قيىندىقتان مۇمكىندىك جاساي بىلەتىن, قىسىلعاندا امال تابا بىلەتىن ىسكەرلەر داعدارىس ەسىك قاققاندا جانارىن بۇرىنعىدان دا كەڭىرەك اشىپ, دامۋدىڭ جولىن قاي باعىتتا جۇرگىزۋدى جەدەل قولعا الادى. وسىنداي كاسىبي مەنەدجەرلەردىڭ ءبىرى – مۇنايسەرۆيستىك كومپانيالار وداعىنىڭ توراعاسى راشيد جاقسىلىقوۆ. ءبىز وداق توراعاسىمەن داعدارىس تۋرالى, قارا التىن قۇنىنىڭ قۇلدىراۋى جانە ونىڭ سالدارى, بيزنەستى جاڭا باعىتقا بۇرۋ تاقىرىبىندا ءسوز قوزعاماقپىز.
– راشيد حاسەن ۇلى, قارا التىن قۇنى ونشا قۋانتپاي تۇر. ءبىر باررەلى 30 دوللاردىڭ توڭىرەگىندە تەڭسەلدى دە قالدى. وسى سالادان اقشا تاۋىپ كەلگەن مۇنايسەرۆيستىك كومپانيالاردىڭ بۇگىنگى كۇيى قانداي؟ جەر قويناۋىن پايدالانۋشىلارمەن ۇزاق مەرزىمدى كەلىسىمشارتتاردىڭ جوقتىعى, كورسەتىلگەن قىزمەت اقىسىنىڭ ۋاقتىلى تولەنبەۋى نەمەسە ءباسەكەلەس شەتەلدىك كومپانيالار ءباسىنىڭ وتاندىققا قاراعاندا باسىم ءتۇسۋى, تاعىسىن-تاعىلار بۇگىندە مۇناي سالاسىنداعى سەرۆيستىك كومپانيالار ءۇشىن قوسىمشا سوققى بولىپ وتىرعان سياقتى. وسىنداي قيىندىقتار قالاي ەڭسەرىلەدى؟
– بۇگىندە مۇنايسەرۆيستىك كومپانيالار وداعىنىڭ قۇرامىنا شامامەن 120 كومپانيا كىرەدى. داعدارىستان قورقۋدىڭ رەتى جوق دەگىم كەلەدى. سەبەبى, ءبىز بىرنەشە جىلدان بەرى دسۇ تالاپتارى نەگىزىندە جۇمىس ىستەپ, نورۆەگيا, اقش, ۇلىبريتانيا, گەرمانيا ءتارىزدى باسەكەگە قابىلەتتى شەتەلدىك كومپانيالاردىڭ بەل ورتاسىندا يىق تىرەسىپ كەلەمىز. قازاقستاندىقتار قوسالقى مەردىگەرلەر اراسىندا ءجۇرىپ, سولاردىڭ قاعيدالارى نەگىزىندە جۇمىس ىستەپ ۇيرەندى. قازىردىڭ وزىندە باس مەردىگەرلىككە دەيىن كوتەرىلگەندەرى بار. بۇعان قوسا مۇنايسەرۆيس كومپانيالارى مەملەكەتتەن ءبىر تيىن دا سۋبسيديا العان ەمەس. Cوندىقتان, قۇرىلعان كۇننەن باستاپ باسەكەلى ورتاعا تاپ بولعان ولار كۇن كورۋدىڭ امالدارىن ىزدەۋگە ماشىقتانعان.
دەگەنمەن, ءدال قازىرگى ۋاقىتتا قازاقستاندىق قۇرامنىڭ ۇلەسىن ارتتىرۋ بويىنشا مۇنايسەرۆيستىك كومپانيالاردى شىنايى قولداپ, ناقتى وسى ماقساتتا جۇمىس ءىستەيتىن تەتىكتەر جوقتىڭ قاسى. ەلىمىزدە مينيسترلىكتەر مەن مەملەكەتتىك ورگاندار جانىنان شامامەن جەتى ءتۇرلى باقىلاۋشى ۆەدومستۆو مەن قاداعالاۋشى ورگاندار جۇمىس ىستەيدى. سولاي بولعانىمەن, ءبىزدىڭ كومپانيالار سەنىم ارتاتىنداي ناقتى قولداۋدى سەزىنە الماۋدا. الەمدەگى قارا التىن باعاسىنىڭ قۇلدىراۋى تەك قازاقستاندىق مۇناي سالاسىنا عانا كەرى اسەرىن تيگىزىپ قويعان جوق. مۇنايسەرۆيستىك ءونىمدەردى ەكسپورتتايتىن جەتەكشى ەلدەردىڭ ءبىرى – نورۆەگيا ەكونوميكاسىنا دا مۇنايدىڭ قۇلدىراۋى ايتارلىقتاي اسەر ەتتى. بۇل ەلدە قارا التىن قۇنىنىڭ ءباسى تومەندەۋىنە بايلانىستى قىزمەت كورسەتۋ سالاسى 20 پايىزعا دەيىن تومەندەدى. ال نورۆەگيا قىزمەت كورسەتۋ سالاسىن ەكسپورتتاپ وتىرعان كوشباسشى ەل. كۇردەلى جاعدايعا بايلانىستى, ءبىزدىڭ كومپانيالار جاڭا نارىققا جانە باسقا دا ەكونوميكالىق سالاعا كوز جۇگىرتە باستادى. بارلىق كومپانيالار جاڭا مۇمكىندىكتەر ىزدەپ, ەل ەكونوميكاسىن مۋلتيپليكاتيۆتىك اۋقىمدا ءارتاراپتاندىرۋمەن اينالىسۋعا كوشتى.
ماسەلەن, يراننىڭ سانكتسيا قۇرساۋىنان شىعۋىنىڭ ءبىزدىڭ وتاندىق كومپانيالارعا ايتارلىقتاي جاقسى اسەرى بار. قازىرگى تاڭدا كومپانيالارىمىزدىڭ بىرقاتارى بۇل ەلدەن جۇمىس تاپتى. تىيىم سالۋلاردىڭ كەسىرىنەن مۇناي-گاز سالاسى تۇرالاپ, ەڭ نەگىزگى دەگەن ينفراقۇرىلىمداردىڭ ەسكىرۋى, ءبىزدىڭ مۇناي-سەرۆيستىك كومپانيالار ءۇشىن يرانداعى مۇناي ءوندىرۋ سالاسىن جاڭعىرتۋ جۇمىستارىنا بەلسەندى ارالاسۋعا مۇمكىندىك تۋدىرىپ وتىر. ءسوزسىز, مۇنايدىڭ تومەن باعالانۋى ءاربىر مۇنايسەرۆيستىك كومپانيالاردىڭ ۇنەمگە كوشۋىنە جانە بيۋدجەتتى قايتا قاراۋىنا اكەپ سوعۋدا. بۇل ادىسكە بۇگىندە قارا التىندى ەكسپورتتاۋشى بارلىق ەلدەر كوشكەن. بىراق, قازاقستاننىڭ مۇناي- سەرۆيستىك سالاسىندا جۇمىس ىستەيتىن كومپانيالار قاراماعىندا ەڭبەك ەتەتىن جۇمىسشىلاردىڭ جاعدايى كوپتەگەن ەلدەرمەن سالىستىرعاندا اناعۇرلىم جاقسى. ۇكىمەت پەن كومپانيالار اراسىنداعى مەموراندۋمدار ناتيجەسىندە ءاربىر جۇمىس ورنى ساقتالىپ, شىعىندى قىسقارتۋدىڭ باسقا دا تاسىلدەرى قولدانىلۋدا. اسىرەسە, ساعاتپەن جۇمىس ىستەپ نەمەسە جۇمىس اپتاسىن قىسقارتۋ ءتارىزدى امال-ارەكەتتەر بارىنشا قاراستىرىلىپ جاتىر.
مۇناي باعاسى بۇل شيكىزاتقا دەگەن سۇرانىستىڭ تومەندەۋىنەن ەمەس, كەرىسىنشە, مۇناي ۇسىنىسىنىڭ كۇرت كوبەيۋى ءناتيجەسىندە ورىن الىپ وتىر. قاراپايىم تىلمەن جەتكىزەر بولساق, بۇل – نارىقتاعى ءىرى ويىنشىلار ارەكەتى. قازىرگى داعدارىس زامانىندا كوپتەگەن مەملەكەتتەر تاقتاتاس مۇناي كەنىشتەرىن ىزدەۋدىڭ سوڭىنا ءتۇستى. كومىرسۋتەكتى ءوندىرۋ مەن ونى بايىتۋ بۇگىندە ەڭ تەز ءارى جەڭىل ءادىس ەكەندىگىن ءتۇسىندى. بۇل ول ەلدەردىڭ الەمدىك نارىققا شىعۋىنا جاعداي تۋعىزىپ وتىر.
– مۇنايلى وڭىرلەردىڭ تۇرعىندارى مۇنايسەرۆيستىك كومپانيالاردا جۇمىس ىستەپ كۇن كورىپ كەلگەنى بەلگىلى. قازىرگى كەزدە ولاردىڭ جاعدايى قالاي؟
– مۇناي كەنىشتەرى گەوگرافيالىق جاعىنان ءبىزدىڭ اۋىلدارىمىزعا جاقىن ورنالاسقان. بۇل ايماقتار تەك كومىرسۋتەكتەرمەن عانا ەمەس, سونىمەن قاتار, ادامي رەسۋرستارعا دا بارىنشا باي. ەرەكشە اۋىر جاعدايداعى ماماندىقتاردا ەڭبەك ەتەتىندەردىڭ باسىم بولىگى جاقىن ەلدى مەكەندەردە تۇرادى. ولار ەڭ اۋىر جۇمىستاردى اتقارا وتىرىپ, وتە از مولشەردە جالاقى الادى. وعان ءبىرىنشى كەزەكتە تەمىر ۇستالارى, مەحانيكتەر جانە جۇك تيەۋشىلەردى جاتقىزا الامىز. اعىلشىن ءتىلىن جەتىك مەڭگەرگەن قالا تۇرعىنى مۇنداي جۇمىستارعا بارمايدى. ال دەنساۋلىقتىڭ تۇبىنە جەتەتىن ەڭ اۋىر جۇمىستار اۋىلدىڭ قاراشا حالقىنىڭ موينىنا ارتىلادى. بۇل رەتتە, مۇناي-گاز سالاسىنىڭ مۇناي-سەرۆيسىنسىز مۇلدەم كۇن كەشە المايتىنىن ەسكەرۋىمىز قاجەت. ەگەر قاجەتتى جابدىقتارمەن قامتاماسىز ەتۋشى, جول سالۋشى, مونتاجداۋشى, تەحنيكاعا قىزمەت ەتۋشىلەر بولماسا, مۇنايشىنىڭ جۇمىسى توقتاپ قالادى. مۇناي سالاسى كومەكتەسەتىن قولداۋشى تاراپتارسىز ءوز الدىنا جۇمىس ىستەي المايدى. نەگىزىندە, مۇنايسەرۆيستىك سالا جوعارىدا ايتىپ كەتكەن جۇمىسشىلارمەن عانا شەكتەلىپ قويمايدى. بۇعان قىزمەت كورسەتۋدىڭ كەز كەلگەن تۇرلەرىن جاتقىزۋعا بولادى. ءتىپتى, مۇناي سالاسىنا ەشبىر قيىسپايتىن كۇزەت, كولىك-لوگيستيكالىق قىزمەتتەر مۇنايسەرۆيستىك قىزمەتتەرمەن تىعىز بايلانىستا. بىزدە ءبىر مۇنايشىنىڭ ەشبىر الاڭداۋسىز جۇمىس ىستەۋى ءۇشىن بەس ادام اۋاداي قاجەت. بۇل جۇمىسشىلار كوزگە كورىنبەي ءجۇرىپ, جۇمىستىڭ كەز كەلگەن قيىندىعىنا شىداس بەرىپ, ادال ەڭبەك ەتەدى. بىراق, ءبارىبىر مۇنايشى بۇل بەسەۋىنىڭ اراسىندا العاشقى بولىپ كوزگە ءتۇسىپ وتىرادى. ماسەلەن, بىزدە 50 000 مۇنايشى جۇمىس ىستەيتىن بولسا, ولاردىڭ جانىندا بارلىق كەرەك-جاراقتارمەن قامتاماسىز ەتىپ وتىراتىن 250 000 مىڭ ادام ەڭبەك ەتەدى. كەنىشتەرگە جاقىن ورنالاسقان اۋىلدارعا مۇناي ءوندىرۋ كەزىندە سۋدىڭ استىندا ەكولوگيالىق زياندى قالدىقتار قالىپ قويىپ, كەنىشكە جاقىن ورنالاسقان اۋىلدارعا تارالادى. ءبىزدىڭ زاڭنامامىزدا ەكولوگيالىق نورمالاردى رەتتەپ قورعايتىن تەتىكتەر قاراستىرىلعان. الايدا, قازىرگى كەزدە ءبىزدىڭ ەكولوگتار قورشاعان ورتاعا تارايتىن زياندى قالدىقتار كولەمىن ناقتى بولجاي الماي وتىر. وعان ساپالى كادرلار نەمەسە زاماناۋي قۇرىلعىلاردىڭ جەتىسپەۋى سەبەپ بولۋى مۇمكىن.
وسى سياقتى بىرقاتار ماسەلەلەردى رەتتەۋ ماقساتىندا ينۆەستورلارمەن بىرلەسىپ, جاڭا باعدارلاما ازىرلەدىك جانە كوپ سوزباي ىسكە اسىراتىن بولامىز. ءبىز ءۇشىن ەكولوگيالىق قاۋىپسىزدىكتىڭ قامتاماسىز ەتىلۋى, بارلىق اۋىلداردى كوگالداندىرۋ, ەلدى مەكەندەرگە جول سالۋ, جالپىلاما تۇردە ايتار بولساق, اۋىلداردى كەشەندى تۇردە دامىتۋ ماڭىزدى.
ءبىرىنشى كەزەكتە ەكونوميكالىق دامۋ, الەۋمەتتىك جاعدايدىڭ جاقسارۋى وڭ شەشىمىن تاپسا, اۋىل حالقىنىڭ تۇرمىسى دا تۇزەلە تۇسپەك. اۋىل ۇلكەن ءمۇمكىندىكتەردىڭ قاينار كوزى بولسا دا, ونىڭ تۇرعىندارىنىڭ باسىم كوپشىلىگى قاراجات تابۋ, وتباسىن باعۋ, ارمانىنا قول جەتكىزۋ ءۇشىن اۋىلدى تاستاپ قالاعا كوشۋدە. كۇنى بۇگىنگە دەيىن, 43 پايىز وتانداستارىمىزدىڭ الەۋەتىن ەل ەكونوميكاسىن دامىتۋدا تولىق پايدالانا الماي وتىرمىز. ءداستۇرلى تۇردە اۋىل – قالاعا ازىق-ت ۇلىكتى جەتكىزۋشى عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە, ەلدە بولىپ جاتقان بارلىق ساياسي ۇدەرىستەردىڭ بەلسەندى قاتىسۋشىسى بولىپ تابىلادى. سوندىقتان, بۇل اسپەكت كەز كەلگەنىمىز ءۇشىن ۇلكەن ماڭىزعا يە بولۋى ءتيىس.
مەن ءالى كۇنگە دەيىن ءبىر سۇراقتىڭ جاۋابىن تابا الماي كەلەمىن – كورشىلەس جاتقان ەلدەرمەن شەكتەسىپ جاتقان اۋىلداردىڭ جاي-كۇيىن زەرتتەگەن ادام بار ما؟ شەكاراعا جاقىن ايماقتاردىڭ بوس قالۋى قانشالىقتى باقىلاۋدا؟ بوس قالعان جەرلەر كورشىلەردىڭ قىزىعۋشىلىعىن تۋدىرماي ما؟ بىلە-بىلسەڭىز, بۇل ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەسى. سەبەبى, اۋىل حالقىنىڭ قالاعا كوشۋى اۋىل تۇرعىندارىنىڭ مەديتسينالىق قىزمەت, جۇمىس ورىندارى, ءبىلىم بەرۋ وشاقتارى سياقتى الەۋمەتتىك قورعاۋدى سەزىنبەۋىنەن تۋدا.
– اۋىل شارۋاشىلىعى نەگە مۇنداي كۇيگە ءتۇسىپ وتىر؟ داعدارىس كەزەڭىندە بۇل ماسەلەنى قالاي شەشۋگە بولادى؟
– قازىرگى داعدارىس قازاقستاننىڭ كەز كەلگەن سالاسىنا جەڭىل ءتيىپ وتىرعان جوق. دەگەنمەن, ءبىز بۇدان ءارى تەك مۇناي ساتۋمەن, ياعني جەڭىل جولمەن اقشا تابۋدىڭ كەز كەلگەن دەرتكە شيپا بولا بەرمەيتىندىگىن اڭعاردىق. ۋاقىت وتە كەلە, كىرىس كىرگىزەتىن وزگە دە بالامالى جولداردىڭ بار ەكەندىگىن كوپشىلىك تۇسىنۋگە ءماجبۇر بولدى. ماسەلەن, مەن ۆەنگريادا سيىر سويۋدىڭ قالاي جۇرەتىنىن باقىلادىم. كوزىم كورگەن جايتتى ايتىپ بەرەيىن, ءىرى قارانى باۋىزداپ, ودان ءارى جىلىكتەۋ كەزىندە ونىڭ بىردە ءبىر قانى جەرگە تامبادى. تامشىلاپ اققان قاندى ارنايى ىدىسقا توسىپ الىپ, بالىقتارعا جەم رەتىندە بەردى. مۇقيات وڭدەۋدەن وتكىزىلگەن سيىر تەرىسى يتالياعا جىبەرىلىپ, ال ورتاشا دەڭگەيدە وڭدەلگەنى تۇركياعا ەكسپورتتالدى. ال جەۋگە كەلمەيتىن ىشكى اعزالارى وڭدەلىپ, اۋىل شارۋاشىلىعىنا تىڭايتقىش رەتىندە پايدالانىلدى. بۇل ەلدە ءتورت ت ۇلىك ەتى سۇيەكسىز ساتىلادى. ەتىنەن اجىراتىلعان سۇيەكتەردى ءتۇپ-تۇگەل مايدالايدى. بۇل ۇنتاق كەيىننەن, باعالى تەرى يەسى بولىپ تابىلاتىن – قۇندىزدارعا دارۋمەن رەتىندە جەمىنە قوسىپ بەرىلەدى. بۇل دەگەنىمىز, قالدىقسىز ءوندىرىستىڭ ەڭ قاراپايىم ءادىسى. ال ەندى ءبىزدىڭ فەرمەرلەردىڭ قالاي جۇمىس ىستەيتىندىگىن كوزگە ەلەستەتىپ كورىڭىز. ءىرى قارانى ءوسىرىپ الىپ, بۇل بىزگە ءتيىمسىز, ەتى ازىن-اۋلاق, ودان قالسا ءوزىن-ءوزى اقتامايدى دەيدى... مىنە, سىزگە پارادوكس. ءبىر سيىردىڭ تەك ەتى مەن سۇتىنە عانا سەنىم ارتساق, ول ارينە قازىرگى نارىق جاعدايىندا ءتيىمسىز. بۇل ماسەلەگە بارىنشا تۇرمىستىق جاعىنان ۇڭىلگەن ابزال. ۆەنگريادان كەلگەن سوڭ, مەن مال شارۋاشىلىعى بويىنشا وتاندىق فەرمەرلەردىڭ تاجىريبەسىن زەرتتەي باستادىم. «قازاگرو» ۇلتتىق كومپانياسىنىڭ تاجىريبەسىنە سۇيەنسەك, كومپانيا سالماعى 700 كەلى تارتاتىن ءبىر وگىزدى قياننان ساتىپ اكەلە تۇرا, ۇرعاشى سيىردىڭ ءتولىن ۇمىتىپ كەتكەن. وسىلايشا, سالماعى ءبىر تونناعا جۋىق وگىزدى وتاندىق 150 كەلى تارتاتىن سيىرمەن شاعىلىستىرادى. ناتيجەسىندە, بۇزاۋلاۋ كەزىندە سيىر ءولىپ قالادى... سەبەبى, اتالىعى ءىرى بۇزاۋدىڭ سالماعى 70 كەلى تارتادى. ەكىنشىدەن, نەلىكتەن بىزدە بالىق شارۋاشىلىعى دامىماي وتىر؟ ويلاپ قاراساڭىز, كورشى مەملەكەتتە ءبىز ءۇشىن نارىق دايىن. كەزىندە تالدىقورعاندا تۇرعانىمدا مەنىڭ زەينەتكەر كورشىلەرىم ۇنەمى تابان بالىق ساتىپ الاتىن. نەلىكتەن؟ ۇنەمى تاڭداناتىنمىن دا جۇرەتىنمىن. كەيىننەن بىلسەم, بۇل بالىق تەك قانا وزگە بالىقتاردىڭ ۋىلدىرىعىمەن قورەكتەنەدى ەكەن. سوعان سايكەس, ەتى ءدامدى, پايدالى ءارى تازا. وزگە بالىقتار ءتارىزدى بالدىرلاردى اۋزىنا دا المايدى. بالىقتىڭ نەگە ءدال وسى ءتۇرىن ءوسىرىپ كاسپي, بالقاش, ارال, الاكول, زايسان سياقتى سۋ باسسەيندەرىنە جىبەرىپ, كەيىننەن رەسەيگە ەكسپورتتاماسقا؟ ءناتيجەسىندە, قانشاما جۇمىس ورىندارى اشىلار ەدى. تاعى ءبىر مىسال, بيدايدىڭ رەكوردتىق تۇسىمىنە يە بولىپ, ءوزىمىزدى اگرارلى مەملەكەت دەپ بىلەمىز. بۇدان قانشالىقتى پايدا كورىپ وتىرمىز؟ قىتاي ماسەلەن, جىل سايىن 50 ملن. توننا بيدايدى كانادادان ساتىپ الادى. شىنىنا كەلگەندە, وسى الپاۋىت كورشىمىزگە استىقتى ءبىزدىڭ ەلدەن ساتىپ العانى الدەقايدا تيىمدىرەك. بىراق, نەلىكتەن ءبىز ساتا الماي وتىرمىز؟ قىتايلار اشىعىن ايتادى, ماسەلەن, سىزدەرمەن 200 ملن. توننا بيداي ساتىپ الۋ تۋرالى كەلىسىمشارت جاساستىق. ال سىزدەر بىزگە تەك 2 ملن. توننا بەرىپ, ءونىم بولمادى دەيسىزدەر دەيدى. ياعني ەل بولا تۇرا سەنىمگە ءالى دە بولسا كىرە الماي وتىرمىز. كانادا, ەگەر 50 ملن. توننا بيداي ەكسپورتتايمىز دەسە, سول سوزىندە تۇرادى. ءبىز كاسىبىمىزدى ءدال وسى سالادا دوڭگەلەتسەك, ءىسىمىز العا باسار ەدى. ءتىپتى, ترانسۇلتتىق كومپانيالار, ينۆەستورلاردىڭ وزدەرى وتاندىق كاسىپكەرلەردىڭ ىسكەرلىك ساپاسىنا كۇمانمەن قارايدى. ال ءبىز كەيدە, ولاردى قازاقستاندىق كومپانيالارمەن جۇمىس ىستەمەيدى دەپ رەنجىپ جاتامىز. مۇنىڭ دا سەبەبى بار. مىسالى, مىناداي جايتتار بولعان, ينۆەستور قازاقستاندىق ءوندىرۋشى كومپانياسىنا ءوندىرىپ وتىرعان ءونىمىنىڭ ساتىلىم باعاسىن تومەندەتۋدى سۇرادى. ال قازاقستاندىق كاسىپكەر كەلىسىم بەرگەن جاعدايدا بۇل كومپانيامەن 7 جىلدىق كەلىسىمشارتقا تۇرۋعا كەپىلدىك بەرەتىنىن ايتتى. ودان بولەك ءوندىرىسىن جاڭا تەحنولوگيامەن جابدىقتاۋعا كومەكتەسەتىنىن جەتكىزدى. ءبىزدىڭ قازاقستاندىق كومپانيا بۇل ۇسىنىستى قابىلدامادى. سالدارىنان, كاسىپ يەسى ۇزاق مەرزىمدى كەلىسىمشارتتان ايىرىلدى, ءوندىرىس جاڭا تەحنولوگياسىز قالدى. بىزدە ساۋدا مادەنيەتى ءالى دە دامىماعان. كاسىپكەرلىكتى ونەر رەتىندە تولىققاندى يگەرە الماي كەلەمىز.
– جالپى, اۋىل تۇرعىنى, شارۋاشىلىق قوجايىنى ءۇشىن مۇناي باعاسىنىڭ تومەندەۋىنەن قانداي دا ءبىر پايدا بار ما؟ نەمەسە, قارا التىن قۇلدىراۋىنا بايلانىستى ەگىن ناۋقانى كەزىندە ديزەل وتىنى ارزاندايدى دەپ سەنىم ارتا الامىز با؟
– بىرگە ەسەپتەيىك. تەڭگە باعامى وزگەرگەنگە دەيىن ءبىر دوللار 187 تەڭگەگە باعالاندى دەلىك. سول ۋاقىتتا 5 000 تەڭگەگە اي-92 ماركالى جانارمايدان 40 ءليترىن ساتىپ الۋعا بولاتىن ەدى. ەسكى باعاممەن بۇل دەگەنىمىز 26-27 دوللار شاماسىندا. قازىرگى كەزدە 15 دوللار تۇراتىن جانارماي ءۇشىن قايتا سول 5000 تەڭگەگە 40 ليتر جانارماي ساتىپ الىپ ءجۇرمىز. ال كوكتەم مەن كۇز ماۋسىمىنداعى ەگۋ جانە ورۋ ناۋقانىندا الىپساتارلىق جۇلدىزى جانادى. ءبىز باعانى تومەن تۇسىرە المايمىز, سەبەبى, ءبىزدىڭ مۇنايدى قايتا وڭدەۋشى زاۋىتتار وتاندىق نارىقتى جانار-جاعارماي ونىمدەرىمەن تولىققاندى قامتاماسىز ەتە الماي وتىر. جانارمايدىڭ 30 پايىزى رەسەيدەن جەتكىزىلەدى. ەگەر ءوز وتىنىمىزدى تومەن باعادا ساتاتىن بولساق, ءبىزدىڭ ىسكەر كاسىپكەرلەرىمىز نە ىستەيدى؟ ولار وتىندى وتە كوپ مولشەردە ساتىپ الىپ, بۇل ونىمگە ءوز ماركاسىن ەنگىزىپ, رەسەيگە ساتاتىن بولادى. نارىق جاعدايىندا تەك قانا جالعىز زاڭ ۇستەمدىك ەتەدى. بۇل – ءتۇسىم, ال ولار قالاي وندىرىلەدى كاسىپكەرلەردى قىزىقتىرمايدى دا.
– ءسىزدىڭ ويىڭىزشا, قازاقستانداعى مۇنايدىڭ شىنايى بالاماسى نە؟ ەرتە مە كەش پە, بۇل رەسۋرستىڭ دا اياقتالاتىن كەزى بولادى. ونىڭ الدىن الۋ ءۇشىن قانداي قادامدارعا بارۋ قاجەت؟
– مەنىڭ ويىمشا, جاقىن ارادا عىلىمدا ۇلكەن جاڭالىق بولىپ, مۇناي ەكونوميكالىق سالا رەتىندە ءوز قۇنىن جوعالتادى نەمەسە مۇلدەم نارىقتان شىعىپ قالادى. مۇنايدىڭ بالاماسى رەتىندە اتومدى الىپ قاراۋىمىزعا بولادى. ءبىزدىڭ ءبىر كەمشىلىگىمىز, اتوممەن جۇمىس ىستەپ كورگەن جوقپىز. اتوم رەسۋرستارىن ادامزات قاجەتىنە جاراتۋدىڭ ەشقانداي قاۋپى جوق. ەرىتىلەتىن ءاسپيريننىڭ ءبىر تابلەتكاسىن ەلەستەتىپ كورىڭىز. اتومنىڭ وسىنداي كولەمدەگى ءبىر تۇيىرشىگى سۇڭگۋىر قايىقتارىن ەنەرگيامەن جابدىقتاپ, 200 تەڭىزشىگە قىزمەت ەتە الادى جانە كىپ-كىشكەنتاي تابلەتكانىڭ قۋاتى 40 جىل بويىنا ءبىر السىرەگەن جوق. عىلىم مەن تەحنيكانى دامىتۋ ەكونوميكانى مۇنايعا تاۋەلدى ەتۋدەن بوساتادى. بۇل رەتتە, حالقىمىزدىڭ ىسكەرلىككە ءبىر تابان جاقىن بولىپ, سانانى جەتىلدىرۋى اسا ماڭىزدى. سونىمەن قاتار, شيكىزات ونىمدەرىنەن باس تارتۋى قاجەت دەپ ەسەپتەيمىن. قارا التىننىڭ جالعىز بالاماسى اتوم نەمەسە سۋتەك بولا الادى. ال ۋران مەن باسقا دا تابيعي بايلىقتاردىڭ قاجەتتىلىگى ۋاقىت ەنشىسىندە. قازىر ءبىز ءتىپتى اعاش قولدانۋدان دا قالىپ بارامىز, ونىڭ الدىن پلاستيكتەر وراپ كەتتى. ارينە, حيميا, مەديتسينا سالاسىنا مۇنايدىڭ قاجەتى بولادى, بىراق ونىڭ كولەمى كوپ ەمەس.
– داعدارىس – جاڭا باستامالار مەن جاڭا مۇمكىندىكتەر كەزەڭى دەپ جاتامىز. وسى رەتتە, مۇنايسەرۆيستىك كومپانيالار وداعى قانداي تاسىلدەرگە كوشىپ جاتىر؟ جانە بۇكىل حالىققا, كاسىپكەرلەرگە, سەرۆيستىك كومپانيالارعا, اۋىل تۇرعىندارىنا داعدارىستان شىعۋ جولىندا قانداي كەڭەس بەرەر ەدىڭىز؟
– مۇمكىندىكتەر جايلى مىناداي مىسال كەلتىرگىم كەلەدى. ماسەلەن, ادامنىڭ بىلىكتى قۇرىلىسشى ءارى تاس قالاۋشى دەڭگەيىنە كوتەرىلۋى ءۇشىن شامامەن ءبىر جىل قاجەت. ال جوعارى دارەجەدەگى بۇرعىلاۋشى اتانۋى ءۇشىن ول 5 جىلىن سارپ ەتۋى ءتيىس. مىنە قاراڭىز, ەگەردە ءبىز ءدال قازىرگى ۋاقىتتا ءىرى ويىنشىلار ءوز جوبالارىن توقتاتتى دەپ وسى ورنىمىزدا توقتاپ قالساق, ءبىز مۇناي سەرۆيسىنەن ءبىرجولا ايىرىلامىز. بۇل دەگەنىمىز – وسى سالادا ەڭبەك ەتەتىن بىلىكتى كادرلاردان ايىرىلدىق دەگەن ءسوز. سوندىقتان, مۇناي سەرۆيسىنىڭ ءبىز ءۇشىن تۇرالاپ قالۋى وتە ءتيىمسىز. ءبىز «دامۋ» قورىنان قارجىلاي كومەك الۋعا تىرىسىپ, قانداي دا ءبىر باعىتتى ايقىنداپ, ءوز جولىمىزدى تابۋىمىز قاجەت. نەگە, ويتكەنى, اۋىلداعى كاسىپكەرلەردىڭ نەسيە الۋى قيامەت-قايىم. ال ينۆەستيتسيالار جانە دامۋ مينيسترلىگىندە بيزنەستى دامىتۋ بويىنشا 17 باعدارلاما بار. «بايتەرەك» حولدينگىندە وتاندىق چەمپيوندارعا قولداۋ بىلدىرەتىن باعدارلامالار جەتەرلىك. دەگەنمەن, مەن بۇل باعدارلامالاردىڭ كەيبىر تارماقتارىمەن كەلىسپەيمىن. ءونىم تەك ەكسپورتقا باعىتتالۋى ءتيىس دەگەن پىكىرمەن, ماسەلەن. مەنىڭ ويىمشا, الدىمەن ىشكى نارىقتى جاۋلاپ الۋىمىز قاجەت, سودان كەيىن عانا سىرتقى نارىققا جول اشقانىمىز دۇرىس. نەگە ەكەنى بەلگىسىز, ءبىز ءوز نارىعىمىزدى قابىلداي المايمىز. ءبىزدىڭ تۇسىنىگىمىزشە, 17 ميلليون ادامنان قۇرالعان نارىق ءبىز ءۇشىن از. كاسىپكەرلەر ەڭ الدىمەن وتاندىق نارىقتى قامتاماسىز ەتىپ كورسىن. بۇگىندە دۇكەن سورەلەرىندە تۇرعان ازىق-ت ۇلىك تاعامدارىنىڭ 90 پايىزى سىرتتان اكەلىنگەن. الپاۋىت ەل سانالاتىن قىتاي حالقى 17 ميلليون عانا بولاتىن ءبىزدىڭ نارىققا تۇيرەۋىش ساتۋدان ارلانبايدى, ال رەسەيلىكتەر ءبىزدى سىرىڭكەمەن قامتاماسىز ەتىپ وتىر. بۇل ۇساق-تۇيەك بولعانىمەن, «تەڭگە تيىننان قۇرالادى» دەگەن قاعيدانى ۇمىتپاۋدان تۋادى.
حالىق بيۋدجەتتەگىلەردى قويىپ, ەندى كاسىپكەرلەردى اسىراي باستادى. ەگەر پرەزيدەنت ايتقانداي, ۇلتتىق كومپانيالار جەكەنىڭ قولىنا وتەر بولسا, قانشاما جاڭا كومپانيالار ومىرگە كەلەر ەدى. باسەكەگە قابىلەتتى ورتا نەمەسە باسەكەلەستىك دەگەنىمىز نە ءوزى؟ باسەكە كاسىپكەرلىكتى العا ءسۇيرەيتىن قاۋقارلى كۇش. ساۋدانىڭ لوكوموتيۆى جارنامادا ەمەس, باسەكەلەستىكتە. ماسەلەن, ەكى بىردەي كاسىپورىن بىردەي ءونىم شىعارادى دەلىك. ونى ساتۋ ءۇشىن اقىلدى كاسىپكەر قانداي ءتاسىل قولدانادى؟ ول ءونىمىنىڭ باعاسىن حالىققا قولايلى ەتىپ, بارىنشا تۇسىرەدى. ال ساپا مەن ونىمدىلىگىن ارتتىرۋ ماقساتىندا جاڭا تەحنولوگيالار تارتىپ, عىلىمدى ودان ءارى دامىتا تۇسەدى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, باسەكە داڭعويلىقتى ەمەس, اقىلمەن جاسار ەڭبەك پەن ىسكەرلىكتى تالاپ ەتەدى.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
انار تولەۋحانقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان».