ءار وپەراتسيا – ءبىر تاعدىر

دارىگەر بولۋ – ادام بالاسىنا دەگەن سۇيىسپەنشىلىكتى, تەمىردەي توزىمدىلىكتى, كەز كەل­گەن ساتتە تاۋەكەلگە بەل بايلاي الا­­تىن با­تىلدىقتى تالاپ ەتەتىن قاسيەتتى بو­رىش. وسىن­داي جاۋاپكەرشىلىگى زور جولدى تاڭ­دا­­عان دينات ەرىك ۇلى سەمەي مەملەكەتتىك مەديتسينا ۋنيۆەر­سي­تە­تىنىڭ پەدياتريا فاكۋلتەتىندە ءبىلىم العان.

ء«بىز وقىعان جىلدارى پەدياتريا فاكۋل­­تەتىنىڭ ورنى بولەك ەدى. سۋبور­دي­نا­­تۋرانى دارىگەر-پەدياتر رەتىندە اياق­تاپ, ينتەرناتۋراعا كەلگەندە جۇرەك قالاۋىمەن بالالار حيرۋرگياسى باعىتىن تاڭ­دادىم. كەيىن وسى قيىن دا جاۋاپتى سالادا ءجۇرىپ ءبىلىمىمدى ۇنەمى جەتىلدىرۋدى ماق­سات تۇتتىم, بالالار ۋرولوگياسى بو­يىنشا قايتا دايارلاۋدان ءوتتىم. سودان بەرى تالاي ءسابيدىڭ جۇزىنە كۇلكى, اتا-انانىڭ كوڭى­لىنە ءۇمىت ۇيالاتىپ, بالالار حيرۋرگى ءارى ۋرولوگى رەتىندە قىزمەت ەتىپ كەلەمىن», دەيدى كەيىپكەرىمىز.

«ۇستازى مىقتىنىڭ ۇستانىمى مىقتى» دەگەندەي, كەز كەلگەن ۇزدىك مامان­نىڭ ارتىندا ۇستاز تۇراتىنى حاق. دينات ەرىك ۇلىنىڭ دا كاسىبي تۇرعى­دان قالىپتاسۋىنا, سكالپەلدى العاش سەنىممەن قولعا الۋىنا شىعىس قازاقستان وبلىستىق انا مەن بالا ورتالىعى بالالار حيرۋرگياسى ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, تانىمال دارىگەر قايرات راحىمجانوۆ تىكەلەي ىقپال ەتكەن. ول شاكىرتتەرىنە حيرۋرگيانىڭ قىر-سىرىن عانا ەمەس, دارىگەرلىك ەتيكا مەن ادامي بيىكتىكتىڭ دە ۇلگىسىن كورسەتتى. بۇگىندە قايرات قۇسمان ۇلىنىڭ مەكتەبىنەن وتكەن دارى­گەر­لەر ءىرى اۋرۋحانالاردىڭ باس­شى­لى­عىندا, سونداي-اق ءتۇرلى قالالاردا ءبولىم مەڭ­گەرۋشىسى رەتىندە تابىستى قىزمەت ەتىپ ءجۇر.

ءاربىر حيرۋرگتىڭ جادىندا ماڭگىلىككە تاڭبالانىپ قالاتىن العاشقى كۇردەلى وپەراتسياسى بولادى. دينات ەرىك ۇلى ءۇشىن مۇنداي العاشقى ۇلكەن سىناق باۋىر­ ەحينوكوككوزىنا شالدىققان بالا­نىڭ ءومىرىن اراشالاۋ ءساتى ەدى. اعزا­عا تۇسكەن­دە باۋىر­دا ۇلكەن كيستالار تۇزەتىن بۇل قاۋىپتى پارا­زي­­­­تارلىق دەرتتىڭ اسقىن­عان تۇرىمەن, دالىرەك ايتقاندا, ­كيستاسى جارىلىپ كەت­كەن اۋىر حالدەگى ۇل بالا اۋرۋحاناعا جەتكىزىلەدى.

«بۇل وتە سيرەك ءارى قاۋىپتى جاعداي ەدى. سول كۇنى پراكتيكانت رەتىندە ۇستا­زىم قايرات قۇسمان ۇلىمەن بىرگە كەزەكشىلىكتە بولدىم. ۇستازىم ماعان ۇلكەن سەنىم ارتىپ, ءوزى اسسيستەنت بولىپ باعىت-باعدار بەرىپ تۇردى دا, وپەراتسيانى ماعان جاساتتى. بالانىڭ كلينيكالىق جاعدايى ءدال كىتاپتا جازىلعانداي وتە كۇردەلى سيپاتتا ءوربىدى. ۇستازىم ءاربىر كلينيكالىق كورىنىستى, ءاربىر قيمىلدى باسىنان اياعىنا دەيىن ءجىتى ءتۇسىندىرىپ, «مۇنى ءبىر رەت كوردىڭ, ەندى ءومىر بويى جادىڭدا ساقتا» دەپ ۇيرەتكەنى ءالى كۇنگە دەيىن كوز الدىمدا. وپەراتسيا ءساتتى ءوتىپ, بالا امان قالدى. بۇل مەنىڭ ۇلكەن حيرۋرگياعا جاساعان نىق قادامىم ەدى», دەيدى د.قوجەكەنوۆ.

وسى ۋاقىتقا دەيىن كەيىپكەرىمىز 2 مىڭ­نان اسا بالاعا ءساتتى وپەراتسيا جاسادى. حيرۋرگ رەتىندە ونىڭ تاجىريبەسىن­دەگى ەرەكشە وقيعالار از ەمەس. سونىڭ ىشىن­دە ەل مەديتسيناسىندا سيرەك كەزدەسە­تىن كۇردەلى سيپاتتاعى وپەراتسيا – «نەوكۋب» ويىنشىعىنداعى ماگنيتتى جۇتىپ قوي­عان كىشكەنتاي بالانىڭ اعزاسىنان 56 بىردەي مەتالل شاريكتى شىعارۋ ءساتى ەدى. بۇل ەلىمىزدە وسى ۋاقىتقا دەيىن بالا اعزاسىنان تازارتىلعان ەڭ كوپ ماگنيتتى شاريك رە­تىندە تىركەلدى. ماگنيتتەر ىشەكتەردى ءبىر-بىرى­نە تارتىپ, تەسىپ كەتۋ قاۋپىن تۋدىرعان­دىقتان, زەرگەرلىك دالدىكتەگى وپەراتسيا 2-3 ساعاتقا سوزىلىپتى. دەگەنمەن, ءبارى ءساتتى اياقتالىپ, دارىگەر بالا ءومىرىن امان الىپ قالدى.

دينات ەرىك ۇلى ءۇشىن حيرۋرگ مامان­دىعى­نىڭ باستى التىن ەرەجەسى – گيپپو­كرات­تىڭ «ەڭ ءبىرىنشى – زاقىم كەلتىرىپ الماۋ» (Primum non nocere) قاعيداتى. «مە­ديتسينا, ەمدەۋ تاسىلدەرى, تەحنولوگيالار ۇزدىكسىز دامىپ جاتىر. بىراق حي­رۋرگ كەز كەلگەن شەشىمدى قابىلدار ال­دىندا «وسى جاساعانىم بالاعا زيان ەمەس پە؟» دەگەن سۇراقتى ءبىرىنشى ورىنعا قويۋعا ءتيىس. ءبىز قازىر دە دارىگەرلەرمەن بىرگە كلينيكالىق تالقىلاۋ جاساعاندا, ەڭ الدىمەن وسى ەرەجەگە جۇگىنەمىز», دەيدى ول.

زاماناۋي مەديتسينا سكالپەل ۇستاعان حيرۋرگتىڭ شەبەرلىگىمەن عانا شەك­تەلمەيدى, بۇل – ۇلكەن ينفرا­قۇ­رى­لىمدى, قار­جىلىق ءارى ستراتەگيالىق جوس­پارلاۋ­دى قاجەت ەتەتىن كۇردەلى جۇيە. د.قو­جە­كە­نوۆتىڭ ەڭبەك جولىنا كوز جۇگىرتسەك, ونىڭ كلينيكالىق جۇمىسپەن قاتار ۇيىم­­­­­داستىرۋ قىرىن دا قاتار دامىتىپ كەلە جاتقانىن كورە­مىز. ول قازاق گۋمانيتارلىق-زاڭ ين­نو­ۆاتسيالىق ۋنيۆەرسيتەتىندە «ىسكەرلىك اكىم­شىلەندىرۋ» ماماندىعى بويىنشا ماگيستر (MBI) دارەجەسىن الىپ, ودان كەيىن قازاق قاتىناس جولدارى ۋنيۆەرسيتەتىندە «ەكونوميكا» م­اماندىعىن تامامداعان. سونداي-اق 2024 جىلى گەرمانيانىڭ فرايبۋرگ قالاسىندا «دەن­ساۋلىق ساق­تاۋ­داعى مەنەدجمەنت جانە قوعامدىق دەن­ساۋلىق ساقتاۋ» باعىتىندا بىلىكتىلىگىن ارتتىرعان.

«مەن مۇنى كادىمگى دامۋدىڭ, پرو­گرەستىڭ اجىراماس ءبىر بولىگى دەپ سانايمىن. مەديتسينادا دامۋدىڭ ەكى جولى بار: ءبىرىنشىسى – ءوز بىلىكتىلىگىڭدى حيرۋرگيا نە پەدياتريا باعىتىندا عانا دامىتۋ. ەكىنشى جولى – مەديتسينالىق كومەكتى ۇيىمداستىرۋ ءىسىن قولعا الۋ. بۇل دا – وتە قاجەت سالا. سەبەبى بالاعا كومەكتەسۋ وپەراتسيا جاساۋمەن عانا شەكتەلمەيدى. مۇندا بالانىڭ ۇيىنەن اۋىرىپ باستالعان ساتىنەن باستاپ, اۋرۋحاناعا قابىلداۋ, جەدەل ەمدەۋ جانە ەڭ باستىسى – اۋرۋحانادان­ شىققاننان كەيىنگى وڭالتۋ, قالپىنا كەل­تىرۋ كەزەڭدەرىن تولىق جۇيەلەۋ تۇر. بۇل ۇلكەن مەنەدجمەنتتى قاجەت ەتەدى», دەيدى دينات ەرىك ۇلى.

ول 2011–2018 جىلدارى وسكەمەندەگى انا مەن بالا ورتالىعىندا حيرۋرگ-ۋرولوگ, «كلينيكا بولاتوۆا ح.ا.» مەكەمەسىن­دە ديرەكتوردىڭ ەمدەۋ ءىسى جونىندەگى ورىنباسارى, 2018 جىلدان باستاپ استانا قالاسىنىڭ №1 كوپبەيىندى قالالىق ­با­لا­لار اۋرۋحاناسى ديرەكتورىنىڭ مەدي­تسي­نالىق ءبولىم جونىندەگى, كەيىننەن مە­دي­­تسينالىق قىزمەت ساپاسىن باقىلاۋ جانە ستراتەگيالىق جوسپارلاۋ جونىندەگى ورىن­باسارى لاۋازىمدارىن اتقاردى. ال 2025 جىلدىڭ ءساۋىر ايىنان باستاپ №2 كوپ­­بەيىندى قالالىق بالالار اۋرۋحانا­سى ديرەكتورىنىڭ مەديتسينالىق جۇ­مىس جونىندەگى ورىنباسارى قىزمەتىنە تاعايىن­دالىپ, ەلوردا مەديتسيناسىنىڭ سا­پا­سىن ارتتىرۋعا ەلەۋلى ۇلەس قوسىپ كەلەدى.

دينات ەرىك ۇلى بالالار حيرۋرگياسىنا 3 جاڭا ەمدەۋ ءادىسىن ەنگىزۋ جۇمىسىنا بەلسەندى قاتىستى: «كريوتۋر 600» اپپاراتى كومەگىمەن بالالارداعى گەمان­گيو­مانى ەمدەۋ; بالالارداعى اپپەندي­كۋليارلى پەريتونيتتى ەمدەۋ تاجىريبەسى; وپەراتسيادان كەيىنگى ءناجىستى توقتاتا ­الماۋ دەرتىنە شالدىققان بالالارعا اسە (انتەگرادتى جۋ) وپەراتسياسىن قول­دانۋ ادىستەرى. بۇل جاڭالىقتار وتان­دىق بالالار حيرۋرگياسىنىڭ تيىمدى­لىگىن ايتار­لىقتاي ارتتىردى. سونداي-اق دارىگەر COVID-19 پاندەمياسى ءورشىپ تۇرعان تۇستا ينفەكتسيالىق باقىلاۋ­دى ۇيىم­داستىرۋ جانە مەديتسينالىق كومەك ساپاسىن ۇزدىكسىز ارتتىرۋ ادىس­تەمەسىن ازىرلەۋگە قاتىسىپ, بۇل ەڭبەك ەلىمىزدەگى ەڭ ۇزدىك جۇيەلەردىڭ ءبىرى دەپ تانىلدى.

كەيىپكەرىمىز قىزمەت ەتەتىن №2 كوپ­­­بەيىندى قالالىق بالالار اۋرۋحاناسى – تەك استانا قالاسىنىڭ ەمەس, تۇتاس رەس­پۋب­ليكانىڭ ماڭدايالدى مەدي­تسينالىق ورتالىقتارىنىڭ ءبىرى. اۋرۋحانا باسشى­لى­عىنىڭ باستاماسىمەن دا­مىعان بىرنەشە شەتەلدىڭ جەتەك­شى كلينيكالارىمەن مەموراندۋمدار­عا قول قويى­لعان. دينات ەرىك ۇلىنىڭ ءوزى دە ءيزرايلدىڭ «شنايدەر» بالالار مەدي­­تسينالىق ورتالىعىندا, قىتايدا, گەرمانيادا بىلىكتىلىگىن شىڭداپ قايتتى.

شەتەلدىك وزىق ستاندارتتاردى ەنگىزۋ ناتيجەسىندە بۇگىندە اۋرۋحانانىڭ قابىل­داۋ بولىمىندە حالىقارالىق ترياج جۇ­يەسى (Triage system) ءساتتى جۇمىس ىستەپ تۇر. بۇل جۇيە قابىلداۋ بولىمىنە وتە اۋىر حالدە كەلگەن ناۋقاستاردى ­احۋال دارەجەسىنە قاراي (قىزىل, سارى, جاسىل ايماقتار) جەدەل ءبولىپ, قىسقا ۋاقىت ىشىن­­دە ناقتى دياگنوز قويۋعا جانە شۇعىل كومەك كورسەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.

سونىمەن قاتار اۋرۋحانادا ەندوۆيدەوحيرۋرگيا, ياعني لاپاروسكوپيا­لىق ادىستەر وتە قارقىندى دامىپ كەلەدى. بۇ­رىن مىندەتتى تۇردە ۇلكەن كەسۋ ارقىلى جاسالاتىن كۇردەلى وپەراتسيالاردىڭ باسىم بولىگى قازىرگى تاڭدا دەنەدە ۇلكەن تىلىك جاساماي-اق زاماناۋي لاپاروسكوپيا­لىق قوندىرعىلارمەن ءساتتى جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر. بۇل بالالاردىڭ وپەراتسيا­دان كەيىن تەز وڭالۋىنا, اۋرۋحانادا جاتۋ مەرزىمىنىڭ قىسقارۋىنا سەپتىگىن تيگىزەدى.

ء«بىزدىڭ اۋرۋحاناعا كەلەتىن پاتسيەنت­تەر­دىڭ 80 پايىزعا جۋىعى استانالىقتار بولسا, قالعان 20 پايىزى – ەلىمىزدىڭ باسقا وڭىرلەرىنەن ارنايى جولدامامەن كەلىپ ەمدەلەتىن بالالار. سونىمەن قاتار سانيتارلىق اۆياتسيا جەلىسى بويىنشا وتە اۋىر حالدەگى بالالاردى جەتكىزۋ جۇمىسى جوعارى دەڭگەيدە ۇيىمداستىرىلعان. مىسالى, بيىلدىڭ وزىندە وڭىرلەردەن ساناۆياتسيا ارقىلى جەدەل جەتكىزىلگەن 6 بالاعا شۇعىل جوعارى تەحنولوگيالىق مەديتسينالىق كومەك كورسەتىلىپ, ءومىرىن اراشالاپ قالدىق», دەيدى دارىگەر.

دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنداعى ىلگە­رى­لەۋ­شىلىكتەر مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ تيىم­دىلىگىن ايقىندايدى. د.قوجەكە­نوۆ 2020–2024 جىلدارى استانا قالاسى ­بو­يىنشا ورفاندىق (سيرەك كەزدەسە­تىن) اۋرۋلاردىڭ كوورديناتورى قىزمە­تىن اتقارىپ, بۇل باعىتتاعى جۇيەلى دياگنوستيكا مەن ەمدەۋ ءىسىنىڭ دەڭگەيىن كوتەرۋگە سۇبەلى ۇلەس قوستى. بۇگىندە مەديتسينالىق, فارماتسەۆتيكالىق جانە مەيىرگەرلىك ءبىلىم قىزمەتىن اككرە­ديتتەۋ جونىندەگى ساراپشى رەتىندە دە كادرلار ساپاسىن ارتتىرۋعا اتسالىسىپ كەلەدى.

«كەيىنگى جىلدارى بالالاردىڭ ءومى­­رىن ساقتاپ قالۋ, دياگنوزىن دەر كە­زىندە انىقتاپ, ەمدەۋ ەداۋىر جاقساردى. قازىرگى كەزدە اۋرۋ بالالاردىڭ سانى ارت­­قان سياقتى كورىنۋى مۇمكىن, بىراق بۇل – دياگنوستيكانىڭ جوعارى دەڭگەيدە دامىعانىنىڭ كورىنىسى. بۇرىن دياگنوزدار دەر كەزىندە انىقتالماعاندىقتان, كوپ بالانىڭ اۋرۋى بەيمالىم بولىپ قالاتىن. ال قازىر بارلىق بالا ءجىتى باقىلانادى. مىسالى, 90-جىلدارى بالالاردىڭ كوبى پيلوروستەنوز دەرتىنەن شەتىنەپ كەتەتىن بولسا, قازىر بۇل دەرتتىڭ سوڭى قايعىلى جاعدايعا اپاراتىن وقيعالار تىم سيرەك, ءتىپتى جوققا ءتان دەۋگە بولادى», دەيدى كەيىپكەرىمىز.

د.قوجەكەنوۆتىڭ مەديتسينا سالاسىن­داعى قاجىرلى ەڭبەگى, عىلىمي ىزدەنىس­تەرى مەن قوعامدىق بەلسەندىلىگى ەسكەرۋسىز قالعان ەمەس. ول «التىن قىران» مەدا­لىمەن, «دەنساۋلىق ساقتاۋ ءىسىنىڭ ۇزدىگى» توسبەلگىسىمەن ماراپاتتالدى. دارىگەر ءۇشىن ەڭ قىمبات سىيلىق – ساۋىعىپ شىق­قان بالانىڭ كۇلكىسى مەن اتا-انانىڭ العىسى. دينات قوجەكەنوۆتىڭ كاسىبي جولى وسى ۇستانىمنىڭ جارقىن كورىنىسى ىسپەتتى.