ءاز-ناۋرىز – تۇركى جۇرتىنىڭ مەرەيلى مەرەكەسى
ۇلىستىڭ ۇلى كۇنى سانالعان ناۋرىز – تۇركى جۇرتىنىڭ مەرەيلى مەرەكەسى. مۇسىلماندىقتى بەكەم ۇستانعان قازاق حالقى بۇل كۇندى ەرەكشە دايىندىقپەن وتكىزەدى. اق ساقالدى قاريالار, اق سامايلى اجە-اپالار اق داستارقان جايىپ, قوناق كۇتىپ, باتا بەرەدى. « ۇلىس وڭ بولسىن, اق مول بولسىن!» – دەگەن تىلەك-دۇعالار ايتىلاتىن ناۋرىز – بىرلىكتىڭ, ىنتىماقتىڭ, بەرەكە مەن تاتۋلىقتىڭ مەرەكەسى. بۇل كۇنى ارازداسقاندار – ادامگەرشىلىك, رەنجىسكەندەر – راقىمدىلىق جولىن ۇستانادى. اسىلىندا مۇسىلماندار ءۇشىن بىرەۋگە رەنجۋگە دە, وزگەنى رەنجىتۋگە دە بولمايدى. الايدا وسىناۋ ىزگىلىك مەرەكەسىندە ادامدار كەشىرىمدىلىككە, تاتۋلىققا ۇيىسادى. ويتكەنى, اللا تاعالا قاسيەتتى قۇراندا «كەشىرىم جولىن ۇستان» دەپ بۇيىرعان.
راسىندا دا, جەرى كەڭ, ال سانى از قازاق حالقىنا اۋىزبىرشىلىك اۋاداي قاجەت. ول ءۇشىن بىرىگىپ ءىس جاساۋىمىز قاجەت. ۇلى جاراتۋشىمىز قاسيەتتى قۇراندا: «…جاقسىلىققا, تاقۋالىققا جاردەمدەسىڭدەر. كۇناعا جانە دۇشپاندىققا جاردەمدەسپەڭدەر. اللادان قورقىڭدار! كۇدىكسىز اللانىڭ ازابى قاتتى» («ءمايدا» سۇرەسى, 2-ايات) دەگەن. ءبىرلىگىنەن ايىرىلعان ەلدەن بەرەكە قاشادى. ۇلى اللاھ قۇران كارىمدە ءبىزدى بىرلىك پەن ىنتىماققا شاقىرا وتىرىپ, بىلاي دەيدى: «بارلىقتارىڭ اللاھتىڭ ءجىبىنە (دىنىنە) جارماسىڭدار, سونداي-اق ءوزارا بولىنبەڭدەر» ء(ال عيمران سۇرەسى, 103-ايات). ال سۇيىكتى پايعامبارىمىز مۇحاممەد مۇستافا (اللانىڭ وعان يگىلىگى مەن سالەمى بولسىن): «مۇمىندەر كىرپىشتەردەن قالانعان ءبىر عيمارات ىسپەتتەس» دەي وتىرىپ بىزدەر ءۇشىن بىرلىك پەن ىنتىماقتىڭ قانشالىقتى ماڭىزدى ەكەندىگىن بىلدىرگەن. سونداي-اق, يسلام ءدىنى ءاربىر ۇلت وكىلدەرىنە قۇرمەتپەن قاراپ ەشكىمدى ۇلتىنا, ناسىلىنە جانە جىنىسىنا قاراپ اجىراتىپ بولمەيدى. راسىندا دا, جەرى كەڭ, ال سانى از قازاق حالقىنا اۋىزبىرشىلىك كەرەك. وسى تۇستا, ناۋرىز مەرەكەسى كەزىندە اتقاراتىن بىرقاتار امالداردى ايتىپ ءوتۋدى ءجون سانايمىن.
تاساتتىق «جاۋىن تىلەۋ» امالدارى
كەيبىر جىلدارى كوكتەم ايلارى جاۋىن-شاشىنسىز وتەتىنى بەلگىلى. وسىنداي كەزدە ەل بولىپ ەكى راكات نامازىن جاڭبىر تىلەۋ وقيدى. مۇنى قازاق جۇرتىندا «تاساتتىق» دەپ تە اتايتىن بولعان. ءابۋ حانافي مازھابى بويىنشا جاماعاتپەن جاريا وقۋ سۇننەت ەمەس, جارامدى ءماندۇپ ءىس بولىپ سانالادى (يسلام عىلىمحالى 177-بەت).
نۇح پايعامبار: «راببىلارىڭنان جارىلقاۋ تىلەڭدەر. ويتكەنى, ول – وتە جارىلقاۋشى», – دەدى. «ول سەندەرگە اسپاننان مول-مول جاۋىن جىبەردى» (نۇح, 71/10-11). مۇسا پايعامبار جايلى: «سول ۋاقىتتا مۇسا ەلى ءۇشىن سۋ تىلەدى» (باقارا, 2/60). جاۋىن جاۋماسا, ناماز بىرنەشە كۇن قايتالانادى.
سۇلەيمەن (ع.س.) پايعامبارىمىز جەرىنە جاۋىن سۇراپ, اللاعا ءمىناجات ەتۋگە حالقىن جيناپ, دالاعا كەلە جاتادى. سويتسە, الدىنان كىشكەنە ءبىر قۇمىرسقانىڭ اياعىنان تىك تۇرىپ, ەكى قولىن كوككە كوتەرىپ, جاراتقانعا دۇعا تىلەپ تۇرعانىن كورەدى. قۇمىرسقا بولسا, «يا, مەيىرىمدى اللا! ءبىز سەنىڭ جاراتىلىستارىڭنىڭ ىشىندەگى ەڭ كىشكەنە قۇمىرسقاسى بولامىز. ادامداردىڭ كۇنالارى مەن قاتەلىكتەرى ءۇشىن, ءبىزدى جازالاما, ريزىعىمىزدى كەسپە, جاۋىن بەر, بۇل ناردەن جەرىمىز كوگەرىپ, بىزگە ريزىق بەرىلەدى» دەپ, تىلەپ تۇرعانىن ەستيدى. سوندا, سۇلەيمەن (ع.س.) بارشا جانۋار – جاندىكتىڭ ءتىلىن ۇققاندىقتان, ءوز حالقىنا بۇرىلىپ, «كەرى قايتامىز. ءبىر قۇمىرسقانىڭ شىنايى تىلەگىنىڭ ءوزى دە جەتكىلىكتى» دەگەن ەكەن.
مۇسا (ع.س.) پايعامبارىمىزدىڭ تۇسىندا جاراتقاننىڭ راقىمىنىڭ ءبىر تامشىسى جەرگە تۇسپەي, ءبارى جيىلىپ, تاساتتىق بەرىپ, جاۋىن تىلەيدى. الايدا, جاڭبىر جاۋمايدى. مۇنىڭ سەبەبىن سۇراي كەلگەن حالىقتان كەيىن, ول (ع.س.) «تۇر» تاۋىنا شىققاندا, وعان «ول جەرگە ءوزىم بارامىن» دەيدى اللا تاعالا. ءسويتىپ, حالىق ۇلان-اسىر دايىندىقپەن كۇتىپ وتىرعاندا, ءبىر كەمباعال كەلىپ, نان سۇرايدى. حالىق بولسا, ونىڭ القام-سالقام ءتۇرى مەن ۇستىنە قاراپ, قۋىپ شىعادى. كەشكە دەيىن سارىلا كۇتكەن حالىق نارازىلانىپ, مۇساعا (ع.س.) قايىرىلعاندا, جينالعان حالىقتىڭ نيەتىنە قاراي جاۋىننىڭ جىبەرىلمەيتىنىن اللا تاعالا جەتكىزەدى. سوندىعىنان, تاساتتىق بەرۋ نيەتتەس بولعانداردىڭ شىنايى جۇرەكپەن ءبىرگە ءتىلەكتەس بولۋى – ماڭىزدى شارت. جاراتقاننىڭ مەيىرىمىنە جەتىپ, جاۋىن جاۋىنىڭ سەپتىگى دە وسىندا. قىستىڭ قولايلى, كوكتەمنىڭ ءساۋىرلى, جازدىڭ جايدارلى, كۇزدىڭ كۇرەڭدى بولۋىنىڭ دا كوپ سەبەبى – ادامداردىڭ نيەتى, پەيىلى, ادامي قاسيەتى, جاراتقانعا جاقىنداۋىندا.
جاڭبىر سۇراۋ دۇعاسى
ەڭ الدىمەن دارەت الىپ, اللادان پايدالى نوسەر, زيانسىز, قاۋىپسىز جاڭبىر تىلەيمىز. ەكى الاقاندى جايىپ: «اللاھۋمما اسقينا عايسان مۋعيسان ءماريان ماريان ءنافيان عايرا دارين, ءاجيلان عايرا ءاجيلين», – دۇعاسىن وقىعان ابزال.
يستيحارا جايىندا نە بىلەسىز؟
كۇن كوزى جىلىپ, وسى ناۋرىز ايىنان باستاپ ءاربىر پەندە تىرشىلىگىن باستايتىنى بەلگىلى. مىسالى, ەگىن ەگۋ, قۇرىلىس جۇمىستارى, سونداي-اق, ساپارعا شىعۋ, ۇيلەنۋ الدىندا نەمەسە ساۋدا-ساتتىق باستاۋ, ت.ب. الدىن جاسالاتىن امال بولىپ تابىلادى. سوندىقتان ءاربىر ءىستى باستاۋدان الدىن يستيحارا نامازىن وقىعانى ابزال.
يستيحارا دەگەنىمىز – ءبىر ءنارسەنىڭ قايىرلى بولۋىن تىلەۋ. شاريعاتتاعى ماعىناسى, ءبىر ىسكە اياق باسپاس بۇرىن, كوڭىلدەگى كۇدىكتى سەيىلتۋ ءۇشىن, ەڭ دۇرىس تاڭداۋدى اللادان ناماز وقىپ نەمەسە ارنايى دۇعا ايتىپ تىلەۋ.
يستيحارا – ارداقتى پايعامبارىمىزدىڭ ۇممەتىنە ۇنەمى كەڭەس ەتەتىن سۇننەتى. ھايساميدە ريۋايات ەتىلگەن ءبىر حاديستە اللا ەلشىسى (اللانىڭ وعان يگىلىگى مەن سالەمى بولسىن): «ادام بالاسىنىڭ شاتتىعىنىڭ ءبىرى – اللاعا يستيحارا جاساۋ», – دەي وتىرىپ, يستيحارانىڭ ماڭىزدىلىعىن كورسەتەدى ء(ال-ءھايسامي, ماجمۋعۋز ءزاۋايد «ءبابۋل يستيحارا» – 3669 حاديس.).
ءبىر ىسكە يستيحارا جاسايتىن ادام ەكى راكاعات ءناپىل ناماز وقىپ, سالەم بەرگەننەن كەيىن يستيحارا دۇعاسىن ايتادى. ساحيح بۋحاريدە كەلگەن ءبىر حاديستە ساحابا ءجابير يبن ابدۋللا بىلاي دەيدى: «اللانىڭ ەلشىسى بىزگە يستيحارانى قۇران سۇرەلەرىن ۇيرەتكەندەي ۇيرەتەتىن: «سەندەردەن الدەكىم ءبىر ىسكە نيەت بىلدىرسە, پارىز نامازىنان ءبولەك, ەكى راكاعات ناماز وقىسىن دا مىنا دۇعانى ايتسىن: «ەي, راببىم! ماعان ىلىمىڭنەن يگىلىك بەرگەيسىڭ. قۇدىرەتىڭمەن مەنى قۋاتتى ەتكەيسىڭ. كەڭ پەيىلىڭمەن مەنى قۋانىشتى ەتكەيسىڭ. راسىندا مەنىڭ كۇش-قۇدىرەتىم جەتپەيدى. مەن ەش نارسەنى بىلمەيمىن. ال, سەن بارلىق نارسەنى بىلەسىڭ, بارلىق نارسەگە كۇشىڭ جەتۋشى. ءارى سەن عايىپتى دا تولىق كورۋشىسىڭ. ەي اللا! ەگەر بۇل ءىستى ء(دال قانداي ءىس بولسا, سول ايتىلادى, مىسالى نەكەلەسۋ. ت.ب) دىنىمدە, تىرشىلىگىمدە, ىستەرىمنىڭ سوڭىندا, مەن ءۇشىن قايىرلى دەسەڭ, ونى ماعان ءناسىپ ەتە گور ءارى ماعان ول ءىستى وڭاي ەتىپ, مەن ءۇشىن بەرەكەلى ەت! ال, ەگەر بۇل ءىستىڭ دىنىمدە, ءتىرشىلىگىمدە, ىستەرىمنىڭ سوڭىندا بۇل ءىستى مەن ءۇشىن قايىرسىز دەسەڭ, ونى مەنەن الىستاتا گور. ءارى مەنى دە ودان اۋلاق ەت. قاي جەردە بولسا دا, مەن ءۇشىن جاقسىلىقتى ءناسىپ ەت, مەنى سول جاقسىلىقپەن رازى ەتە گور» (ساحيح بۋحاري - №1166-حاديس).
يستيحارا نامازىن وقيتىن كىسى فاتيحادان كەيىن قالاعان ءبىر سۇرەسىن وقۋىنا بولادى. الايدا, عالىمدارىمىز ءبىرىنشى راكاعاتتا فاتيحادان كەيىن «كافيرۋن سۇرەسىن», ال ەكىنشى راكاعاتتا فاتيحادان كەيىن «ىقىلاس سۇرەسىن» وقۋدى كەڭەس ەتەدى.
يستيحارادا ناماز وقىماي, تەك دۇعاسىن عانا وقۋعا دا بولادى ء(ال-ماۋسۋعاتۋل فيقھيا – 3/242-247 بەت).
ناۋرىز باتا
«باتامەن ەر كوگەرەدى, جاڭبىرمەن جەر كوگەرەدى», دەپ حالقىمىز تەككە ايتپاعان. وسى ورايدا مىنا حيكايانى ايتىپ ءوتۋدى ءجون سانايمىن.
ءابۋ حانيفانىڭ اتاسى زۇتا ارداقتى ساحابا اليمەن (ر.ا) كەزدەسىپ, بالاسى سابيتكە يگى تىلەك تىلەۋىن وتىنەدى. سوندا ارداقتى ساحابا ءالي (ر.ا) جاراتقان اللادان ونىڭ ۇلىنا جاقسىلىق, قۇت-بۇرەكە تىلەپ, دۇعا ەتەدى. سول شىنايى جاسالعان دۇعا قابىل بولىپ, سابيتتەن الەمگە ءماشھۇر ءابۋ حانيفا اتىمەن اتالاتىن نۇعمان ەسىمدى ۇل دۇنيەگە كەلەدى. بۇل دا بولسا «جاقسىدان -شاراپات» دەگەن ءسوزدىڭ دالەلى بولسا كەرەك.
سوندىقتان وسىنداي ايتۋلى مەرەكە كۇندەرى ۇلكەن كىسىلەردەن باتا الۋعا تىرىسۋ كەرەك.
ناۋرىزدا سىيلىق بەرۋ ءداستۇرى
ەكى دۇنيە ساردارى مۇحاممەد پايعامبارىمىزدىڭ (اللانىڭ وعان يگىلىگى مەن سالەمى بولسىن) ءاربىر امال-ارەكەتى – ادامزات ءۇشىن اسىل مۇرا, اداستىرماس اقيقات جول ەكەندىگى داۋسىز. ەندەشە, سۇيىكتى پايعامبارىمىز جاساعان ءاربىر امال-ارەكەتتى قايتالاۋ – بىزدەردى ساۋاپقا كەنەلتەرى ءسوزسىز.
سۇننەتتەردىڭ ىشىندەگى ەڭ ءنازىگى – سىيلىق جاساۋ ءداستۇرى. بۇل ادامداردىڭ اراسىندا دوستىق پەن ءسۇيىسپەنشىلىكتى نىعايتادى. ءابۋ ھۋرايرا (ر.ا.): «ءبىر-بىرىڭە سىيلىق جاساڭدار, ءبىر-ءبىرىڭدى جاقسى كورەسىڭدەر», – دەگەن حاديس جەتكىزگەن (بايھاقي).
بۇل سۇننەتتى ورىنداۋ ءۇشىن اسا كوپ قاراجات جۇمساۋدىڭ قاجەتى شامالى. كىتاپشا, ورامال, تاقيا, شاپان, گۇل, قالامساپ سياقتى قاراپايىم زاتتاردى شىن ىقىلاسپەن اتا-اناعا, ايەلىنە نەمەسە كۇيەۋىنە, اعا-ىنىگە سىيعا بەرۋ ولاردىڭ كوڭىلىن ءبىر مارقايتىپ تاستايتىنى بەلگىلى. ناۋرىزدا كادە-سىيلىق جاساۋدى ۇمىتپايىق.
مەيرامدا مەيىرىمدى, كەشىرىمدى بولۋ
ءدىنىمىز ءاربىر پەندەگە مەيىرىمدى جانە كەشىرىمدى بولۋدى بۇيىرادى. بۇل شىن مانىندە, حالىقتىعىمىزعا, ەلدىگىمىزگە ەجەلدەن بەرى وتە جاقىن ماسەلە دەسەك ارتىق ايتقاندىق ەمەس. قاسيەتتى قۇران كارىمدە بىلاي دەيدى: «كەشىرىم جولىن ۇستا, دۇرىستىققا بۇيىر, ءبىلمەستىكتەن اۋلاق بول» (اعراف-199).
يسلام بىزدەن ءۇي ىشىنەن ءۇي تىگۋدى نەمەسە ءتۇرلى اعىمعا ءبولىنىپ, كەيبىر ءدىني-ساياسي توپتىڭ قولشوقپارى بولىپ, ب ۇلىك شىعارۋدى ەمەس, كەرىسىنشە قوعامداعى ىنتىماق پەن بىرلىكتى ۇستانۋدى بۇيىرادى.
پايعامبارىمىزدىڭ (اللانىڭ وعان يگىلىگى مەن سالەمى بولسىن) مىنا ءبىر حاديسىندە: «سەندەرگە بىرگە بولۋلارىڭدى وسيەت ەتەمىن. ءبولىنىپ شىعۋدان وتتە قاتتى ساق بولىڭدار. سەبەبى, شايتان جەكە باسىنا ءومىر سۇرگەن كىسىگە جاقىن بولادى. بىرگە بولعان ەكى ادامنان الىس تۇرادى. كىمدە كىم ءجانناتتىڭ ءدال ورتاسىندا ءومىر سۇرگىسى كەلسە, بىرگە بولۋعا ءمان بەرسىن» (تيرميزي, ءفيتان 7).
ناۋرىزدا سالەم بەرۋ ءداستۇرى بار
اتا-بابالارىمىزدىڭ: «سالەم تۇزەلمەي, الەم تۇزەلمەيدى», «ءسالەم – ءسوزدىڭ اناسى», «سالەم – ءسوز باسى» دەگەن ناسيحاتتارى سالەم بەرۋدىڭ ماڭىزىن ايشىقتاي تۇسەدى.
سالەم – بۇل اراب تىلىندەگى «اس-ءسالام» ءسوزى, ماعىناسى «تىنىشتىق, بەيبىتشىلىك, اماندىق-ەسەندىك» دەگەندى بىلدىرەدى
سالەمدەسۋ – جاراتۋشى جاببار جالعىز يەمىز اللانىڭ ۇيرەتكەن ەسەندىك ءسوزى. «اس-ءسالام» – اللا تاعالانىڭ كوركەم ەسىمدەرىنىڭ ءبىرى. ءابۋ حۋرايرادان (ر.ا.) جەتكەن حاديستە پايعامبارىمىز (اللانىڭ وعان يگىلىگى مەن سالەمى بولسىن): «ادامداردىڭ ەڭ ءالسىزى – دۇعاعا السىزدىك ەتكەنى (ياعني, قاجەتىن اللا تاعالادان تىلەۋ ىسىنە سەلقوس قاراعانى). ادامداردىڭ ەڭ ساراڭى – سالەمگە ساراڭدىق ەتكەنى» (يمام تاباروني جانە يمام بايھاقي), – دەسە, ءابۋ زارردان (ر.ا.) جەتكەن حاديستە: «راسۋلۋللا (اللانىڭ وعان يگىلىگى مەن سالەمى بولسىن) ماعان: «شاريعات وڭ كورگەن ءاربىر ىسكە, ءتىپتى باۋىرىڭدى جايدارى جۇزبەن قارسى الۋدىڭ وزىنە نەمقۇرايلى قاراما», – دەدى» (يمام ءمۇسلىم).
ءابۋ حۋرايرادان (ر.ا.) جەتكەن حاديستە پايعامبارىمىز (اللانىڭ وعان يگىلىگى مەن سالەمى بولسىن): «كولىكتە وتىرعان ادام – جاياۋعا, ءجۇرىپ كەلە جاتقان – وتىرعانعا, ازشىلىق – كوپشىلىككە سالەم بەرەدى», – دەلىنگەن. مىنەكي, مۇسىلماندىق سالەمدەسۋ ۇلگىسى – جاي ايتىلعان ءسوز ەمەس, امانداسىپ تۇرعان ادامعا تىرشىلىگىندە, ءاربىر ىسىندە اللا تاعالادان ەسەندىك, اماندىق, بەرەكەت تىلەۋ بولىپ تابىلادى.
كىم ءبىرىنشى سالەم بەرەدى:
– كىشى-ۇلكەنگە;
– ءوتىپ بارا جاتقان – تۇرعان ادامعا;
– اتتىلى ادام – جاياۋعا;
– كولىكتەگى كىسى جاياۋعا;
– ازشىلىق – كوپشىلىككە;
– ارادا ءبىر ءۇزىلىس بولسا;
– قابىرستانعا بارعاندا;
– ەشكىم جوق ۇيگە كىرگەندە;
– اۋرۋدىڭ الدىنا كوڭىل سۇراپ بارعاندا;
– مەشىتكە كىرگەندە سالەم بەرىلەدى;
– ۇل-قىزى اتا اناسىنا ءبىرىنشى بولىپ سالەم بەرەدى, ت.ب.
اعاش وتىرعىزۋدىڭ ساۋابى مول
حالقىمىزدىڭ تاراپىنان ناۋرىز مەرەكەسiندە ادامدارعا عانا ەمەس, تابيعاتقا دا ەرەكشە قامقورلىق جاسالىپ وتىرعان. ول جونىندە دانا حالقىمىز: «ءبىر تال كەسسەڭ, ون تال ەك» دەگەن قاناتتى ءسوز قالدىرعان. مۇنى يسلام دiنi ەرەكشە قولدايتىن ءداستۇر دەۋگە بولادى. اسىل دiنiمiزدە تابيعاتتى ايالاۋ جانە ونى قامقورلىققا الۋ جايىندا پايعامبارىمىز (اللانىڭ وعان يگىلىگى مەن سالەمى بولسىن) بىلاي دەگەن: «بiر مۇسىلمان بiر اعاش وتىرعىزسا نەمەسە بiر نارسە ەكسە جانە ودان بiر قۇس, بiر ادام نەمەسە جانۋار جەسە, ول ادام ءۇشiن ساداقا بولىپ ەسەپتەلەدi» (بۋحاري ريۋاياتى).
مۇحامەدجان ەستەمىروۆ,
قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسىنىڭ وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى بويىنشا وكىل يمام ورىنباسارى, ماگيستر.