1997 جىلدىڭ مامىر ايى ەدى. حالىقارالىق «قازاق ءتىلى» قوعامىنىڭ جەزقازعان وبلىستىق ۇيىمىندا قىزمەت اتقارىپ جۇرگەن كەزىم. ءسال بۇرىن وسىنداعى تەلەراديو مەكەمەسىمەن بىرلەسىپ مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ مارتەبەسىن كوتەرۋگە ۇندەيتىن « ۇلىتاۋدان ۇران تاستالدى» اتتى تەلەمارافون وتكىزگەن بولاتىنبىز. ماقسات – ۇلىتاۋدان ەستىلگەن داۋىس قازاقستان تاۋلارى, قىراتتارى مەن دالالارىندا جاڭعىرىپ, بۇكىل قازاقستاندىقتاردى سەرپىلتىپ, قالعىپ كەتكەنىن وياتىپ, شىققان جەرىنە قايتا جەتسىن, دەگەن تىلەك ەدى. ءسويتىپ, شەرۋدى شىڭعىستاۋدان باستاۋدى ءجون كوردىك. بىراق, سول مامىر ايىندا جەزقازعان مەن سەمەي وبلىستارى تاراتىلىپ, بۇل ويىمىز ىسكە اسپاي قالدى. ءبارىمىز قايدا بارامىز, نە ىستەيمىز دەگەن ويمەن جۇمىس ىزدەي باستادىق. وسى ءبىر قيىن-قىستاۋ تۇستا ۇلىتاۋدان تەلەفون شالىنىپ, مەن ءۇشىن كۇتپەگەن ۇسىنىس ءتۇستى.
اۋدان اكىمى سەرىك تىلەۋباەۆ ماعان ءوزىنىڭ الەۋمەتتىك جانە يدەولوگيا سالاسى بويىنشا ورىنباسارى قىزمەتىن ۇسىنعانىندا, شىنى كەرەك, جۇدەگەن جانىم جادىراپ سالا بەردى ءارى ول كىسىنىڭ بۇل شەشىمىن وزگەگە دەگەن جاناشىرلىعى, ادامي قامقورلىعى دەپ قابىلدادىم. نەگىزىندە, بۇعان دەيىن دە سەكەڭنىڭ ۇلت جاناشىرى رەتىندە جاساپ جۇرگەن يگى ىستەرىنە قانىق ەدىم. سونداي شارالاردىڭ ءبىرىن مەن تاعى دا سول وبلىستىق «قازاق ءتىلى» قوعامىندا جۇرگەندە بىرگە وتكىزگەنىمىز بار. جەزقازعان اۋەجاي باسقارماسىنىڭ تىكۇشاعىمەن ۇلىتاۋ اسپانىندا ءتورت ساعات ۇشقاندا «اۋە دەسانتى» قۇرامىندا وبلىستىق تەلەراديو مەكەمەسىنىڭ شىعارماشىلىق توبىمەن قاتار اكىم سەرىك تىلەۋباەۆ تا بولىپ, ۇلىتاۋ ءوڭىرىنىڭ تاريحي-مادەني دۇنيەلەرىن, كونە ادەبي مۇرالارىن قامتيتىن تولىق كولەمدى بەينەفيلم جاساۋعا مول سەپتىگىن تيگىزدى. سول كەزدە عوي وسى ازاماتتىڭ تاريحىمىزعا, انا تىلىمىزگە, قازاقي ءتالىم-تاربيەگە, ۇلتتىق داستۇرگە جانە ونەرگە دەگەن ساليقالى كوزقاراسى, پاراساتتى ويلارى ءتانتى ەتكەنى.
سونىمەن, اراعا ءبىرشاما ۋاقىت سالىپ, ۇلىتاۋدا جۇمىس ىستەۋدىڭ دە ءساتى ءتۇستى. ءوز باسىم بۇعان دەيىن باستىق بولىپ كورمەسەم دە, تالاي باسشىعا سەرىكتەسىپ, بىرگە جۇرگەنىم بار. سول كۇندەردەن تۇيگەنىم – باسشىنىڭ نانى ىلعي دا ءتاتتى بولا بەرمەيدى ەكەن. بۇعان سەرىك اعامىزبەن قويان-قولتىق قىزمەت ىستەگەن ءبىر جارىم جىلداي ۋاقىتتا تاعى دا ءبىر كوزىم جەتتى. بەت قاراتپاس بورانى مەن ايازى مول التى اي قىستا, ىستىعى جانىڭدى قۋىراتىنداي الا جازدا ەلىنىڭ جاعدايىن ويلاپ, اۋدان ەكونوميكاسىن تۇرالاتپاي الىپ شىعۋى جولىندا سەكەڭنىڭ ايانباي ەڭبەك ەتكەنى ءالى جادىمدا. حالىق جازۋشىسى شەرحان مۇرتازانىڭ «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ 1999 جىلعى 26 قاڭتارداعى «اكىمدەر دە انت بەرسىن» اتتى ماقالاسىندا سەرىك تۋرالى مىناداي جولدار بار: «مەن بىلەتىن ۇلىتاۋدا كوپ جىلدان بەرى ۇزدىكسىز اكىم بولىپ كەلە جاتقان سەرىك تىلەۋباەۆ دەگەن ازامات بار. انە, سول ناعىز اكىم. اكىممىن دەپ قوقىرايمايدى, قوقيلانبايدى.
جەر كولەمى قاراعاندى وبلىسىنىڭ ۇشتەن بىرىنە جۋىعىن الىپ جاتقان شالعايداعى اۋداننىڭ ۇڭعىل-شۇڭعىلىن, ءاربىر ءۇيىن, ءاربىر ادامىن, ءتىپتى بالا-شاعاسىنا دەيىن بىلەدى. كىمنىڭ جاعدايى قانداي, كىم نەگە مۇقتاج; كوپ بالالىسى قايسى, قايسىسى ساۋ, قايسىسى دىمكاس; قانشا مالى بار; كىم ءوز كۇنىن ءوزى كورە الادى, ال كىمگە كومەك كەرەك – مىنە, اكىمنىڭ ءبىرىنشى مىندەتى...
سوندىقتان دا اۋداننىڭ شارۋاسى شايقالعان جوق. ءبارى دە باياعىدا-اق ادىلىمەن, ادالىنان جەكەشەلەندىرىلگەن. بۇرىنعى كولحوز, سوۆحوزدىڭ دۇنيە-مۇلكى, مالى, جەرى قياناتسىز, قيتۇرقىسىز بولىنگەن. بۇكىل اۋداندا بىردە-ءبىر كلۋب, بىردە-ءبىر كىتاپحانا ساتىلماعان, اۋكتسيونعا تۇسپەگەن», – دەپ جازىپ ەدى شەراعاڭ.
سونىمەن بىرگە, سەرىك تىلەۋباەۆ وزىنە عانا ءتان تاباندىلىقپەن قوعامدى جاڭارتۋ, رۋحاني قۇندىلىقتاردى انىقتاۋ, ساقتاۋ, دامىتۋ سياقتى اسا كۇردەلى ماسەلەلەرمەن دە اينالىستى. ماسەلەن, 1992 جىلى ۇلىتاۋ تاريحىندا تۇڭعىش رەت دۇنيەجۇزىلىك رۋتەل جۇيەسى ەنگىزىلىپ, الەمنىڭ كەز كەلگەن قالاسىمەن ءاربىر شوپان ءسويلەسە الاتىنداي مۇمكىندىك تۋدى. فرانتسيانىڭ تۋلۋزا قالاسىندا 1993 جىلى 50 مەملەكەت, 1500 فيرمانىڭ قاتىسۋىمەن وتكەن دۇنيەجۇزىنىڭ ءوندىرىستىك كورمەسىندە جەزقازعان كەن-مەتاللۋرگيا كومبيناتى اتىنان ۇلىتاۋ اۋدانى قازاق ءۇيىن جاساعىمەن تىگىپ ءبىرىنشى ورىندى جەڭىپ الدى جانە جىل سايىن بۇل كورمەگە قاتىسىپ وتىرۋ ءۇشىن ارنايى شاقىرۋ بيلەتىمەن ماراپاتتالدى. سونداي-اق, سەرىك تىلەۋباەۆتىڭ دۇنيەجۇزى قازاقتارىنىڭ ءى قۇرىلتايىنا قاتىسۋشىلارىن ۇلىتاۋدا قۇرمەتپەن كۇتىپ الۋىنا, قاسيەتتى ولكەدە حالىق بىرلىگى مەن مەملەكەت تۇتاستىعىن ايقىندايتىن ەسكەرتكىش ورناتۋ جونىندە ەلباسى تاراپىنان شەشىم قابىلدانۋىنا سىڭىرگەن ەڭبەگى ايتارلىقتاي. سونىمەن قاتار, الاشا حان, جوشى حان, دومباۋىل كەسەنەلەرىن كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزدىرىپ, ۇلىتاۋدى حالىقارالىق تۋريزم ورتالىعىنا اينالدىرۋ, «قىزىلوردا – جەزقازعان – ۇلىتاۋ – ارقالىق» تەمىرجولىن سالۋ كەرەك دەگەن باستامالارى دا قاراپايىم حالىقتىڭ مۇڭ-مۇقتاجىن وتەۋ جولىنداعى ەرەكشە ۇمتىلىسى ەكەندىگىن ەسكەرگەن ءجون. بۇلار جايىندا سەكەڭ 2001 جىلى جازىلعان ءوزىنىڭ « ۇلىتاۋ – ۇلتتىڭ ۇياسى» اتتى كىتابىندا كەڭىنەن اڭگىمەلەيدى.
ايتا بەرسەك ازامات اعا تۋرالى ءاڭگىمە تاۋسىلمايدى. سولاردىڭ ىشىنەن حالىق قازانىندا قايناپ شىققان, انا ءتىلىنىڭ قاينارىنان سۋسىنى قانعان سەكەڭنىڭ ءوزىم كۋا بولعان ءبىر ىسىنە ەرەكشە توقتالعىم كەلەدى.
بىردە ۇلىتاۋدىڭ تۋماسى, اقىن, جازۋشى باتىربەك مىرزابەكوۆپەن اڭگىمەلەسىپ قالىپ, وسىناۋ قاسيەتتى ولكەنى بىلايعى ءدۇيىم جۇرتشىلىققا بارىنشا تانىتۋ ماقساتىندا ارنايى جۋرنال شىعارۋدى ۇيعاردىق. بۇل ويىمىزدى سەرىك تىلەۋباي ۇلى بىردەن ماقۇلدادى. ءسويتىپ, «ولكە» باسپاسىنىڭ ديرەكتورى, ۇلكەن جۇرەكتى ازامات مەرەكە قۇلكەنوۆتىڭ تىكەلەي كومەگى ارقاسىندا « ۇلىتاۋ» ۇلتتىق, ادەبي, مادەني, تاريحي-ەتنوگرافيالىق جۋرنالى وسى ءوڭىردىڭ سان عاسىرلىق تاريحىن جۇرتشىلىققا جۇيەلى جەتكىزۋگە وزىندىك ۇلەسىن قوسا باستادى.
ەلباسىنىڭ ۇلىتاۋ تورىندەگى تولعاۋىندا وسىندا تاعدىرلارى توعىسقان اسان قايعى, الاشا حان, جوشى حان, ەدىگە, توقتامىس, ءامىر تەمىر, كەرەي مەن جانىبەك, قاسىم حان, تاۋكە حان, ابىلاي حان, كەتبۇعا, باراق, تولە, قازىبەك جانە ايتەكە بيلەر, ءبوگەنباي, قابانباي, كەنەسارى سياقتى ەل باستاعان كوسەمدەر, ءسوز باستاعان شەشەندەر, قول باستاعان باتىرلار ءومىرلەرى جايلى وسكەلەڭ ۇرپاق ساناسىنا ءسىڭىرۋ كەرەكتىگىن ەرەكشە اتاپ وتكەنى بەلگىلى. تۇپتەپ كەلگەندە, بۇل سەرىك تىلەۋباەۆتىڭ زامانا ءۇنىن, ۋاقىت تىنىسىن سول كەزدىڭ وزىندە ءدوپ باسا بىلەتىندىگىن كورسەتسە كەرەك.
ارينە, شاعىن ماقالادا كەيىپكەرىمىزدىڭ بارلىق قادىر-قاسيەتىن تۇگەندەپ شىعۋ مۇمكىن ەمەس. ءبىر نارسە ايقىن. ىسكەر دە تاجىريبەلى باسشىعا قانداي دا ءبىر ءىستىڭ تىزگىنىن بەرسەڭ دە, ونىڭ باعىن جاندىرىپ, بەرەكەسىن كىرگىزەرى ءسوزسىز عوي. مۇنداي ازاماتتىڭ المايتىن اسۋى, شىقپايتىن شىڭى بولمايدى. بۇگىندە جەتى بەلەستەن امان-ەسەن اسىپ, اقساقال جاستىق اۋىلىنا ات بايلاعان سەرىك تىلەۋباەۆ اعامىزدىڭ ءومىر جولى وعان تولىق كۋا. ەلىنىڭ ىقىلاسىنىڭ بەلگىسى رەتىندە ۇلىتاۋ اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى اتانسا, مەملەكەت تاراپىنان «قۇرمەت» وردەنىنە, پرەزيدەنتتىڭ ارنايى العىس حاتىنا, باسقا دا كوپتەگەن دارەجەلى ماراپاتتارعا يە بولدى.
سەرىك تىلەۋباي ۇلى وزىنە دەگەن تاعدىردىڭ ەڭ ۇلكەن سىيىن وتباسىم دەپ سانايدى. ونىڭ ءومىرىنىڭ ءورىستى بولۋى, قىزمەتتەردە كوتەرىلگەن بيىكتەرى, دوس-جولداستارىنىڭ, سىرلاس, سىيلاس ازاماتتارىنىڭ كوپ بولۋىنا وتباسىنىڭ ۇيىتقىسى تامارا جۇزبايقىزىنىڭ ۇلەسى ايتارلىقتاي دەسەم, استە قاتەلەسپەيمىن. سوناۋ 1969 جىلى اۋىل شارۋاشىلىعى ينجەنەرى ديپلومىنا يە بولعان جاس مامان سەرىكپەن قول ۇستاسىپ جايماشۋاق الاتاۋدان تابيعاتى قاتال ۇلىتاۋعا بەت تۇزەگەن قازاقتىڭ قارشاداي قىزى ءوڭىردىڭ قىتىمىر اۋا رايىنا توتەپ بەرىپ, جارتى عاسىر سەكەڭە ءۇي-ءىشىنىڭ سالماعىن تۇسىرتپەدى. ۇرپاقتارى گۇلجانات جانە لاۋرا ەسىمدى قىزدارىن, ەرجان, نۇرجان جانە باتىر اتتى ۇلدارىن ۇلاعاتتى, پاراساتتى ازاماتتار قاتارىندا ءوسىرىپ جەتكىزدى. ولاردىڭ سانالى, ساپالى ەرجەتۋلەرى سەكەڭە قوسىمشا كۇش-قۋات بەرىپ, نەمەرەلەرىنىڭ, جيەندەرىنىڭ, ارمانىن, ءۇمىتىن ءبىر-بىرىنە جەتەلەتىپ, ۇرپاقتارىنا دەگەن سەنىمىن ارتتىرىپ, قۋاتتاندىرا ءتۇستى. بۇدان اسقان باقىت بار ما؟
كەنجەبولات جولدىباي,
ساياساتتانۋشى.
استانا.