جاڭا پارلامەنت الدىندا جاۋاپتى مىندەتتەر تۇر

كەشە ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتى پالاتالارىنىڭ بىرلەسكەن وتىرىسىنا قاتىسىپ, VI شاقىرىلعان قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتى ءبىرىنشى سەسسياسىنىڭ اشىلۋىندا ءسوز سويلەدى.

قازاقستان پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆ پارلامەنتتىڭ VI شاقىرىلىمىنىڭ ءبىرىنشى سەسسياسىنىڭ اشىلۋىندا ءسوز سويلەدى

كەشە ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قاتىسۋىمەن قازاق­­ستان پارلامەنتى VI شا­قىرى­لىمىنىڭ ءبىرىنشى سەسسيا­­سى ءوز جۇ­مىسىن باستادى. ونى رەگ­لامەنت­كە سايكەس ورتالىق سايلاۋ كوميس­سياسىنىڭ توراعاسى قۋان­دىق تۇرعانقۇلوۆ اشىپ, دەپۋتاتتار تولىق تىركەلگەننەن كەيىن سەسسيانى اشۋ ءۇشىن ءسوزدى پرەزيدەنت ن.نازارباەۆقا بەردى. مەملەكەت باسشىسى سەسسيا جۇمىسىن اشىق دەپ جاريالاعان سوڭ مەملەكەتتىك ءانۇران ورىندالدى. ودان ءارى پرەزيدەنت ءسوزىن جالعاستىرىپ, دەپۋتاتتاردى ءما­جى­لىس جۇمىسىنىڭ باستالۋىمەن قۇتتىق­تاپ, وتكەن سايلاۋدىڭ ەلىمىز ءۇشىن تاريحي ءمانى بار ەكەنىن ايتتى. بارشاڭىزدى VI شاقىرى­لىم­داعى پارلامەنتتىڭ ءبىرىنشى سەسسياسىنىڭ اشىلۋىمەن قۇتتىقتايمىن, دەپ باستادى ءسوزىن نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى. قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ 25 جىل­دىق مەرەيلى بەلەسىن ەلىمىز جاڭا قۇرام­داعى پارلامەنتپەن قارسى الۋدا. ساي­لاۋ­دىڭ قورىتىندىسى بويىنشا پارلا­مەنتكە 3 پارتيا جانە قازاقستان حالقى اس­سام­بلەياسىنان 9 دەپۋتات ءوتتى. بارشاڭ­ىزدى تەڭ باسەكە جاعدايىندا وتكەن ساي­لاۋداعى ورتاق جەڭىسپەن, دەپۋتاتتار­دى جاۋاپتى قىزمەتتەرىڭىزبەن قۇتتىقتايمىن! تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ 25 جىلدىعى جا­ھان­دىق دامۋ تۇرعىسىنان اسا كۇردەلى كە­زەڭگە سايكەس كەلدى. الەمدىك داعدارىس شيەلەنىسكەن جاۋاپتى شاقتا حالقىمىز سىزدەرگە زور سەنىم ءبىلدىردى. ەلىمىزدى تۇبەگەيلى جاڭعىرتاتىن اۋقىمدى ىستەردى زاڭنامالىق قامتاماسىز ەتۋ سىزدەرگە جۇكتەلەدى. بۇل سايلاۋ ەرەكشە ءوتىپ, حالىقتىڭ بەلسەندىلىگىن كورسەتىپ بەردى. بۇكىل دۇنيەجۇزىنە ءبىز وسى جىلدار ىشىندە زاڭدى, اشىق تۇردە بالامالى سايلاۋ وتكىزە الاتىنىمىزدى دالەلدەدىك. دۇنيەجۇزىنىڭ ساراپشىلارىنان دا, بايقاۋشىلارىنان دا وڭ باعا الدىق. بۇل دا ءبىز ءۇشىن زور جەتىستىك بولىپ سانالادى, دەپ اتاپ ءوتتى مەملەكەت باسشىسى. سىزدەردى VI شاقىرىلعان پار­لامەنت ءماجىلىسى جۇمىسىنىڭ باستالۋى­مەن قۇتتىقتايمىن. وتكەن سايلاۋ ءبىزدىڭ ەلىمىز ءۇشىن تاريحي ماڭىزعا يە. ونىڭ ناتيجەسى قازاقستاندىقتاردىڭ بۇگىننىڭ جانە بولاشاقتىڭ ءبىرتۇتاس ۇلتى رەتىندەگى جوعارى توپتاسقاندىق دەڭ­گەيىن ءدال بەينەلەدى. ءبىزدىڭ سايلاۋ­لار قازاقستاندىق بىرتەكتىلىكتى نىعايتقان تاريحي اكتىگە اينالدى. سايلاۋلاردا داۋىس بەرۋ ۇلت جوسپارىن قولداۋدا بۇكىل­حالىقتىق پلەبيستسيت بولدى. ءبىزدىڭ حالقىمىز «نۇر وتان» پارتياسىنا تا­عى دا ساياسي كوشباسشىلىقتى سەنىپ تاپ­سىردى. مەن تاعى دا بارلىق قازاقستان­دىق­تاردى تاۋەلسىزدىكتىڭ 25 جىلدىق مەرەيتويى جىلى وتكەن ساي­لاۋ­دىڭ تاريحي ناتيجەلەرىمەن قۇتتىق­تايمىن. سون­­داي-اق, ءماجىلىستىڭ جاڭا قۇرا­مىنىڭ بارلىق دەپۋتاتتارىن پارلا­مەنت­شى­لەر مارتەبەسىنە يە بولۋىمەن قۇتتىق­تاي­مىن. پارلامەنتتىڭ جاڭا قۇرامى جۇمىسىن ايرىقشا قيىن جاعدايلاردا باستايتىن بولادى, دەپ جالعادى ويىن ودان ءارى ەل­باسى. بۇكىل الەمدە كوپ ولشەمدى جانە كوپ دەڭگەيلى داعدارىس بەلەڭ الىپ تۇر. ءبى­رىنشىدەن, الەمدىك ساۋدا جانە قارجى نارىقتارىنا بولجام ايتۋ قيىن. ول قازاقستاندىق ەكونوميكاعا تەرىس اسەر ەتەدى جانە قازاقستاننىڭ جاھاندىق ەكو­نو­­ميكاعا قوسىلۋىنىڭ وبەكتيۆتى تاۋە­كەلىنىڭ باعاسى بولىپ تابىلادى. ەكىن­شىدەن, ءتىپتى, سالىستىرمالى ءتۇر­دە قو­لايلى ەلدەردىڭ وزىندە دە ءتۇرلى الەۋ­مەت­تىك پروبلەمالار تۇيىندەرى وسە تۇسۋدە. ول جۇمىسسىزدىقتىڭ وسۋىمەن, تەك ءاس­كە­ري داۋ-جانجالدار ايماعىندا عانا ەمەس, سونى­مەن بىرگە, جاھاندىق ەكو­نومي­­كالىق داع­دارىستى باستان وتكىر وتكىزىپ جات­­قان مەم­لەكەتتەردەگى بوسقىن­دار­دىڭ جاڭا جا­ھاندىق پروبلەماسىمەن دە ءورشي تۇسۋدە. بۇگىندە, بۇتىندەي العاندا, الەم دامۋى كۇردەلى ساتىدا تۇر. ەكونوميكادا دا, گەو­ساياساتتا دا ەشكىم ءۇشىن قاراپايىم شەشىم­دەر بولماق ەمەس. بۇل تۇرعىدا قان­داي دا ءبىر قيالدارعا بارۋدىڭ قاجەتى جوق. اشىعىن ايتايىن, بەزبەندەلگەن مەم­لەكەتتىك شەشىمدەرسىز, وتكەن 3 جىل­دا قابىلدانعان جاڭا زاڭدار مەن سترا­­تەگيالىق باعدارلامالارسىز احۋال بۇگىن­دە الدەقايدا شيەلەنىستى بولا تۇسەر ەدى. ونىڭ ءبىزدىڭ ستراتەگيالىق ماقسات­تارى­­مىزعا دا جانە «2050» ستراتە­گيا­سى­­نىڭ, «نۇرلى جول» مەملەكەتتىك باعدار­­لاماسىنىڭ, ۇلت جوسپارىنىڭ جانە باس­­قا­لاردىڭ تاكتيكالىق مىندەت­تەرىنە دە قاتىسى بار, دەپ اتاپ كورسەتتى پرە­زيدەنت. ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان قا­زاق­ستان جاڭا قۇقىقتىق جانە ينس­تيتۋت­تىق ورتا جاعدايىندا ءومىر سۇرۋدە. ول 59 زاڭنىڭ جانە 400-دەن استام زاڭ اياسىنداعى اكتىلەردىڭ قابىلدانۋى ارقىلى قا­لىپ­تاستى. كەشە تەك جوسپار  عانا بول­عان­دار بۇگىندە شىندىققا اينالدى. ءار­بىر قا­زاقستاندىق ءۇشىن الەمنىڭ ەڭ ءبىر دامى­عان ەلدەرىندە ورىن الىپ وتىرعان جايت­تارعا ۇقساس جاڭا مۇمكىندىكتەر اشىلۋدا. مەملەكەتتىك اپپاراتتى مەريتوكرا­تيا جاعدايىندا قانداي دا ءبىر كولەڭ­كەلى جاعدايلارسىز جانە جەكە باس قالاۋىن­سىز جۇمىسقا ىنتالاندىراتىن شارالار قابىلداندى. كوماندالىق اۋىسۋ تاجىريبەسى توقتاتىلدى. ەگەر وتكەن جىلدىڭ 3 ايىندا 1722 شەنەۋنىك اۋىس­تىرىلسا, بيىلعى جىلى – نەبارى 90 ادام. تەڭ مۇمكىندىكتەر جۇيەسى رەتىندە مەملەكەتتىك قىزمەتتىڭ جاڭا مانساپتىق مودەلى بەكىتىلدى. مەملەكەتتىك قىزمەتكە ەڭ بىلىكتى جانە ساۋاتتى مامانداردى ىرىكتەۋدىڭ ءۇش ساتىلى جۇيەسى ەنگىزىلدى. مەملەكەتتىك اپپاراتتا بۇدان بىلاي ەڭبەككە اقى تولەۋدە تەڭگەرمەشىلىك ورىن المايدى. كىم جاقسى جۇمىس ىستەسە, سول كوپ تابىس تاباتىن بولادى. «ب» اكىمشىلىك كورپۋسى ءۇشىن ەڭبەكاقى مولشەرى ءوسىرىلدى. مەملەكەتتىك قىزمەت ىستەرى جونىندەگى جاڭا مينيسترلىك جۇمىس ىستەيدى. سىبايلاس جەمقورلىق كورىنىستەرى الدىنا جاڭا توسقاۋىلدار قويىلدى. مەملەكەتتىك قىزمەتتى رەفورمالاۋ اكىمشىلىك مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەرگە قايتا اتتەستاتتاۋ جۇرگىزۋگە بايلانىستى شەشۋشى ساتىعا شىقتى, دەدى وسى ورايدا ن.نازارباەۆ. قازاقستاندىق سوت تورەلىگى مەن قۇقىق ءتارتىبى جۇيەسى جاڭا اشىقتىق جانە كاسىبيلىك ساپاعا يە بولدى. قا­زاق­ستاندىقتار مەن بيزنەس سۋبەكتىلەرىنىڭ قۇقىقتارىن سوتتا قورعاۋ دەڭگەيى ەندىگى جەردە ەىدۇ مەملەكەتتەرىنىڭ جوعارى ستاندارتتارىنا سايكەس كەلەدى. سوت زالدارىنىڭ ونىڭ جالپى سانىنىڭ 75 پايىزى اۋديو-بەينە تىركەۋلەر جۇيەسىمەن جاراقتاندىرىلدى جانە بۇل جۇمىس ودان ءارى جالعاساتىن بولادى. سۋديالار كورپۋسىنىڭ كاسىپتىك دەڭ­گەيىن ارتتىرۋ ءۇشىن جىل سايىن سۋديالىققا 100 كانديدات ءتا­جى­ريبەلىك تاعىلىم­دامادان وتەتىن بولادى. جوعارعى سوت جانىنان سوت تورەلىگى اكادەمياسى قۇرىل­دى. ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ تەك ەكى ايىن­­دا عانا 50 ازامات سۋديالىق جيۋ­ريگە سوتتاردىڭ ءىس-ارەكەتتەرىنە شاعىم ايتۋ­دىڭ جاڭا قۇقىعىن پايدالاندى. كوپتەگەن اتقارۋشىلىق ءوندى­رىستەر قۇزىرەتى جەكە سوت ورىنداۋ­شىلارىنا بەرىلدى. ولار بۇگىندە 1046 ادام. 6634 ۋچاسكەلىك پوليتسەيلەردەن تۇراتىن جەر­گىلىكتى پوليتسيا قىزمەتى قۇرىلدى. پولي­تسەيلەردىڭ تۇرعىندار الدىندا ەسەپ بەرۋ تاجىريبەسى ەنگىزىلۋدە. بۇگىندە ين­تەراكتيۆتى مۇمكىندىكتى پايدالانا وتىرىپ, ءاربىر ازامات قۇقىق قور­عاۋ ورگان­دارىنىڭ جۇمىسىنا باعا بەرە الادى. ەلەكتروندى «قىل­مىستىلىق كارتاسى» جۇمىس ىستەيدى. جوعارىدا اتالعان ەكى باعىت بويىنشا بۇگىندە شەنەۋنىكتەردىڭ كەيبىر ءمىن­دەتتەردى تاعى دا «ءوز بەتىنشە جىبەرۋگە» دەگەن نيەتتەرى بايقالادى. ءبىز بەلگىلەگەن 100 قادامنان جەرگىلىكتى جەردەگى شەنەۋ­نىكتەردىڭ پايداسىنا قاراي ەشتەڭە دە تۇزەتىلۋگە ءتيىس ەمەس. بۇل تۋرالى جاۋاپتى ادامدارعا تاعى دا ەسكەرتەمىن, دەپ ەرەكشە اتاپ كورسەتتى مەملەكەت باسشىسى. بيزنەستى دامىتۋ مۇددەسى ءۇشىن ەكونوميكا مەن ەڭبەك قاتىناستارى سالاسىنداعى ۇلتتىق زاڭنامالار تۇبەگەيلى تۇردە قايتا جاڭارتىلدى. فەرمەرلەر مەن اگرارلىق كاسىپورىنداردى قوسا العاندا, وتاندىق ءىرى, شاعىن جانە ورتا بيزنەس ءۇشىن بارىنشا قولايلى جاعدايلار مەن ىنتالاندىرۋلار جاسالدى. بۇكىل ەل بو­يىنشا جاڭا وندىرىستەر مەن جۇمىس ورىندارى پايدا بولادى. تاياۋداعى 10 جىلدا 660 مىڭ جاڭا جۇمىس ورىندارىن قۇرۋ جوسپارلانۋدا, ونىڭ ىشىندە, 70 مىڭى – وڭدەۋ جانە يننوۆاتسيالىق سەكتورلاردا. ۇلتتىق ەكونوميكاعا جاڭا ينۆەس­تيتسيالىق ىرعاق بەرىلدى. «بيزنەستى جەڭىل جۇرگىزۋ» رەيتينگى بويىنشا ءبىزدىڭ ەلىمىز 189 ەلدىڭ ىشىندە 41-ءشى ورىن الادى. ەڭبەك رىنوگىنىڭ تيىمدىلىگى بويىنشا قازاقستان 140 ەلدىڭ ىشىندە 18-ءشى ورىندا تۇر. شەتەلدىك ينۆەستورلار ءۇشىن «جاسىل ءدالىز» اشىلدى. اگرارلىق سەكتورعا گەرمانيادان, يتاليا مەن قى­تاي­دان ستراتەگيالىق ينۆەستورلار تارتىلدى. ولار­دىڭ قاتىسۋىمەن اقمولا وبلىسىندا 2 ءىرى تاۋارلى – ءسۇت فەرماسىن جانە زاۋىت سالۋ بەلگىلەنىپ وتىر. سول سياق­تى, شىعىس قازاقستان, اقتوبە, با­تىس قازاقستان جانە قوستاناي وبلىس­تارىندا جىلدىق جالپى قۋاتى 37 مىڭ توننا ءونىمدى قۇراي­تىن زاماناۋي ەت كومبيناتتارى قۇرىلىسىنىڭ جوبالارى دا بار. ولارعا سالىناتىن جالپى ينۆەس­تيتسيالار كولەمى – شامامەن 66 ميلليارد تەڭگە. وسى ورايدا ەل­باسى جەكە مەنشىكتىڭ 74,4 مىڭ سۋبەكتىسى مەن 576 ميلليارد تەڭ­گە سوماسىنداعى قۇندى قاعاز­دار, سون­داي-اق, كولەمى 334 ميلليارد تەڭگەگە جۋىق قارجىنىڭ زاڭداس­تىرىلعانىنا دا توق­تالىپ ءوتتى. قۇرىلىس سالاسى جاڭا تىنىسقا يە بولدى. ول ەۋروكودتار جۇيەسىنە كوشۋ­دە. رۇقسات بەرۋ قۇجاتتارىن ۇسىنۋ مەرزىم­دەرى 15 جۇمىس كۇنىنە دەيىن قىسقار­تىلدى. قۇرىلىس بويىنشا ساراپتامالىق جۇمىستاردىڭ 50 پايىزى باسەكەلەستىك ورتاعا بەرىلدى. قازاقستاندا جاھاندىق لوگيس­تيكانىڭ ءبىر بولىگى رەتىندە مۋل­تيمودالدىق ەۋ­رازيالىق ترانس­قۇرلىقتىق ءدالىز قا­لىپ­تاستى­رىلۋدا. قازاقستاننىڭ قىتاي­دىڭ ليانيۋنگان پورتىنداعى لوگيس­تيكالىق ايماعىنىڭ ءوزى عانا ءبىزدىڭ اۋماق ارقىلى جۇك اعىنىن 7 ەسەگە ۇلعاي­تاتىن بولادى. ەۋروپالىق كوميسسيا «ەير استانا» اۋە كومپانياسىنىڭ ەو ەلدەرىنە ۇشۋلارىنا قاتىستى بارلىق شەكتەۋلەردى الىپ تاس­تادى. دەنساۋلىق ساقتاۋدىڭ جاڭا مەم­لە­كەت­تىك باعدارلاماسى جۇزەگە اسىرىلۋدا. جاڭا زاڭنىڭ نەگىزىندە عىلى­مي جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ مەن كوم­مەر­تسيالاندىرۋدىڭ بىرەگەي جۇيەسى قۇرى­لۋدا. 5 وتان­دىق عىلىمي تالدامالار قا­زىردىڭ وزىندە كوممەرتسيالاندىرىلۋدا. 6 قازاقستاندىق كوللەدج وزدەرىن جاڭعىرتۋ ءۇشىن دۇنيەجۇزىلىك بانك­تەن جالپى سوماسى 425 ميلليون تەڭگە بولاتىن گرانتتار الدى. بۇل «بارشا ءۇشىن تەگىن كاسىپ­تىك-تەحنيكالىق ءبىلىم» جوباسىن جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن ماڭىزدى قادام. قازىرگى ۋاقىتتا اسسامبلەيا قول­داۋى­مەن قازاقستاندىق بىرتەك­تىلىكتى نىعايتۋ بويىنشا جۇ­مىستار جۇرگىزىلۋدە, دەپ جالعادى ءسوزىن نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى. ءتور­تىنشى رەفورما – ول, ەڭ الدىمەن, جاڭا قوعامدىق قاتىناستار, قوعامنىڭ جانە مەم­لەكەتتىڭ جاڭا فۋنكتسيالارى مەن جاڭا ينستيتۋتتارى. 4 رەفورما بو­يىنشا بۇل جۇمىستاردىڭ ءبارى مەن بە­كىتكەن جارلىقتار ارقىلى ءۇش نەگىزگى تۇ­جىرىمدامالار بويىنشا جۇرگىزىلۋدە. ول – قازاقستاندىق بىرتەكتىلىك پەن بىرلىكتى نىعايتۋ جانە دامىتۋ تۇجىرىمداماسى; قا­زاق­ستان حالقى اسسامبلەياسىن 2025 جىل­عا دەيىن دامىتۋ تۇجى­رىم­داماسى; مادەني ساياسات تۇجى­رىمداماسى. بۇگىن ءبىزدىڭ اسسامبلەيا العاش رەت ازا­ماتتىق ۇكىمەتتىڭ جاڭا قو­عامدىق قىز­مەتى رەتىندە جۇمىس ىستەي باستادى. حا­لىق اسسام­بلەيا­سى العاش رەت الەۋ­مەت­تىك مەري­توكراتيانىڭ جۇيەسى رەتىندە ءىس-قيمىل تانىتاتىن جاڭا بىرەگەي الەۋ­مەتتىك ليفت رەتىندە ىسكە كىرىستى. ەندى اسسامبلەيا قحا-نىڭ مەملەكەت­تىك, ازاماتتىق جانە قوعامدىق قۇرىلىم­دارىندا مانساپ جاساۋ ءۇشىن اركىمگە جاڭا مۇمكىندىكتەر اشادى. العاش رەت قازاق­ستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ رەس­پۋب­ليكالىق ينكليۋزيۆتى مەدياتسيا جەلى­سى قۇرىلىپ, جۇمىس ىستەۋدە. بۇلار – مە­دياتسيا ورتا­لىقتارى, قوعامدىق كەلىسىم كەڭەس­تەرى, انالار كەڭەسى, قحا-نىڭ عى­لىمي-ساراپتامالىق كەڭەسى, اس­­سام­بلەيانىڭ 16 وڭىرلىك عىلىمي-ساراپ­تامالىق توبى, دەدى ەلباسى. «كەرى بايلانىستىڭ» ناق­تى جۇيەسى قۇرىلعان. ونىڭ قورى­تىن­دىسى رەتىندە ەتنوس­ارالىق ۇدەرىستەردى باسقارۋدىڭ جاڭا ءتيىمدى ۆەرتيكالى ءىس-قيمىل تانىتا باس­تادى. قايىرىمدىلىق العاش رەت قحا-نىڭ جاڭا قوعامدىق فۋنك­تسياسىنا اي­نالدى. 300 ءىرى مەتسە­ناتتار مەن قايىرىم­دىلىق جاساۋ­شىلاردىڭ پۋلى جۇمىس ىستەيدى, كومەكتى قاجەت ەتەتىندەردىڭ رەس­پۋب­­­ليكالىق دەرەكتەر بازاسى قۇ­رىلعان. تۇڭ­عىش رەت قايىرىم­دىلىق جاساۋشى­لاردىڭ جالپى­ۇلتتىق سەزى وتكىزىلدى. «ۇلكەن ەل – ۇلكەن وتباسى» جوباسى شەڭ­بەرىندە 4800 ەلدى مەكەندە 7000 ءىس-شارا ۇيىمداستىرىلدى. ءبىلىم بەرۋ مەن عىلىمنىڭ جاڭا باع­دار­لاماسى جۇمىس ىستەي باستادى. ول ءومىر بويى وقىتۋعا قايتا باعدار­لان­عان جانە باعىتىن ەڭبەك نارقىنىڭ سۇرا­نىسىنا, بىلىكتى كادرلار دايىنداۋعا قاراي وزگەرتىپ وتىرادى. مۇنداي قادام ءموبيلدى جۇمىس كۇشى  جانە ەڭبەك­پەن قامتۋ ءۇشىن ناتيجەلى ورتا قا­لىپ­­تاس­تىرادى. جوعارى وقۋ ورىندارىندا حالىق­­ارالىق ستاندارتتار بويىنشا اك­كرە­­ديتتەۋ ەنگى­زىلىپ, سىرتتاي وقىتۋ قا­شىق­­تىق­تان وقىتۋمەن الماستىرىلادى. بالالار 100% مەكتەپكە دەيىنگى وقىتۋمەن قامتىلاتىن بولادى, دەدى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى. مەملەكەت باسشىسى كەلەسى جىل­دان باستاپ-اق ەلىمىزدە كەزەڭ-كەزەڭىمەن ءۇشتىلدى ءبىلىم بەرۋدى ەنگىزۋ باستالاتىنىن اتاپ كورسەتتى. 2020 جىلعا قاراي 12 جىلدىق ءبىلىم بەرۋگە تولىقتاي كوشۋ قامتاماسىز ەتىلەتىن بولادى. ءار مەكتەپ ءبىتىرۋشى العاشقى جۇمىس ماماندىعىن تەگىن مەڭگەرۋگە مۇمكىندىك الادى. عالىمداردىڭ بولجامى بويىنشا, 2020 جىلعا قاراي جەر شارى حالقىنىڭ 50%-ىن «تسيفرلىق بالالار» قۇرايتىن بولادى. مەكتەپ وقۋشىلارىنىڭ جاڭا بۋىنىنا تولىقتاي تسيفرلىق الەمدە ءومىر ءسۇرۋ, وقۋ جانە جۇمىس ىستەۋ بۇيىرماق. سوندىقتان, مەك­تەپ­تەردى اقپاراتتاندىرۋدى جالعاس­تىرۋ قاجەت. مۇنسىز ءبىلىم بەرۋدە جاڭا مىندەتتەردى شەشۋ مۇمكىن ەمەس. 2,5 مىڭ مەكتەپ قازىر­دىڭ وزىندە ينتەرنەتكە قوسىلعان. تاعى 1500 مەكتەپتى قوسۋ ءۇشىن قارجى بولىنگەن. كوپتەگەن ەلدەردىڭ ۇكىمەتتەرى وسى ماسەلەنى وزدەرىنىڭ باقىلاۋلارىندا ۇستاۋدا. بىزدە دە سولاي بولۋى ءتيىس. ۇكىمەتكە اكىمدىكتەرمەن بىرلەسىپ بارلىق مەكتەپتەردە ينتەرنەتتىڭ ءۇزىلىسسىز جۇمىس ىستەۋىن قامتاماسىز ەتۋدى تاپسىرامىن. بۇل ارادا ۇلت­تىق وپەراتورلار الەۋمەتتىك جاۋاپ­كەرشىلىك تانىتىپ, مەكتەپتەر ءۇشىن ارنايى تاريفتەر ۇسىنۋلارى ءتيىس. ءبىز ەىدۇ-مەن ينتەگراتسيا­لانۋدامىز, جانە ءبىز دايەكتى بولۋعا ءتيىسپىز. بارلىق دامىعان ەلدەردىڭ مەكتەپتەرىندە بەس كۇندىك وقىتۋ اپتاسى قالىپتاسقان. بالاعا قالپىنا كەلۋگە, پەداگوگكە دەم­الىپ, ساباققا دايىندالۋعا مۇمكىن­دىك بەرىلەدى. كەيبىر ەلدەردە, ءتىپتى, ءتورت كۇندىك وقىتۋ اپتاسى دا بار. جانە مۇنداي پىشىمگە كوشۋ بۇگىندە دامىعان ەلدەردىڭ جالپى­الەمدىك ترەندى. عالىمدار قازىر­دىڭ وزىندە وقىتۋ اپتاسىنىڭ ۇزاق­تىعىن قىسقارتۋ وقىتۋدىڭ ءناتي­جەلىلىگىن ارتتىراتىنىن عىلىمي تۇرعىدان دالەلدەگەن. بىزگە دە وسى تاجىريبەنى ەنگىزۋ كەرەك. ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنە بۇل ۇدەرىستى تىم بولماسا باستاۋىش مەكتەپتەردەن باستاۋ كەرەك,  دەدى پرەزيدەنت. مەن قازاقستاندا 20 زياتكەرلىك مەكتەپ سالۋ تۋرالى جاريالاعان ەدىم. بۇگىندە ولاردىڭ ءبارى سالىنىپ ءبىتتى, دەپ جالعادى ءسوزىن ەلباسى. بۇل – مەكتەپتە ءبىلىم بەرۋدەگى وتە ماڭىزدى سەرپىلىس. ولاردا ءبىلىم بەرۋدىڭ جاڭا ماز­مۇنى بايقاپ كورىلەدى. جانە قازىر­دىڭ وزىندە جاقسى ناتيجەلەر بار. وسى جىلى ونى تاعى 30 مەكتەپ­تىڭ ءبىرىنشى سىنىبىندا ەنگىزۋ جوس­پارلانىپ وتىر. بىراق بۇل جۇمىس اسا باياۋ جۇرگىزىلۋدە. زياتكەر­لىك مەكتەپتەردە تابىستى وتكەن تاجىريبەلەر بۇكىل ەلىمىزدە – ءۇش, ءارى كەتكەندە ءتورت جىلدا ەن­گىزى­لەتىن بولۋى ءتيىس. ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنە وسى جۇمىس­تى قامتاماسىز ەتۋدى تاپسىرامىن. ەسەپ بەرەتىن مەملەكەت قالىپ­تاستىرۋ بويىنشا رەفورمالار اياسىندا ماڭىزدى شارالار قابىلداندى. بىرىنشىدەن, بارلىق مينيستر­لىكتەر مەن اكىمدىكتەردە جاڭا زاڭ­نامالىق نەگىزدە ۇەۇ وكىلدەرىنىڭ قاتىسۋىمەن قوعامدىق كەڭەستەر قۇرىلۋدا. ولار مەملەكەتتىڭ ساياسا­تىن جاساپ, جۇزەگە اسىرۋدا بۇكىل­حالىقتىق باقىلاۋدىڭ تەتىگىنە اينالۋى ءتيىس. ەكىنشىدەن, مەملەكەتتىك جوس­پارلاۋدا وڭتايلاندىرۋ جۇزەگە اسىرىلدى. ءتۇرلى دەڭگەيدەگى 8 باع­دارلاما جويۋعا قويىلسا, 4 سالالىق باعدار­لاما ۇكىمەتتىك پىشىندە قايتا بە­كىتىلدى. ستراتەگيالىق جوس­پارلاردى جاڭعىرتۋ ستراتەگيالىق جانە بيۋدجەتتىك جوسپارلاۋدىڭ ءوزارا بايلانىسىن قامتاماسىز ەتسە, بۇل ءوز كەزەگىندە قۇجات اينا­لىمىنىڭ كولەمىن قىسقارتتى. ۇشىنشىدەن, مەملەكەتتىك ور­گان­دار­دىڭ قىزمەتىن باعالاۋدىڭ جاڭا جۇيەسى جۇمىس ىستەي باستا­دى. مەملەكەتتىك ورگاندار, اكىم­دەر مەن ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەت­تەر باسشىلارىنىڭ جىل سايىن حالىق الدىندا ەسەپ بەرەتىن تاجىريبەسى ەنگىزىلدى. استا­نا, الماتى جانە بارلىق وبلىستار اكىم­دەرى ەسەپ بەردى. ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ ەكىنشى توق­­سانىندا – مينيسترلەر, ال ءۇشىنشى توقسانىندا ۇلتتىق ۋني­ۆەر­­سي­­تەت­تەردىڭ رەكتورلارى ەسەپ بە­رەتىن بولادى. تورتىنشىدەن, كولىككە جانە ەلدى مە­كەن­دەردەگى جەرگە سالىقتار زاڭ­دى تۇلعا­لاردان جەرگىلىكتى ءوزىن ءوزى باسقارۋ ورگاندارىنا بەرىلدى. بەسىنشىدەن, «ۇكىمەت ازاماتتار ءۇشىن» مەملەكەتتىك كورپوراتسياسى قۇرىلدى. وسىلايشا, ۇلت جوسپارى قوعام­دىق كەلىسىم مەن تۇراقتىلىقتى نىعايتۋعا, قازاقستاننىڭ ەكونوميكاسىن جاڭا جا­ھان­دىق احۋالدا دامىتۋعا جۇمىس ىستەۋدە. بۇل ءبىزدى جۇزجىلدىقتاعى باستى ماق­ساتىمىز – 30 كوشباسشى ەلدەر قا­تارىنا ەنۋگە جاقىنداتىپ, قوعامى­مىزدى بەرىگىرەك, لايىقتىراق  جانە سەنىمدىرەك ەتەدى. قۇرمەتتى دەپۋتاتتار! دەدى ەلباسى ءسوزىنىڭ سوڭىندا. VI شاقىرىلىمداعى پارلا­مەنت الدىندا ءارى قارايعى زاڭ شىعار­ماشىلىق جۇمىس بويىن­شا بىرقاتار ماڭىزدى مىندەت تۇر. بىرىنشىدەن, بارلىق قارجى پروتسە­دۋرالارىنىڭ مولدىرلىگىن قام­تاماسىز ەتەتىن ءبىرتۇتاس سالىق جانە كەدەن كودەكستەرىن قا­بىل­داۋ قاجەت. ەكىنشىدەن, «جەر قوي­ناۋى مەن جەر قويناۋىن پاي­دالانۋ تۋرالى» كودەكستىڭ قابىل­­دا­نۋى­مەن اتالعان سالاداعى قا­رىم-قاتى­ناستاردى رەتتەيتىن بار­لىق نورمالار ءبىر زاڭ­نامالىق اكتىگە شو­عىرلاندىرىلاتىن بولادى. ءۇشىن­شىدەن, قولدانىستاعى ەلەكتر ەنەر­گەتيكاسى ماسەلەلەرى بويىنشا زاڭ­ناماعا وزگەرىستەر ەنگى­زۋ كەرەك. بۇل قۋات تاراتۋشى ۇيىمدار­دى ىرىلەندىرۋ ۇدەرىس­تەرى ءۇشىن تالاپ ەتىلەدى. ءتورتىن­شىدەن, مو­نوپولياعا قارسى سالانى رەفور­مالاۋدىڭ ەكىنشى كەزەڭى شەڭ­بەرىندە باسەكەلەستىك ماسە­لەلەرى جونىندەگى زاڭ­نامالىق اكتىلەرگە وزگەرىستەر مەن تولىق­تىرۋلار ەنگىزۋ قاجەت. بەسىنشىدەن, زاڭ­نامانى مەملەكەتتىك فۋنكتسيالاردى باسەكەلەستىك ورتاعا ءارى قاراي بەرۋ بولىگىندە جاڭعىرتقان ءجون. جەرگىلىكتى ءوزىن ءوزى باسقارۋ ورگان­دارى ماسەلەلەرى بويىنشا زاڭ­نامالىق اكتىلەر ولاردىڭ وزدەرى­نىڭ بيۋدجەتتەرى مەن مەن­شىك­تەرىن ءتيىمدى باسقارۋ ءۇشىن جە­تىلدى­رىلەتىن بولۋى ءتيىس, دەدى ن.نازارباەۆ. الەمدىك ەكونوميكا مەن حالىق­ارالىق قاتىناستاردى دامىتۋ, البەتتە, پار­لامەنتتى قوسا العان­دا, مەملەكەتتىك ورگان­داردىڭ جۇمى­سىنا ءوزىنىڭ تۇزەتۋلەرىن ەنگىزەتىن بولادى. ءماجىلىس دەپۋتاتتارى زاڭ شىعارماشىلىق ۇدەرىستە پارلامەنت سەناتىمەن كونسترۋكتيۆتى ءوزارا ءىس-قيمىل تانىتۋ ءداستۇرىن جالعاستىراتىنىنا سەنىمدىمىن. ءماجىلىس وكىلەتتىلىك ەتەتىن بارلىق كەزەڭدە زاڭ شىعار­ماشىلىق جۇمىستىڭ پەرس­پەكتيۆتى جوسپارىن جاساۋ ماڭىزدى مىندەت بولىپ تابىلادى. جاڭا جاعدايلاردا تۇتاستاي پار­لامەنتتىڭ جانە ونىڭ ءار پا­لاتاسىنىڭ جالپىساياسي ءرولى مەن جاۋاپكەرشىلىگى ارتاتىنىن ەرەكشە اتاپ وتكىم كەلەدى. پار­لامەنتاريلەردىڭ پارتياارا­لىق ءوزارا ءىس-قيمىلىن كۇشەيتىپ, بارلىق فراكتسيالار مەن دەپۋتات­تىق توپتاردىڭ ۇيلەسىمدى جۇمى­سىنا قول جەتكىزۋ كەرەك. قازاق­ستاندىق دەپۋتاتتاردىڭ حالىقارالىق پارلامەنتارالىق قوعامداس­تىققا بەلسەندى قاتىسۋى – ماڭىزدى مىندەت, دەي كەلىپ, نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى جاڭا دەپۋتات­تاردىڭ جۇمىسقا جەدەل قوسىلاتى­نىنا, ال بۇرىنعى قۇرام دەپۋتات­تارىنىڭ ساباقتاستىقتى قامتاما­سىز ەتىپ, «جاڭا ارنالارعا» تەز كوشەتىنىنە سەنىمدى ەكەنىن ءبىلدىردى. ءسوزىنىڭ سوڭىن قازاقستان باسشىسى تومەندەگىشە تۇيىندەدى: سىزدەر سايلانۋ ارقىلى جاۋاپ­كەر­شىلىك الدىڭىزدار. ەلدىڭ سەنىمىنە يە بولدىڭىزدار. بارشاڭىزدى تاعى دا قۇتتىقتاي وتىرىپ, ەلىمىز­گە تىنىشتىق پەن اماندىق, وزدەرىڭىز­گە دەنساۋلىق جانە الداعى ۇلكەن ەڭبەك جولىندا بارلىعىڭىزعا زور تابىس تىلەيمىن. پرەزيدەنت ءسوزىن اياقتاعان سوڭ پار­لامەنت ءماجىلىسىنىڭ VI شاقى­رى­لىمىنىڭ جانە سەنات­تىڭ ارالىق كەزەڭدەرىندە تاعايىن­دالعان دەپۋتاتتارى قازاقستان حالقىنا انت بەرىپ, ونى حالىق اتىنان پرەزيدەنت قابىلدادى. انت بەرۋ ءراسىمى اياقتالعان سوڭ پار­لامەنت ءماجىلىسى VI سايلانى­مىنىڭ دەپۋتاتتارى العاشقى جالپى وتىرىسىن وتكىزۋ ءۇشىن پالاتانىڭ پلە­نارلىق ماجىلىستەر زالىنا ءوتتى. سۋرەتتەردى تۇسىرگەندەر س.بوندارەنكو, ب.وتارباەۆ.