سايلاۋ ترانسپارەنتتى ءارى اشىق بولعان جاعدايدا, ءادىل ءجانە شىنايى وتەدى. سايلاۋدىڭ ترانسپارەنتتىلىگى مەن اشىقتىعىن ءادىل جانە بەيتاراپ بايقاۋ كورسەتەدى, مۇنى پارتيالاردى, قوعامدىق بىرلەستىكتەردى, كانديداتتاردى, شەت مەملەكەتتەردى, حالىقارالىق ۇيىمداردى كورسەتەتىن ادامدار جۇزەگە اسىرادى.
بۇگىندە ءبىز وتاندىق بايقاۋشىلارعا نازار اۋدارعانىمىز ءجون. سايلاۋ – ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىزدىڭ ىشكى ءىسى جانە ءبىز ءوز ەلىمىزدەگى ءتارتىپتى ءوزىمىز قامتاماسىز ەتۋگە ءتيىسپىز. سونىمەن بىرگە, سوڭعى پارلامەنتتىك سايلاۋ ناۋقانى پروتسەسىنە قاتىسقان وتاندىق بايقاۋشىلار سانى ەلىمىز بويىنشا بارلىعى 9 مىڭنان استام سايلاۋ ۋچاسكەسى دەرلىك قامتىلعانىن كورنەكى تۇردە ايعاقتايدى. سوڭعى ون جىلدا ولاردىڭ سانى 25 مىڭ بايقاۋشىدان 40 مىڭ بايقاۋشىعا دەيىن ءوستى. بۇل – ورتاشا ەسەپپەن ءار سايلاۋ ۋچاسكەسىنە شامامەن 3 بايقاۋشىدان كەلەتىنى.
وسى كەزەڭدە حالىقارالىق بايقاۋشىلاردىڭ سانى ءاربىر سايلاۋ ناۋقانى شەڭبەرىندە 900-1000 ادام شەگىندە تەڭسەلۋدە. ەندى ءبىر حالىقارالىق بايقاۋشىلار ەكى ادامنان قۇرالعان توپتىڭ قۇرامىندا جۇمىس ىستەۋگە ادەتتەنسە, باسقالارى – سايلاۋ ۋچاسكەلەرىنە قىسقا ۋاقىتقا كەلۋ فورماتىندا 1 ادامنان جۇمىس ىستەيدى, بۇل كەزدە بارلىق وتاندىق بايقاۋشىلار ءار سايلاۋ ۋچاسكەسىندە تاڭ سارىدەن باستاپ, كۇنى بويى داۋىس بەرۋ قورىتىندىلارىن شىعارعانعا دەيىن بولادى. داۋىستاردى ساناۋ كەزىندە حالىقارالىق بايقاۋشىلار شامامەن 700 سايلاۋ ۋچاسكەسىندە بولادى, بۇل ەلىمىز بويىنشا بارلىق 9 840 سايلاۋ ۋچاسكەسىنىڭ جالپى سانىنىڭ شامامەن 7 پايىزىن قۇرايدى.
وسىلايشا, 2007 جىلعى ماجىلىسكە جانە بارلىق دەڭگەيدەگى ماسليحاتتارعا سايلاۋدا 28 مىڭ 320-دان استام وتاندىق بايقاۋشى بايقاۋدى جۇزەگە اسىردى, ولاردىڭ ىشىندە 13 مىڭ 952 بايقاۋشى – 7 ساياسي پارتيادان, 5 مىڭ 44 بايقاۋشى – وزگە قوعامدىق بىرلەستىكتەر مەن ۇيىمداردان, 8 مىڭ 837 سەنىم بىلدىرىلگەن ادام مەن بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ 488 وكىلى بولدى. الدىڭعى پارلامەنتتىك سايلاۋدا جانە 2012 جىلعى ماسليحاتتارعا سايلاۋدا وتاندىق بايقاۋشىلار رەتىندە 42 مىڭ 802 ادام مونيتورينگتى جۇزەگە اسىردى.
قازىرگى ۋاقىتتا اعىمداعى 2016 جىلعى سايلاۋدا وتاندىق بايقاۋشىلاردىڭ سانى پىسىقتالۋدا. ءبىز ولاردىڭ سانى وسى جولى دا سونداي بولادى دەگەن ويدامىز, ويتكەنى ءبىز پارلامەنت ماجىلىسىندەگى 98 دەپۋتاتتىق ماندات ءۇشىن ءوزارا باسەكەگە تۇسەتىن 6 cاياسي پارتيا, ماسليحاتتارداعى 3 335 دەپۋتاتتىق ورىنعا يە بولۋ ءۇشىن سايلاۋ الدىنداعى كۇرەستى جۇرگىزىپ وتىرعان وبلىستىق, قالالىق جانە اۋداندىق ءماسليحاتتار دەپۋتاتتىعىنا تىركەلگەن 10 238 كانديدات, ءوز بايقاۋلارى ارقىلى ولاردىڭ پارتياسىنا, كانديداتىنا قاتىستى داۋىستاردى دۇرىس ساناماۋعا جول بەرمەيتىن سەنىم بىلدىرىلگەن ادامداردىڭ, بايقاۋشىلاردىڭ بولۋىنا مۇددەلى ەكەنىنە سۇيەنە وتىرىپ پايىمدايمىز. ەلىمىز بويىنشا 10 مىڭداعان بايقاۋشىسى بار سايلاۋدى بايقاۋ جونىندەگى رەسپۋبليكالىق قوعامدىق كوميسسيا (باسشىسى – ن. ەرىمبەتوۆ), «زاڭگەرلەر ءادىل سايلاۋ ءۇشىن» ء(و.قوپاباەۆ), «قازاقستان زاڭگەرلەرى وداعى» (ر. مۇقاشەۆ) سياقتى قوعامدىق ۇيىمداردىڭ قىزمەتى اعىمداعى سايلاۋ پروتسەسىندە قوسىمشا اشىقتىق پەن بەيتاراپتىلىقتى ارتتىرا تۇسۋدە.
حالىقارالىق ۇيىمدار مەن شەت مەملەكەتتەردەن بايقاۋشىلاردىڭ كەلۋىنىڭ ءمانى – حالىقارالىق بايقاۋشىلاردىڭ قاتىسۋى كوبىنە سايلاۋدىڭ جاريالىلىعى مەن اشىقتىعىنىڭ كەپىلى بولىپ تابىلاتىندىعىندا. ەلىمىزدىڭ بارلىق 16 وڭىرىندە 4 اپتا بويى ەقىۇ/دياقب جانە تمد ميسسياسىنان ۇزاق مەرزىمدى حالىقارالىق بايقاۋشىلاردىڭ بولۋى سايلاۋدى ۇيىمداستىرۋشىلاردىڭ, كانديداتتار مەن ساياسي پارتيالاردىڭ, ازاماتتىق قوعام وكىلدەرىنىڭ جانە سايلاۋ پروتسەسىنە باسقا دا قاتىسۋشىلاردىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرادى.
الەمدىك ەكونوميكالىق داعدارىسقا بايلانىستى اقشا-قارجى سيپاتىنداعى قيىندىققا قاراماستان, 2007 جىلعى جانە 2012 جىلعى سايلاۋ اياسىندا حالىقارالىق بايقاۋشىلاردىڭ ورتاشالانعان سانى 2016 جىلعى پارلامەنتتىك سايلاۋدا دا ۇستامدى بولماق. 2016 جىلعى 14 ناۋرىزداعى جاعداي بويىنشا ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسى سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ ۇسىنۋى بويىنشا ەقىۇ/دياقب-دان 286 بايقاۋشىنى, ەقىۇ پارلامەنتتىك اسسامبلەياسىنان – 75, ەۋروپا كەڭەسى پارلامەنتتىك اسسامبلەياسىنان – 14, تمد ميسسياسىنان 301 بايقاۋشىنى, شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنان – 9, يسلام ىنتىماقتاستىعى ۇيىمىنان – 3, تۇركىتىلدەس ەلدەردىڭ پارلامەنتتىك اسسامبلەياسىنان – 8, تۇركىتىلدەس مەملەكەتتەردىڭ ىنتىماقتاستىق كەڭەسىنەن – 17, شەت مەملەكەتتەردەن 103 بايقاۋشىنى اككرەديتتەدى. بۇدان باسقا, سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى 29 مەملەكەتتەن 140 شەتەلدىك باق وكىلىن اككرەديتتەدى. وسىلايشا, اعىمداعى سايلاۋدى مونيتورينگىلەۋگە امەريكا, ەۋروپا جانە ازيا قۇرلىقتارىنىڭ 58 ەلىنەن كەلگەن, بارلىعى 956 اككرەديتتەلگەن حالىقارالىق بايقاۋشى مەن شەتەلدىك بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ وكىلى قاتىسادى.
وتاندىق (جەرگىلىكتى) جانە حالىقارالىق بايقاۋشىلاردىڭ قۇقىقتارى مەن مىندەتتەرى «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى سايلاۋ تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭنىڭ 20-1 جانە 20-2-باپتارىندا بەكىتىلگەن. تۇتاستاي العاندا, بىرقاتار جاعدايلاردا ولاردىڭ قۇقىقتارى مەن مىندەتتەرى سايكەس كەلەدى. جەرگىلىكتى بايقاۋشىلار «داۋىس بەرۋگە, ونىڭ ىشىندە ءۇي-جايدان تىس داۋىس بەرۋگە قاتىسقان سايلاۋشىلار سانى تۋرالى اقپارات الۋعا» قۇقىلى: «سايلاۋ كوميسسيالارىندا سايلاۋ ناۋقانىنىڭ بارىسى تۋرالى اقپارات الا الاتىن» حالىقارالىق بايقاۋشىلاردىڭ بالاما ءارى ءبىرشاما كەڭەيتىلگەن قۇقىعى بار.
حالىقارالىق بايقاۋشىنىڭ «وزدەرىنىڭ بايقاعاندارى, انىقتالعان زاڭ بۇزۋشىلىقتار تۋرالى سايلاۋ كوميسسيالارىنىڭ مۇشەلەرىن حاباردار ەتۋ, ۇسىنىمدار ەنگىزۋ» قۇقىعى وتاندىق بايقاۋشىنىڭ «سايلاۋ كوميسسياسى مۇشەلەرىنىڭ نازارىن سايلاۋ تۋرالى كونستيتۋتسيالىق زاڭ تالاپتارىنىڭ بۇزىلۋىنا اۋدارۋ, ولارعا بۇزۋشىلىقتار تۋرالى ءتيىستى جازباشا مالىمدەمەلەردى, اكتىلەردى تابىس ەتۋگە جانە تابىس ەتكەنى تۋرالى بەلگى سوقتىرۋ» كەڭەيتىلگەن قۇقىعىنا سايكەس كەلەدى.
وتاندىق بايقاۋشىلاردىڭ سايلاۋ تۋرالى كونستيتۋتسيالىق زاڭنىڭ
20-1-بابىنىڭ 2-تارماعىندا جازىلعان بىرقاتار قۇقىقتارى بار: «سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ وتىرىسىنا قاتىسۋ», «ۋچاسكەلىك سايلاۋ كوميسسياسى مۇشەلەرىنىڭ پايدالانىلماعان سايلاۋ بيۋللەتەندەرىن ساناۋى جانە جويۋى كەزىندە قاتىسۋ», «تاسىمالداناتىن سايلاۋ جاشىگىن باقىلاپ ءجۇرۋ, سونىڭ ىشىندە ولاردى تاسىمالداۋ كەزىندە كولىك قۇرالىندا بولۋ», «داۋىس بەرۋ بارىسىنا جانە ونىڭ قورىتىندىلارىن شىعارۋعا كەدەرگى جاساماي, فوتوجازبا, دىبىسجازبا جانە بەينەجازبا جاساۋ» قۇقىعى بار. وتاندىق بايقاۋشىنىڭ ناقتىلانعان ءبىرىنشى 4 وكىلەتتىگى ونىڭ «سايلاۋ پروتسەسىنىڭ بارلىق ساتىسىنا قاتىسۋ» شوعىرلاندىرىلعان وكىلەتتىگىنە كىرەتىن حالىقارالىق بايقاۋشىدا دا بار. فوتوجازبا, دىبىسجازبا جانە بەينەجازبا جاساۋ تۋرالى سوڭعى وكىلەتتىك حالىقارالىق بايقاۋشىدا دا بار: بۇل سايلاۋدىڭ ترانسپارەنتتىلىگى, اشىقتىعى قاعيداتىنان كەلىپ شىعادى, ونىڭ ۇستىنە وسىنداي ءىس-ارەكەتتى جۇزەگە اسىرۋعا تىيىم سالۋ تۋرالى نورما جوق.
جەرگىلىكتى بايقاۋشىنىڭ قۇقىقتارىن ناقتىلاۋ ونىڭ الدىن الا ولاردىڭ سايلاۋ ۋچاسكەسىندە بايقاۋدى جۇزەگە اسىرۋ جولىندا مۇمكىن بولاتىن كەدەرگىلەردى الىپ تاستايدى. تاجىريبەدە حالىقارالىق بايقاۋشىلار ادەتتە فوتوجازبا, دىبىسجازبا جانە بەينەجازبا جاسامايدى, ال جەرگىلىكتى بايقاۋشىلارعا بۇل وسى جازبالاردى سايلاۋ تۋرالى زاڭدى بۇزۋ تۋرالى اكتىلەر مەن شاعىمدارعا قوسۋ ءۇشىن قاجەت, ولاردى جوعارى تۇرعان سايلاۋ كوميسسيالارى مەن سوتقا جىبەرۋى مۇمكىن. حالىقارالىق بايقاۋشى شاعىمدانۋ وكىلەتتىگىنە يە ەمەس, سەبەبى, زاڭسىز ءىس-ارەكەتتەردى شاعىمداۋ ەگەمەندى مەملەكەتتىڭ ىشكى ءىسى بولىپ تابىلادى.
جەرگىلىكتى جانە حالىقارالىق بايقاۋشىلاردىڭ بىرقاتار مىندەتتەرى ۇقساس. بىرىنشىلەرى دە, كەيىنگىلەرى دە «جەكە باسىن كۋالاندىراتىن قۇجاتتارىن وزدەرىمەن بىرگە الىپ جۇرۋگە», «سايلاۋ پروتسەسىنە, سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ داۋىستاردى ساناۋ جانە شەشىمدەر قابىلداۋ راسىمىنە ارالاسپاۋعا», «سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ جۇمىسىنا كەدەرگى كەلتىرەتىن ءىس-ارەكەتتەر جاساماۋعا», «سايلاۋ ۋچاسكەسىندە سايلاۋ كوميسسياسى توراعاسىنىڭ ءتيىستى سايلاۋ كوميسسياسى بەلگىلەگەن ءتارتىپ ەرەجەلەرىن ساقتاۋ جونىندەگى تالاپتارىن ورىنداۋعا», «الالاماۋعا, ناقتى كانديداتقا, ساياسي پارتياعا ارتىقشىلىق بەرمەۋگە», «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ سايلاۋ تۋرالى كونستيتۋتسيالىق زاڭىنىڭ جانە وزگە دە زاڭناماسىنىڭ تالاپتارىن ساقتاۋعا» مىندەتتى.
وتاندىق جانە حالىقارالىق بايقاۋشىلاردىڭ مىندەتتەرىندەگى ايىرماشىلىق مىناداي. سەبەبى, حالىقارالىق بايقاۋشىنى سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ ۇسىنۋى بويىنشا ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسى اككرەديتتەيدى, سايلاۋ ۋچاسكەسىندە, سايلاۋ كوميسسيالارىنىڭ وزگە دە ءۇي-جايلارىندا ول ءوزىنىڭ اككرەديتتەۋ كۋالىگى مەن جەكە باسىن كۋالاندىراتىن قۇجاتىن كورسەتۋگە مىندەتتى. ساياسي پارتيالاردان, وزگە دە قوعامدىق بىرلەستىكتەردەن, كوممەرتسيالىق ەمەس ۇيىمداردان وكىلدەر رەتىندەگى وتاندىق بايقاۋشىلار, سەنىم بىلدىرىلگەن ادامدار اككرەديتتەلمەيدى, سوندىقتان, ارينە, كەيدە بۇل جاعداي بولاتىن, ولاردان اككرەديتتەلۋ كۋالىگىن كورسەتۋدى تالاپ ەتۋگە بولمايتىنىن نازاردا ۇستاۋ قاجەت.
قازاقستاندىق ساياسي پارتيالاردىڭ, وزگە دە قوعامدىق بىرلەستىكتەردىڭ, كوممەرتسيالىق ەمەس ۇيىمداردىڭ بايقاۋشىلارىنىڭ وكىلەتتىكتەرى «ونىڭ تەگى, اتى, اكەسىنىڭ اتى كورسەتىلگەن» جازبا قۇجاتىمەن كۋالاندىرىلادى, ول «بايقاۋشىنى جىبەرگەن ۇيىمنىڭ مورىمەن كۋالاندىرىلادى»: وسىلايشا جەرگىلىكتى بايقاۋشى سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ باسشىلىعىنا اتالعان حات پەن جەكە كۋالىگىن (جەكە باسىن كۋالاندىراتىن وزگە قۇجاتتى) كورسەتەدى. وسى ەكى قۇجاتتىڭ نەگىزىندە ونى ەسەپكە الۋ جۋرنالىنا تىركەيدى. جەرگىلىكتى بايقاۋشىنى جوعارى تۇرعان سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ تىركەۋى تۋرالى تالاپ ارتىق بولىپ تابىلادى. جەرگىلىكتى بايقاۋشى قازاقستاندىق زاڭنامانىڭ ءتيىستى نورمالارىن بۇزعان جاعدايدا, «ءتيىستى سايلاۋ كوميسسياسى بايقاۋشىنى تىركەۋدىڭ كۇشىن جويۋعا قۇقىلى» (سايلاۋ تۋرالى زاڭنىڭ 20-1-بابىنىڭ 4-تارماعى). حالىقارالىق بايقاۋشى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭناماسىن نەمەسە حالىقارالىق قۇقىقتىڭ جالپىجۇرت تانىعان نورمالارىن بۇزعان جاعدايدا, ءتيىستى سايلاۋ كوميسسياسى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ورتسايلاۋكومىنا ونداي بايقاۋشىنى كەرى قايتارىپ الۋ تۋرالى ۇسىنىس ەنگىزە الادى (20-2-بابىنىڭ 9-تارماعى).
جالپى العاندا, قازاقستاندىق زاڭناما سايلاۋدى بايقاۋشىلاردىڭ مارتەبەسى, قۇقىعى مەن مىندەتتەرى بويىنشا بارشا باتىس ەلدەرى زاڭناماسىنىڭ وسىعان ۇقساس نورمالارىنان ايتارلىقتاي باسىم, كولەمى جاعىنان شاعىن 1990 جىلعى 29 ماۋسىمداعى ەقىك (ەقىۇ) ادامي ولشەم جونىندەگى كونفەرەنتسياسىنىڭ كوپەنگاگەن كەڭەسى قۇجاتىنىڭ بايقاۋشىلاردىڭ قۇقىقتىق جاعدايى تۋرالى 8-پاراگرافىنان اناعۇرلىم مازمۇندى. بايقاۋشىلار تۋرالى قازاقستاندىق زاڭنىڭ ساراپتالعان نورمالارىنىڭ ەرەجەلەرىن ىسكە اسىرۋعا حالىقارالىق قوعامداستىقتىڭ نارازىلىعى جوق. ءبىز وتاندىق جانە حالىقارالىق بايقاۋشىلاردىڭ بىرلەسكەن جۇمىسى مەن ءوزارا ءتيىمدى ءىس-قيمىلى بارلىق سايلاۋ ءراسىمىن بارىنشا ءادىل, ترانسپارەنتتى ءارى اشىق ەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى, ول ءبىزدىڭ ەلىمىزدەگى سايلاۋ پروتسەسىنىڭ بەدەلىن ارتتىرادى دەپ سانايمىز.
مارات سارسەمباەۆ,
قازاقستان رەسپۋبليكاسى
ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ مۇشەسى.