بۇل وسكەمەننىڭ اۋا باسسەينىن تازالاۋعا ۇلەس قوسادى
ەلىمىزدەگى ەڭ ءىرى كاسىپورىنداردىڭ ءبىرى سانالاتىن «قازتسينك» جشس قايتا جاڭعىرتۋدان وتكەن قورعاسىن زاۋىتىنىڭ 2015 جىلعى جۇمىسىن قورىتىندىلادى. جاڭا زاۋىتتىڭ ەكولوگيالىق ءتيىمدىلىگى ايتارلىقتاي ناتيجە بەرىپ وتىر. اتاپ ايتقاندا, وسكەمەن مەتاللۋرگيالىق كەشەنىنىڭ اتموسفەراعا كۇكىرت ديوكسيدىن شىعارۋى 44 پايىزعا دەيىن قىسقارعان. بۇل الدىن-الا جاسالعان بولجامنان دا جوعارى. ياعني, جوبانى دايىنداۋ مەن ەنگىزۋ كەزىندە كورسەتكىشتى 40 پايىزعا دەيىن تومەندەتۋ جوسپارلانعان ەدى. وسى ارقىلى اۋاعا كۇكىرت ديوكسيدىن شىعارۋ 14,9 مىڭ تونناعا ازايدى. ەڭ باستىسى, الەمدىك قارجىلىق داعدارىس جاعدايىندا مۇنداي ناقتى ناتيجەگە ءوندىرىس كولەمىن كەمىتپەي جەتۋدىڭ ماڭىزى ۇلكەن. وسكەمەندىك مەتاللۋرگتەر وعان ماقساتتى جانە تۇراقتى جاڭعىرتۋ ەسەبىنەن وزىق ءارى ەكولوگيالىق تەحنولوگيالاردى قولدانۋ ارقىلى قول جەتكىزگەنىن ايتادى. جاڭعىرتۋ جوباسى قورعاسىن ءوندىرىسى كولەمىن قورشاعان ورتاعا قوسىمشا زيان كەلتىرمەي 40 پايىزعا ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەردى. ماسەلەن, «Isasmelt» جاڭا بالقىتۋ پەشى زياندى گازدى تولىعىمەن كادەگە جاراتۋ نەگىزىندە نارىقتا سۇرانىسقا يە تاۋارلىق ءونىم – كۇكىرت قىشقىلىن وندىرەدى.
– 2014-2015 جىلدارى ءبىز كوپتەگەن جۇمىستاردى جوسپارلاعان بولاتىنبىز. جۇزەگە اسىرىلعان جۇمىستاردىڭ قورتىندىسىن شىعارا وتىرىپ, وندىرىسكە جاڭا تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋدىڭ وڭ اسەر ەتكەنىن سەنىممەن ايتا الامىز, – دەدى وسكەمەن مەتاللۋرگيالىق كەشەنى ەكولوگيا جانە ەڭبەك قاۋىپسىزدىگىن قورعاۋ قىزمەتى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى ۆاديم كۋشنارەۆ.
قورعاسىن زاۋىتىن جاڭالاۋ بارىسىندا شوعىرلانعان گازدى قايتا قورىتۋعا باسىمدىق بەرىلدى. بۇل – ءوندىرىستىڭ تەحنولوگيالىق جۇيەسىندە اتموسفەراعا كۇكىرت ديوكسيدىمەن بىرگە كادەگە اسىرىلماعان «كەدەي» اگلوگازدىڭ شىعارىلۋىنا جول بەرمەيدى. مەتاللۋرگيالىق كەشەن ۇدەرىستەرىن جاڭا وندىرىسكە كوشىرەر كەزەڭدە قوس تەحنولوگيا الما-كەزەك قىزمەت ەتسە, 2015 جىلدىڭ تامىز ايىنان باستاپ قورعاسىن ءوندىرىسى تولىعىمەن «Isasmelt» تەحنولوگياسىنا اۋىستى. وسىلايشا, قورعاسىن مەن شاڭ, كومىرقىشقىل وكسيدى, ازوت جانە كۇكىرت ديوكسيدى قالدىقتارىن كەشەندى تۇردە ازايتۋعا سەپتىگىن تيگىزگەن ەكولوگيالىق تيىمدىلىكتىڭ 2016 جىلعا بولجانعان باعدارلاماسى مەرزىمىنەن بۇرىن ورىندالدى.
جاھاندىق ماسەلەنىڭ شەشىمى بولعان اۋقىمدى ەكولوگيالىق جوبانى ەنگىزۋ ارقىلى كومپانيا ماماندارى تابيعاتتى قورعاۋ قىزمەتىندە ۇساق-تۇيەكتىڭ بولمايتىندىعىنا تاعى ءبىر كوز جەتكىزگەندەرىن ايتادى. ماماندار ءوندىرىستىڭ سانيتارلىق نورمالارعا تيگىزەر ىقپالىن مۇمكىندىگىنشە تاعى تومەندەتپەك. جالپى, وسكەمەن مەتاللۋرگيالىق كەشەنىندە 2013-2016 جىلدارى قالدىقتاردى ازايتۋ جانە تەحنولوگيالىق گازدى تازالاۋ بويىنشا قۇرال-جابدىقتار جۇمىسىن تۇراقتاندىرۋ باعدارلاماسى جۇزەگە اسىرىلدى. بۇل باعدارلاماعا سالىنعان كاپيتالدىڭ جيىنتىق كولەمى 1,1 ميلليارد تەڭگەنى قۇرايدى. قاراجاتتىڭ باسىم بولىگى كۇكىرت قىشقىلى زاۋىتىنىڭ قۋاتىن جاڭعىرتۋعا, تۇراقتاندىرۋعا جانە تيىمدىلىك ساتىسىن كوتەرۋگە باعىتتالدى. باعدارلاما شارالارى وبلىستىق پروكۋراتۋرا مەن ەكولوگيا دەپارتامەنتى سياقتى وكىلەتتى ورگانداردىڭ ماقۇلداۋىنا يە بولدى. دەسە دە, كاسىپورىن اتالعان جەتىستىكتەرمەن توقتاپ قالماق ەمەس. بۇگىندە 2016-2018 جىلدار ارالىعىندا جۇزەگە اسىرىلۋى ءتيىس گازدى تازالاۋ قۇرالدارىنىڭ تيىمدىلىگىن كوتەرۋ, جەتىلدىرۋ, جاڭارتۋ جانە اۋىستىرۋ بويىنشا جاڭا باعدارلاما ىسكە قوسىلدى.
وتكەن جىلدىڭ سوڭىندا وبلىستىق پروكۋراتۋرانىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا وسكەمەننىڭ اۋا قاباتىن قورعاۋداعى زاڭدىلىقتاردىڭ ساقتالۋى باعىتىندا كاسىپورىننىڭ جۇرگىزگەن جۇمىسىنا وڭ باعا بەرىلدى. اتاپ ايتقاندا, وبلىس پروكۋرورى باعبان تايىمبەتوۆ «قازتسينك» – ەكولوگيانى جاقسارتۋ سالاسىندا تۇراقتى جۇمىس جۇرگىزىپ كەلە جاتقان ساناۋلى كاسىپورىنداردىڭ ءبىرى. وندىرىسكە وزىق تەحنولوگيالاردى ەنگىزىپ, تابيعاتتى قورعاۋداعى ءىس-شارالار جوسپارىن ورىنداپ كەلەدى, دەدى. سونداي-اق, وبلىس پروكۋرورى ونەركاسىپتىك كاسىپورىندار مەن مەملەكەتتىك قۇرىلىمداردى زياندى قالدىقتاردى تومەندەتۋ جۇمىستارىن ودان ءارى جالعاستىرۋعا شاقىردى.
كاسىپورىن 1997-2015 جىلدارى وسكەمەن قالاسىنىڭ اۋا قاباتىنداعى كۇكىرتتى گاز قالدىقتارىن تۇبەگەيلى تومەندەتۋدىڭ باس باعدارلاماسىنا 315 ميلليون دوللار قاراجات جۇمساعان ەكەن. كەشەندى جۇمىستىڭ بۇگىنگى ناتيجەسى تەڭدەسسىز. ياعني, «قازتسينك» قۇرىلعان كەزدەگى اتموسفەراعا شىعارىلاتىن زياندى قالدىق كولەمى جىلىنا 69 مىڭ توننانى قۇراسا, قازىر 19,1 توننانى قۇراپ, 72,3 پايىزعا تومەندەدى. دەگەنمەن, «قازتسينكتىڭ» جۇمساعان كۇش-جىگەرى قالا اتموسفەراسىنىڭ جالپى جاعدايىندا بايقالمايتىنىن ايتۋ كەرەك. وبلىس ورتالىعى اۋا باسسەينىنىڭ جاعدايى كاسىپورىن قول جەتكىزگەن تومەنگى كورسەتكىشكە ساي ەمەس, اۋاداعى كۇكىرت قىشقىلىنىڭ شوعىرلانۋى مولشەردەن تىس كۇيىندە قالىپ وتىر. كاسىپورىن تاراپىنان قورعاسىن زاۋىتى قوسىلعانعا دەيىن 1 شەكتى كونتسەنتراتسيا كورسەتكىشىنە قول جەتكىزىلسە دە, 2015 جىلى قالاداعى جالپى لاستانۋ كورسەتكىشى 1,7-2 شەكتى كونتسەنتراتسياسىنا تەڭ بولدى. ال كاسىپورىن جۇرگىزگەن شارالاردى ەسەپكە العاندا, كۇكىرت ديوكسيدىنىڭ شوعىرلانۋى 1 شەكتى كونتسەنتراتسيادان تومەن بولۋى ءتيىس ەدى. كۇكىرت قىشقىلى گازىنىڭ قوسىمشا كولەمى قايدان, قانداي كوزدەردەن پايدا بولىپ جاتقانى ازىرگە بەلگىسىز. سوندىقتان, كاسىپورىن مەنشىكتى قالدىق كوزدەرىنە باقىلاۋ جۇرگىزەتىن ەسەپ قۇرالدارىن اۆتوماتتاندىرىلعان جۇيەگە كوشىردى. «مەتاللۋرگيالىق كەشەننىڭ قالدىقتارىن تۇندە جەكەلەگەن ازاماتتاردىڭ «جىبەرۋى» مۇمكىن» دەگەن سىبىستاردى انىقتاۋ ماقساتىندا ءوز سانيتارلىق اۋماعىن تۇندە ولشەۋدى قارجىلاندىرۋعا كوشتى. قالدىقتاردىڭ بەلگىلەنگەن تالاپتان جوعارىلىعىن نەمەسە «تۇندە دۇركىن-دۇركىن قالدىقتار شىعارىلادى» دەگەن سوزدەردى زەردەلەۋ ءۇشىن جۇمىس جۇرگىزگەن «قازگيدرومەت» رمك ازىرگە زاۋىت اۋماعىنان نورمادان تىس گاز مولشەرى تىركەلمەگەنىن مالىمدەدى. ارينە, مەتاللۋرگيالىق ءوندىرىس تاۋلىك بويى جۇمىس ىستەپ, ۇزدىكسىز مەتالل وندىرەتىندىكتەن, ونى انىقتاۋدىڭ قيىنعا تۇسەتىنى راس. گازدى جيناقتاۋ نەمەسە الدەبىر قويمادا ساقتاپ وتىرۋ مۇمكىن ەمەس. بۇل – ەلەكتر قۋاتىن ءوندىرۋ سياقتى ۇدەرىس. ونىڭ ۇستىنە, گازدى تازالاۋ جۇمىسى ءوندىرىستىڭ بىرەگەي تەحنولوگياسىمەن تىعىز بايلانىستى. سوندىقتان, گازدىڭ بىردە-ءبىر تەكشە مەترى قالا اتموسفەراسىنا تازالانباي شىعارىلمايدى. ال ونىڭ تازالاۋ تيىمدىلىگى 99 پايىزعا تەڭ, دەيدى ماماندار.
قالا اسپانىندا كۇكىرت ديوكسيدىنىڭ شوعىرلانۋى نورمادان جوعارى كۇيىندە قالىپ وتىر. مەملەكەتتىك ورگاندار وعان جاۋاپ بەرگەن جوق. بيىل قاڭتاردا وتكەن سوڭعى تەكسەرۋ كاسىپورىننىڭ نورمادان اسپاعانىن تاعى راستادى. ءبىز اۋاعا شىعارىلاتىن زياندى قالدىقتاردىڭ ءار گرامىنا قارجى تولەيمىز, وعان جىل سايىن ءبىر ميلليارد تەڭگە جۇمسالادى. سوندىقتان, بىزگە ارتىق قالدىق شىعارۋ ءتيىمسىز, دەدى كاسىپورىننىڭ باس ەكولوگى قازتاي تاكەەۆ. ول حالىق اراسىندا گازدى اتموسفەراعا بىردەن جىبەرەتىنى تۋرالى ايتىلىپ جۇرگەنىن بىلەتىنىن, الايدا, كومپانيا ءۇشىن قالدىقتى قايتا وڭدەپ, ودان كۇكىرت قىشقىلىن الۋدىڭ ءتيىمدى ەكەندىگىن, بۇل ءونىم نارىقتا جوعارى باعالاناتىندىعىن ايتتى.
جالپى العاندا, وسكەمەندەگى مەتاللۋرگيا كەشەنىنىڭ جاڭا ءوندىرىسى سانيتارلىق تالاپتارعا سايكەس اۋانى قورعاۋ باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرىپ, وزىنە جۇكتەلگەن مىندەتتى ورىندادى. بىراق, قالا اتموسفەراسىنداعى كۇكىرت ديوكسيدىنىڭ بوگدە كوزدەرگە بايلانىستى ماسەلەسى ءالى اشىق كۇيىندە. دەگەنمەن, وسكەمەندىك تۇرعىندار قالانىڭ بۇرىنعىداي ءيىسى مۇرىن جاراتىن گازدان ارىلعانىن ايتادى.
دۋمان اناش,
«ەگەمەن قازاقستان».
وسكەمەن.