مەزگىل ءوتىپ, اراعا قانشا ۋاقىت سالسا دا, ادام ساناسىندا وشپەستەي ءىز قالدىراتىن كەزەڭدەر بولادى. سولاردىڭ ءبىرى – سۇراپىل سوعىس, ونىڭ تارتقىزعان زالالى مەن زاردابى, اكەلگەن قايعىسى مەن قاسىرەتى. ال سول مايدان دالاسىندا ءجۇرىپ, ەل-جەرىن قورعاۋ ءۇشىن قارسىلاسىمەن بەتپە-بەت كەلىپ, ەرلىكتىڭ ەرەن ۇلگىسىن كورسەتكەن ازاماتتار قانداي قۇرمەتكە بولسا دا لايىق. سەبەبى, ەنتەلەگەن جاۋدىڭ الدىنا توسقاۋىل قويىپ, ادىمىن اشتىرماۋ جولىندا كۇرەسكەرلىگىمەن كوزگە تۇسكەن سارقىتقاجى ابىشەۆ سىندى مايدانگەرلەردىڭ قاجىر-قايرات پەن كۇش-جىگەرگە تولى ءار ءىس-قيمىلى زامانداستارىنا ۇلگى, كەيىنگىگە ونەگە بولارلىقتاي ەدى.
1.سارقىتقاجى
سارقىتقاجى ءابىشەۆ 1918 جىلى قازىرگى شىعىس قازاقستان, بۇرىنعى سەمەي وبلىسىنىڭ اياگوز اۋدانىندا قاراپايىم شارۋا وتباسىندا دۇنيەگە كەلگەن. 1936 جىلى كوكپەكتى اۋدانى اسكەري كوميسسارياتىنىڭ ارنايى شاقىرتۋىمەن قىزىل ارميا قۇرامىنا الىنادى. بۇدان كەيىن اسكەري ۋچيليششەگە جىبەرىلىپ, ونى 1940 جىلى ءتامامداپ شىعادى.
وسى جىلى سارقىتقاجى ابىشەۆ اق فيندەرگە قارسى سوعىسقا قاتىسىپ, باتىلدىلىق قاسيەتىمەن تانىلادى. بۇل ول كەزدە باتىس مايدان دەپ اتالاتىن, سوندا جۇرگەن كەزىندە 26-شى جەكە بريگادانىڭ 3-ءشى شابۋىلداۋشى توبىنىڭ قۇرامىندا بولادى. بۇل ونىڭ جاستىق شاعىن وت پەن وقتىڭ ورتاسىندا ءجۇرىپ وتكىزگەن, سول ارقىلى ءوز ەرلىگىن كەيىنگى ۇرپاققا ونەگە ەتىپ قالدىرا بىلگەن مايدانگەردىڭ ءومىر جولىندا باعىندىرعان العاشقى بەلەسى ەدى.
ول 1941 جىلعى مايدان دالاسىنداعى جاۋىنگەرلىك قىزمەتىن اتتى اسكەري پولكىندەگى ۆزۆود كومانديرى بولىپ باستايدى. قيان-كەسكى ۇرىس كەزىندە 243-ءشى اتقىشتار ديۆيزياسىنداعى 912-ءشى اتقىشتار پولكىنىڭ قۇرامىندا جۇرەدى. شابۋىلداردا ەرجۇرەكتىگىمەن كوزگە ءتۇسىپ, ساربازدار اراسىندا سىيلى بولادى. توزىمدىلىگى مەن قابىلەتتىلىگىنىڭ ارقاسىندا وعان كوپ ۇزاماي ديۆيزيانىڭ ارنايى بارلاۋ روتاسى ۆزۆودىنىڭ كومانديرى مىندەتى سەنىپ تاپسىرىلادى. ونىڭ بويىنداعى جاۋاپكەرشىلىك قاسيەت 912-ءشى اتقىشتار پولكىنە قاراستى تىل شتابى كومانديرىنىڭ كومەكشىسى دارەجەسىنە دەيىن كوتەرىلۋىنە دە ىقپال ەتەدى. وسىلايشا, 1942 جىلى بولعان بارلاۋ جانە تۇتقيىلدان شابۋىل جاساۋ ءىس-قيمىلدارى بارىسىندا سارقىتقاجى ابىشەۆ باستاعان جاۋىنگەرلەر جاۋدىڭ مىقتاپ بەكىنگەن شەبىن بۇزىپ ءوتىپ, ونداعان دۇشپاننىڭ كوزىن جويادى. كوپتەگەن فاشيستەردى تۇتقىنعا الىپ, قارسىلاسۋشى جاقتىڭ جاسىرىنعان جانە پانالاعان جەرلەرىن تاس-تالقان ەتەدى. باتالون شتابى كومانديرىنىڭ كومەكشىسى بولعان كەزىندە سارقىتقاجى ابىشەۆ باسشىلىق تاراپىنان تۇسكەن ءاربىر تاپسىرمانى دەر ۋاقىتىندا, سونداي-اق, اسقان جاۋاپكەرشىلىكپەن ءارى ىجداھاتتىلىقپەن ورىنداۋعا بار كۇشىن سالادى. ونىڭ بۇل ەڭبەگى ەش كەتپەي, «ەرلىگى ءۇشىن» مەدالىنە ۇسىنىلادى. سۇراپىل سوعىس اياقتالعاندا وعان كاپيتان شەنى بەرىلەدى.
ارينە, ءار كەزەڭنىڭ ءوز قاھارماندارى بار. ال قيىن-قىستاۋ شاقتا يىعىنا قارۋ اسىنىپ, مايدان شەبىنە اتتانعان ازاماتتار – ناعىز قاھارماندار. سونداي مايدانگەرلەردىڭ ءبىرى – سارقىتقاجى ابىشەۆ.
ءلايلا ەدىلقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان».
شىعىس قازاقستان وبلىسى.
2.مەيىربەك
«1941 جىلى ۇلى وتان سوعىسى باستالعاندا تالعار تۇبىندە جاساقتالعان 100-ءشى بريگادا قۇرامىندا جەدەلدەتىلگەن اسكەري-جاتتىعۋ دايىندىقتارىنان وتتىك. سودان جەلتوقسان ايىندا اسكەري انت قابىلداپ, بريگادا قۇرامىنان ىرىكتەپ الىنعان جۇزدەگەن سارباز مايدانعا اتتاندىق. ءبىزدى قازاقستاننىڭ سول كەزدەگى باسشىلارىنىڭ ءبىرى جۇماباي شاياحمەتوۆ اق جول تىلەپ, شىعارىپ سالدى. جاڭا جىلدىڭ الدىندا كالينين مايدانىندا اۋىر ۇرىس جۇرگىزىپ جاتقان 8-ءشى گۆارديالىق ديۆيزيا قۇرامىنا كەلىپ قوسىلدىق», دەپ ەسكە الاتىن سۇراپىل سوعىستاعى كۇندەرىن اتام مەيىربەك.
كوپ ۇزاماي پولك كومانديرى ەلين دەگەن كىسى اۋىسىپ, ورنىنا كاپيتان باۋىرجان مومىش ۇلى كەلەدى. باۋكەڭنىڭ قول استىنداعىلارعا قامقورلىعى قانداي مول بولسا, تالاپشىلدىعى دا سونداي قاتاڭ ەكەنىن ۆزۆود, روتا, باتالون كومانديرلەرى بىردەن بايقايدى. ول كومانديرلەر تاراپىنان جاۋىنگەرلەردىڭ ازىق-ت ۇلىگى, كيىم-كەشەكتەرى, قارۋ-جاراقتارى جەتكىلىكتى, تاماقتارى توق بولۋىن قاتاڭ قاداعالاپ وتىرىپتى.
«باۋكەڭ نەبىر قاندى شايقاستاردا العى شەپكە كەلىپ, ساربازداردىڭ جانىندا بولىپ, كۇش-قۋات بەرىپ كەتەتىن. ءۇزىلىس كەزىندە ديۆيزيا, كورپۋس كومانديرلەرى پولكتى ارالاپ كەلگەندە باۋكەڭنىڭ ولارمەن قايمىقپاي, تەڭدەي سويلەسكەنىن سان مارتە بايقادىم. سوندا ورىس, ۋكراين ساربازدار: «قانداي قايسار ادام», دەپ ءسۇيسىنىپ, تاڭعالاتىن. ال, ءبىز قازاقتار باۋكەڭدى ماقتان تۇتاتىنبىز, شىن جاقسى كورەتىنبىز. جاسىراتىنى جوق, باۋكەڭنىڭ دە ديۆيزياداعى, پولكتەگى قازاق ساربازدارى دەگەندە جانى بولەك ەدى. «كوبىرەك جاتتىعىڭدار, قارۋلارىڭدى جاقسى مەڭگەرىڭدەر, ەرجۇرەك بولماساڭدار, حالقىمىزدىڭ اتىنا كىر كەلتىرەسىڭدەر», دەپ نامىسىمىزدى قايرايتىن. دەنساۋلىعى ناشار, جاستارى كەلىپ قالعان قازاق جاۋىنگەرلەرىن, ەسەبىن تاۋىپ, ناۋبايحانا, اسحانا, وت جاعۋشى, ات ايداۋشى, سانيتار سىندى تىلداعى جۇمىستارعا جىبەرەتىن.
بىردە الدىڭعى شەپتەگى قىرعىن شايقاستارعا قاتىسىپ, بىرنەشە رەت جارالانعان مەنى وزىنە شاقىرىپ الىپ, ۇزاق اڭگىمەلەستى. اس ۇستىندە ءار نارسەنى سۇراپ, اڭگىمەگە تارتتى. مەن جۋالىدان, كۇرەڭبەل اۋىلىنان ەكەنىمدى ايتتىم. قوشتاساردا باۋكەڭنىڭ ماعان مەيىرلەنە قاراپ: «قاراعىم, اكە-شەشەڭنىڭ جالعىزى ەكەنسىڭ, ۇرىستاردا ساق, امان بول», دەگەنى جادىمدا وشپەستەي بولىپ جاتتالىپ قالدى. كوپ ۇزاماي مەنى التى ايلىق سەرجانتتار مەكتەبىنە وقۋعا جىبەردى. ونى ءبىتىرىپ كەلگەن سوڭ, بولىمشە كومانديرلىگىنە تاعايىندالدىم. كەيىن باۋكەڭ بىزدەن باسقا جاققا اۋىسىپ كەتتى», دەپ تەبىرەنە ەسكە الاتىن ەدى اتام.
اتام رجەۆ, ۆەليكيە لۋكي, نوۆوسوكولنيكي, بورودينو قالاشىقتارىن, كەنينگسبەرگ قالاسىن, بالتىق جاعالاۋى ەلدەرىن ازات ەتۋگە قاتىسقان. «ەرلىگى ءۇشىن», «كەنينگسبەرگتى العانى ءۇشىن», «گەرمانيانى العانى ءۇشىن» مەدالدارىمەن, باس قولباسشىنىڭ العىس حاتتارىمەن ماراپاتتالعان. 1943 جىلى كۇزدە اۋىر جاراقاتتانىپ, گوسپيتالعا تۇسەدى. بىرنەشە وپەراتسيا جاساتىپ, 9 ايدان سوڭ دارىگەرلەردىڭ شەشىمىمەن اسكەردەن بوساپ, ەلگە ورالادى.
«اۋىلعا امان كەلگەنىم, ءبىرىنشى اللانىڭ ارقاسى, ەكىنشى باۋكەڭنىڭ قامقورلىعى عوي. ول كىسىگە ءومىر بويى قارىزدارمىن. سوندىقتان دا باۋكەڭ 1952 جىلى ەلگە كەلىپ, كۇرەڭبەلگە سوققاندا ءبىر مال سويىپ, ۇيگە شاقىردىم. «مەنىڭ پولكىمنىڭ ەڭ باتىر ساربازى», دەپ مەنى ءبىراز ماقتادى. قوشتاساردا: «الماتىعا كەلسەڭ, ۇيگە سوق», دەگەن. بىراق مەن ۇلى باتىردى مازالاعانىم جوق, اماندىعىن اللادان تىلەپ ءجۇردىم».
اتام مەيىربەك 1980 جىلعا دەيىن قاراپايىم كولحوزشى بولىپ ەڭبەك ەتتى. ۇلگىلى جۇمىسى ءۇشىن, 1960 جىلى ماسكەۋدەگى حالىق شارۋاشىلىعى جەتىستىكتەرى كورمەسىنە قاتىسىپ قايتقان. 1995 جىلى جەڭىستىڭ 50 جىلدىعىنا وراي جەرگىلىكتى بيلىك اتاما «وكا» جەڭىل كولىگىن سىيلاعان بولاتىن. اتام مەن اجەم بالاكۇل ەكەۋى جەتى ۇل-قىز تاربيەلەپ ءوسىردى. بۇگىندە ءبارى ءۇيلى-باراندى. ۇل-قىزدارىنان كوپتەگەن نەمەرەلەر ءسۇيدى. مارقۇم اتام اقتىق دەمى بىتكەنشە باۋكەڭنىڭ وزىنە جاساعان قامقورلىعىن ايتىپ ءوتتى.
ەربول مەيىربەكوۆ.
جامبىل وبلىسى,
جۋالى اۋدانى.