن اباتتاندىرۋ ەرەجەسىنە جالپى تالاپتاردى بەكىتەدى. وسىلايشا سەرۆيستىك ورتالىقتار سالۋعا مۇددەلى كاسىپكەرلەر قۇرىلىستى ۇلتتىق ستاندارتقا ساي جۇرگىزۋگە مىندەتتى.
– كوپشىلىك قاۋىمنىڭ ءبىر بىلگىسى كەلەتىنى, اقىلى جولداردان تۇسكەن قارجى قايدا ءتۇسىپ, قالاي جيناقتالادى جانە ول قايدا جۇمسالادى؟
– قازىرگى ۋاقىتتا اۆتوموبيل جولدارىن كۇتىپ-ۇستاۋعا شامامەن 12 ملرد. تەڭگە بولىنەدى. ال كۇتىپ-ۇستاۋ ءنورماتيۆى بويىنشا جىل سايىن شامامەن 45 ملرد. تەڭگە قاجەت. سوندىقتان, اۆتوموبيل جولدارىن بابىندا ۇستاۋدى اقىلى جولدار ەسەبىنەن دە جۇزەگە اسىرۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. ءبۇگىندە استانا – شۋچە اقىلى تەلىمىنەن جينالعان قاراجات رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن جولدى كۇتىپ-ۇستاۋعا جانە اعىمداعى ءجوندەۋگە بولىنەتىن اقشانىڭ ورنىن تولىقتاي جاۋىپ وتىر. ىسكە قوسىلعاننان باستاپ, اقىلى ۋچاسكەدەن جينالعان قاراجات 2,767 ملرد. تەڭگەنى قۇرادى.
– رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار جولدار تولىق جاڭعىرتىلىپ بولعان سوڭ «ەۋرازيالىق ترانسقۇرلىقتىق ءدالىزدىڭ» قازاقستاندىق بولىگى دايىن بولادى. بۇدان حالىقارالىق جۇك تاسىمالداۋشىلار مەن قازاقستاننىڭ ءوزى نە ۇتادى؟ جالپى, وسى شاراعا حالىقارالىق جۇك تاسىمالداۋشىلار قانشالىقتى مۇددەلى؟
– مۋلتيمودالدى ەۋرازيالىق ترانسقۇرلىقتىق ءدالىزدى قۇرۋ جوباسىن دامىتۋ بويىنشا قازاقستان جوسپارى ازيا مەن ەۋروپا اراسىنداعى تاۋارلار, ادامدار جانە اقپاراتتار ۇزدىكسىز اعىلۋىنا جەتۋ ءۇشىن ماڭىزى وتە زور. بۇل تۇرعىدا وتكەن جىلدىڭ 21 جەلتوقسانىندا استانادا ەو مەن قازاقستان اراسىنداعى كەڭەيتىلگەن ارىپتەستىك جانە ىنتىماقتاستىق تۋرالى قول قويىلعان كەلىسىمنىڭ ستراتەگيالىق ءرولى زور. اتالعان قۇجات قۇرامىندا ساۋدانى قولداۋ جانە دامىتۋدىڭ كولىك سالاسىندا ىنتىماقتاستىقتىڭ باسىم باعىتتارىن, ونىڭ ءىشىندە نەگىزگى كولىك بايلانىسىن ەۋروپامەن ءتيىمدى, قاۋىپسىز جانە سەنىمدى جۇك تاسىمالداۋدىڭ كەڭ ەلەمەنتتەرى قارالعان. وعان قوسا, ول قازاقستان اۋماعىندا تەمىرجول ينفراقۇرىلىمىن قۇرۋ, ەكسپورتتىق الەۋەتىن كەڭەيتۋ عانا ەمەس, قوسىمشا جۇمىس ورىندارىن قۇرۋدى دا مۇقيات قاداعالايدى. قازاقستاندا تەمىرجول جەلىسىنىڭ جوسپارلى تۇردە كەڭەيتىلۋىن ەۋرووداق ۇلكەن قىزىعۋشىلىقپەن قاداعالايدى. ازيا مەن ەۋروپا اراسىنداعى اسا تىعىز بايلانىس بيزنەس جانە جۇمىسپەن قامتۋدى, بارلىق مۇددەلى تاراپتاردىڭ وسۋىنە ءجانە دامۋىنا مۇمكىندىكتەر جاسايدى.
باتىس ەۋروپا مەن باتىس قىتاي اراسىنداعى ءدالىزدىڭ جالپى ۇزاقتىعى 8,4 مىڭ كم.-دەن استام. قازىرگى ۋاقىتتا باتىس ەۋروپا – باتىس قىتاي حالىقارالىق ترانزيتتىك ءدالىزىنىڭ رف شەكاراسىنان الماتى وبلىسىنىڭ شەكاراسىنا دەيىنگى ارالىقتا – اقتوبە, قىزىلوردا, شىمكەنت, تاراز قالالارى ارقىلى, جالپى ۇزاقتىعى 2 مىڭ كم. قاشىقتىقتا جاڭا جابىندى ارقىلى كولىك قوزعالىسى اشىلدى. الدىن الا جاسالعان زەرتتەۋلەر بويىنشا, بۇل جوبانى ىسكە قوسقاندا ترانزيت كولەمى ءجانە جۇك تاسىمالى 2,5 ەسە, اتس قارقىندىلىعى 1,5 ەسە ۇلعايادى. اياقتالعان ۋچاسكەلەردە قازىردىڭ وزىندە ءوسۋ بايقالادى. ءدالىزدىڭ ورتاشا ءجۇرىپ ءوتۋ ۋاقىتى ەگەر ەكى جۇرگىزۋشى مەن قوزعالىستىڭ ورتاشا جىلدامدىعى 80 كم/ساع., جولدا تاۋلىگىنە 10 ساعات بولعاندا, كەدەندىك رەسىمدەۋدى ەسەپتەمەگەن جاعدايدا شامامەن 10 تاۋلىكتى قۇرايدى. بۇل ترانزيتتىك جول قىتاي, قازاقستان جانە رەسەيدى عانا بايلانىستىرمايدى, وعان ورتالىق ازيا ەلدەرى – قىرعىزستان, وزبەكستان, ءتاجىكستان كەلىپ قوسىلادى. سونداي-اق, كەلەشەكتە تۇرىكمەنستان جانە تاياۋ شىعىس جالعاسۋى مۇمكىن. ويتكەنى, بولاشاقتا باتىس ەۋروپا – باتىس قىتاي تاسجولى ماڭعىستاۋ باعىتىندا, ءارى قاراي پارسى شىعاناعىنا جالعاسادى. بۇل تارماقتىڭ قۇرىلىسى 2020 جىلعا دەيىن اياقتالادى.
جوبا جۇك تاسىمالدارىن نەگىزگى ءۇش باعىتتا, قىتاي-قازاقستان (25%), قىتاي-ورتالىق ازيا (35%), قىتاي-قازاقستان-رەسەي-باتىس ەۋروپا (40%) قامتاماسىز ەتەدى. ەندى ەكونوميكالىق زەرتتەۋلەرگە سۇيەنە وتىرىپ, بۇل جوبا قازاقستانعا قانداي پايدا اكەلەتىنىنە توقتالايىق. ءبىرىنشى, اتس ۇستاۋعا كەتەتىن شىعىنداردى قىسقارتۋدان جىل سايىن 63 ملن. اقش دوللارى ۇنەمدەلەدى. ەكىنشى, جول ءجۇرۋ ۋاقىتىن قىسقارتۋدان جىل سايىن 226 ملن. اقش دوللارى ەل پايداسىندا قالاتىن بولادى. ءۇشىنشى, جكو-دا ءولىم-ءجىتىمدى ازايتۋدان جىل سايىن 332 مىڭ اقش دوللارى ەل يگىلىگىندە قالادى. ءتورتىنشى, 2020 جىلعا دەيىن سىرتقى ساۋدانىڭ ءوسۋى, ەكسپورت پەن يمپورتتىڭ ۇلەسى 32 جانە 33 پايىزعا ۇلعايادى.
توقسان تاراۋ جولدى ءتۇيىستىرىپ ايتقىم كەلەتىنى, «نۇرلى جول» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى شەڭبەرىندە جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان جوبالار ءوز مەرزىمدەرىندە جوباعا ساي جۇرگىزىلۋدە. ناتيجەسىندە, كولىكتىك-لوگيستيكالىق ينفراقۇرىلىم قۇرۋعا مۇمكىندىك مولىنان تۋىپ تۇر. ەندىگى مىندەت كولىك جولدارىن الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋدىڭ درايۆەرىنە اينالدىرا ءبىلۋ بولىپ وتىر.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
نۇرباي ەلمۇراتوۆ,
«ەگەمەن قازاقستان».